زنگان شاعیرلری نین تانیتیمی / م. کریمی

 

ادبیات سئونلر گروپوندا دانیشیقدان

۱۵

سلام سئویملی دوستلار، گؤرکملی ادیب لر، ادبیات سئونلر گروپوندا چالیشان سایغیلی دوستلار؛ هامینیزی سلاملاییب، واختینیز خئیر دئییرم.

من، کئچن دانیشیقلاردا چالیشدیم زنگاندا تورک ادبیاتی و کلاسیک شاعیرلریمیزدن بیر گؤرونتو سیز عزیزلره چاتدیرام؛ من ده سیزلردن داها آرتیق تله سیرم  چاغداش شاعیرلریمیزه یئتیشاق. گؤردوک کی زنگان اسکی زامانلاردان تورک عالیم لر، عارفلر و شاعیرلر مسکنی اولموش و تورک دیلی بو بؤلگه ده زنگین بیر خزینه یه مالیک دیر. زنگان ۲۸۰۰ ایل بوندان اؤنجه قورولان ماننالار امپریاسی نین یوردو ساییلیر. اونلارین تورک اولدوغوندا شوبهه یوخدور. الده اولان کتیبه لر ماننالارین تورک اولدوغونو اثبات ائدیر.

اسلام مدنیتی گلن زامانلار، خزرلر امپریاسی کؤک آتیب و اونون ایزلری هله ده زنگاندا قالیر. آنجاق ۷جی یوزایلده اونلارجا تورک دیللی عالیم لر، عارفلر و شاعیرلر میدانا گلیر او جمله دن: مولانا عتیقی، شهاب الدین سهروردی، شیخ بوراق بابا، چلبی اوغلو، اخی جعفر خطیر زنجانی بونلاردان نئچه نمونه دیر و شعرلری تورکجه اولاراق الده دیر. بللی دیر بونلارین دالیندا ۳۰۰ – ۴۰۰ ایللیک تورک ادبیاتی دایاق اولماسایدی بو گؤزه للیکده و بو محکملیکده شعر – غزل، روباعی، مثنوی سؤیله مک اولا بیلمزدی.

آنجاق بو گئدیش ۸، ۹، ۱۰ جو عصرلردن بوگونه قدر داوام تاپیر: مولانا نرگسی، مولانا همتی، اسحاق زنگانی، ابوالقاسم زنگانی، جاذب خوئینی، مسکین، چاکر، حکیم هیدجی و یوزلرجه باشقا شاعیرلر اورتایا گله بیلمزدی. آنجاق ایندی بونلاردان اوزاقلاشیب چاغداش ادبیاتیمیزا چاتیریق. بوگون زنگاندا اولان شاعیرلریمیزدن دانیشماق ایسته ییریک. ایندی گؤره ک زنگاندا شعر و ادبیات نه دورومدادیر. بونا گؤره بو آدلارینی چکه جه ییم شاعیرلردن دانیشاجاغام: عباس بابایی، حسین منزوی، هوشنگ جعفری، عبدالله مرادی، آیلار خانیم، پرویز سودی، احمد صادقی، حسن رفیعی، علی کریمی و باشقالارینی تانیتدیراجاغام. آنجاق دقت ائتمه لی ییک او شاعیرلری تانیتدیرماغا چالیشاجاغام کی لهجه دن قالخیب و معیار تورک ادبی عیارلانمیش دیلیمیزی ایشله دیرلر. بو شاعیرلرین ساییسی یوزدن چوخدور. تکجه شاعیرلر یوخ، حیکایه یازانلار، ادیب لر و یازیچی لار دا واردیر.

**

۱۶

زنگاندا چاغداش ادبیاتدان دانیشمادان قاباق، بونا اشاره ائتمک لازیمدیر کی اسلامی انقلابدان اؤنجه، تورک دیلی نین یاساق اولدوغو سبب اولموشدور هئچ بیر تورک کتاب چاپ اولوب یاییلماسین. نوحه کتابلاریندان باشقا تورکجه کتاب چاپ اولموردو. اصلینده همین نوحه کتابلاری تورک دیلی نین زنگاندا – بلکه آذربایجان دیری قالماسینا سبب اولدو. بو جهتدن اؤزوموزو مرثیه ادبیاتینا بورجلو بیلیریک.

آنجاق بو، او دئمک دگیلدیر کی تورکجه شعریمیز و شاعیریمیز یوخ ایدی. نمونه سی آقای اسدالله جمالی نین چاپ ائتدیگی دان اولدوزو کتابی دیر. آقای جمالی دیلیمیزه عاشق اولان بیر بؤیوک انسان ایدی کی انقلابین بیرینجی ایلینده – ۱۳۵۸ده شاه دؤورونده تورکجه شعرلری توپلاییب و ۱۳۵۸جی ایلده دان اولدوزو کتابینی چاپ ائتدیردی. بو کتابدا ۲۳ زنگانلی شاعیرلرین شعر نمونه لرینی گتیریر. بو شاعیرلرین آدینی سایماق لازیمدیر: عبارتدیرلر: سید سجاد احمدی، عباس امیراصلانی، نقی امینیان، مهندس رضا جمالی (شاهین)، دکتر ابوالفتح حکیمیان، جهانشاه خدیوی، خسرو میرزا، خسرو دارایی، محمدرضا روحانی، کریم زعفری، غلامحسین سعیدی، ذبیح اله شاه محمدی، آقا میرزا واسع شهیدی، عزیز صنعتی، تقی فاضلی، عباس کریمی، محمد منزوی، حسین منزوی، حبیب اله منطقی، نعمت اله منطقی، جمال یحیوی و محمد خالقی.

البتده بو عزیزلرین چوخو انقلاب گونلرینده قید حیلتدا ایدیلر. یئنه دئمه لی یم بو زامان چوخلو شاعیرلر واریدی کی مرجوم جمالی نین الی اونلارا چاتماییب و اونلاردان شعر آلا بیلمه ییبلر او جومله دن: عاصم زنگانی، وافدی، حکیمخ بلوری، آزاده دارایی و . . .

بو ۱۰۰ صفحه لیک کتاب، زنگانین تورکجه شعر محیسینی گؤزل صورتده تصویره آلیر. بو شاعیرلرین بیر سیراسی زنگاندان یوخاری چرچیوه سیندا یئرله شیر: خسرو دارایی، حسین منزوی و تقی فاضلی کیمی لر. بو کتابدا آدی چکیلن شاعیرلرین چوخو مرحوم اولوب، اما سئوینه رک دئییرم کی بونلارین بیر سیراسی ساغ – سلامت دیرلر. من بو عزیزلره اوزون عمر و ساغلیق آرزیلاییرام.

انقلابین غلبه سیندن سونرا تورکجه کتابلار چاپ اولماغا باشلادی، اما ساواش ایللری – مقامت ایللری سکوت ایله کئچدی. ۱۳۶۸ ایلیندن زنگاندا درگی لر یاییلماغا باشلادی و بو درگی لر تورکجه یازیلارا دا یئر وئردیلر ۱۳۶۸ده پیام زنگان یاییلدی، دالیجا امید زنجان، پیک آذر، بهار زنجان و باشقالاری یولا دوشدو و بیر – ایکی صفحه نی تورک دیلی و ادبیاتینا یول آچیب یئر وئردیلر. بو آرادا امید زنجان اوچ صفحه سینی تورک دیلینه وئرمکله – هویت مساله سینه یئر آچدیغی اوچون بوتون ایراندا سس سالدی و ایران عالیم لری، یازیچی لاری و آراشدیریجیلاری اؤزونه جذب ائتدی. حتا ایلک تورک دیلی سمیناری ۱۳۷۴جو ایلده زنگاندا قورولدو و ایرانین باشا باشیندان عالیم لر و محقق لر زنگانا گلیب بو سویناردا اشتراک ائتدیلر.

امید زنجان ایراندا اومود یاراتدی و بو درگی یه بنزر درگی لر تبریزده، اورمیه ده، اردبیلده و باشقا شهرلرده یولا دوشدو: شمس تبریز، نوید آذربایجان، آراز، اورین و . . .

بو زامانلار زنگاندا ایشیق درنه یی یاراندی. بو درنک گنج شاعیرلری بیر یئره توپلادی و ۱۰ ایله یاخین فعالیتینه داوام وئردی. جالب بورادیر کی همان بیرینجی ایلده ایشیق آدلی کتاب حاضیرلاندی و ایشیق اؤیه لری نین هر بیریندن بیر – ایکی شعر چاپ اولدو. بو شاعیرلرین شعرلری بو کتابدا گلدی: یاشار زنگانلی، عباس بابایی، حسین رزمی، عبدالله مرادی، پرویز سودی، حسن رفیعی، علی بیانی، یعقوب چایپارالی، اسرافیل محمدی، غلامرضا طریقی، غلامحسین طریقی، محمد دؤنمز، الیاس نظری، ناصر ولایی، دکتر ایوب نوری زاده، نوروزعلی امیری.

بو عزیزلرین چوخو بوگون تانینمیش شاعیرلر اولموشلار و هر بیری نین نئچه شعر دفتری چاپ اولموش. بونو آرتیرمالی یام آدلاری چکیلن شاعیرلر بیرینجی ایلده چالیشیردیلار و سونرالار داها آرتیق شاعیرلر اونا قاتیلدیلار. آنجاق زنگان قیزیل آذربایجان دئییله رک اؤز دیلینه و کولتورونه صاحاب چیخدی و بوگون یوزلرجه گوجلو، دوشونجه لی و دویغولو شاعیرلر، حیکایه یازانلار، ادیب و آراشدیریجیلار بورادا یاشاییب یارادیرلار و گله جه گیمیزه اومود ایشیقلاری ساچیرلار.

***

۱۸

عباس بابایی

بیر تحفه سازیم وار سسی زیردن بمه غم دیر

شنلیک هاواسین چالماغا شاید سیمی کم دیر

سؤیلردی آتام قالدین بابامبن باباسیندان

دیندیرمه کؤکون، هر سیمی بیر نَسله حَکَم دیر

گاهدان سالیرام چیگنیمه بندین، چالیرام دا

هر سیم سئچیرم نغمه سی ماتم له ستم دیر.

آذربایجان چاغداش شعرینه ایزینی بوراخان زنگان شاعیرلریندن بیری عباس بابایی دیر. بابایی شعرلرینی خالقینا حصر ائتمیش، خالقی ایله گولوب، خالقی ایله آغلامیشدیر. خالقینا تای دا باشی اوجا، آلنی آچیق بیر شاعیر کیمی تانینیر. اونون گؤزل اخلاقی، دوزگون داورانیشی، ادبلی – ارکانلی قوجامان شاعیر کیمی اورَک لرده یئر آچیب، هله ده یاشاییر.

بابایی ۱۳۲۳ ایلینده زنگاندا دونیایا گلیب، ۱۳۴۴ده شعرلری نین آلتینا امضا آتیر، ۱۳۵۰ جی ایلده چراغ و چاه آدلی شعر دفترینی چاپا تاپشیریر، اما ساواک یاییلماسی نین قارشینی آلیر. بابایی او زامانین دَیَرلی درگی لری اولان روشنفکر، چاپار، صدا و فردوسی ایله ایش بیرایک ائدیر. ۱۳۷۰ دن سونرا تورک شعرینه اوز گتیریر و بوگون دؤرد شعر دفتری الیمیزده دیر: گلیرم، آییق گئجه لر، رد خون بر سنگ، دئمه سم اؤللم.

عباس بابایی نین شعرلرینده دوشونجه یاتیب، انسانی دویغولار لپه له نیر؛ گؤزَل ایماژلار، ایمگه لرله برابر محبن، سئوگی و دوستلوف دالغالانیر. بابایی اوخوجوسوندا سئوگی یارادیر، خالقینی محبته چاغیریر، سئویب – سئویلمک اونون ان بؤیوک آرزوسونا چئوریلیر. بوتون شعرلرینده نحبت، سئوگی، صمیمیت، دوغرولوق و دوزگونلوک سسله نیر. دونیادا تفاوتلارا، فرقلره اینانیر و گؤزه للیک لری بورادا آختاریر:

خلقتین دامنی پام – پاک دولودور

جور به جور گوللر ایله

یام – یاشیل اوتلار ایله

یاخشی چمنلیکلریله:

لاله نین اوچ پری وار

یاز گولونون یئددی پری

سوسنیم یوز پری وار

سارماشیغین بیرجه پری

یاسمن سالخیمی­نین

سایقیما گلمزدی پری.

بئله گوللر، بو تفاوت لر ایله –

  • نه گؤزل قونشودولار!

بیر بولاقدان سو ایچرکن

بیر گونشدن پای آلارکن

بیر چمنده بوی آتیرلار

یاناشیق بیر – بیرینه

خوش یاشاییرلار.

باشقا بیر بندده، قوشلارین الوانلیغینا باخاراق، همان باخیشی داوام ائدیر:

ماوی گؤیلر دولودور

جور به جور قوشلار ایله

تلگراف سیملری­نین اوستونده

سئرچه­لر چؤرتا گئدیب،

قیرقی قیقاجه گلیب،

باشلاری نین اوستونده

قارقالار های باساراق سالمادادی

قار قار ایله.

بیر قاتار دورنا اوزاقلاشمادادی

ماوی گؤیلرده اوچان

منتظم صفلی قارانقوشلار ایله

چایلاغین دؤیره­ورینده

حاجی لئیلک دولانیر

اوپ – اوزون قیشلار ایله

قیچی آلچاق سونا حیرتله باخیر

بلکه آلقیشلار ایله.

شاعر بو تفاوتلری گؤره­رک شوقا گلیر و بونلاردان ذوق آلیر و یئنه باشقا قونولاردا بو الوانلیغا اشاره ائدیر:

جور به جور سایقیا گلمز شئی­دن

خلقتین دامنی پام – پاک دولودی

نئچه مین جوردور آغاجلار؟

اوتلار؟

نئچه رنگده توخویور

باهارین قیزلاری

گؤی قورشاغینی؟

نئچه مین شکله دؤنور گؤیده

بولودلار سوروسو:

بیریسی یئپ – یئکه فیلجه

بیریسی فنجان جا! . .

شاعر بونلاری گؤره­رک، اوخوجوسونا اوز دؤنوب و اونلاری تانری­نین وارلیق پیامی کیمی آنلادیر:

بو تفاوتلار

الوانلیقلار

یاشاییش قایناغی­دی

تانری­نین سئومه­لی

آیت­لری، پئیغاملاری­دی

نه گؤزه­ل!

بلکه گؤزللیک­لرین اصلا جانی­دی

هامی بیر رنگده، بیر شکلده اولسایدی

اوره­ک پارتلاردی!!

دای گؤزه­للیک قیراغین قاتلاردی!!

آنجاق بابایی دیلینه لاقئید قالان دگیل و آنادیلینه موراجیعت لری ده گؤزَبدی. او دئییر:

منیم تورکو دیلیم اوجا داغ کیمی

بئله آلچاقلارا بویون اگمه دی

مدیحه یازان میرزل قلمدان

بئله چاموش دیلی هئچ بگنمه دی.

باشقا یئرده دیلینه خطاب ائده رک یازیر:

اگنینه گئینده رسمی پالتاری

دانیشدیق قورخوتدون سلطانی

سنه یاراشمادی رسمی مجلیسده

موفته خورون دونو، بؤرکو، قیطانی.

سنی بگنمه دی حرمسرالار

خاجالار دیلینه یاغ یاخانمادین

اوز دؤندردی سندن شاه لار، وزیرلر

یالاخلیق آرخیندا سن آخانمادین.

روحو شاد، یولو گئدرلی اولسون!

***

۱۹

حسین منزوی

شوبهه سیز حسین منزوی زنگانلی شاعیر اولاراق تامام ایراندا تانینمیش بیر شاعیردیر. منزوی فارسیجا نئچه – نئچه شعر دفتری یاییب و بوگون ایراندا غزل فورماسی نین سلطانی دیر. آنجاق آذربایجان شعرینه ده گؤز تیکیب و فارس شعرلرینده ده تورک دیلینه و ادبیاتینا حؤرمتله یاناشمیشدیر. بو ساحه ده نئچه کتاب یازمیشدیر او جومله دن:

حیدربابایا سلام – اوستاد شهریاری اثرینی سربست فورماسیندا فارسیجایا ترجمه ائتمیش

شهریار، این ترک پارسی گوی – کتابیندا شهریارلا برابر تورک دیلینه سایغی ایله یاناشیر

منظومه صفرخان – بیر مستقل کتاب اولاراق صفرخان قهرمانیان – آذربایجان و ایرانین سیاسی سیماسی و اوتوز ایل زندان چکن قهرمانینا بیر منظومه یازیر.

منظومه روشن – آدلی اثرینده کوراوغلونون حیاتی و حرکتینه بئل باغلاییب، اونا بیر منجی گؤزویله باخیر و نهایت بئله سؤیلور:

می ترسم ای چشم و چراغ طیفه

ای خون سرخ معجزه

در بازوان ایل

تا باز گردی

دیر باشد!

چاغداش آذربایجان شاعیرلریندن او جومله دن حبیب ساهیر، مفتون امینیو باشقالاری نین شعرلرینی فارسیجایا چئویریر.

دومان – بیر تورکجه شعر دفتری اولاراق صمیمی اورَک سؤزلرینی بو دفترده یازیر. مفدمه سینده آنادیلینه محبت بسله دیگینی ده دیلینه گتیریر.

منزوی جوانلیقدان شاعیرلیگه باشلامیش و تورک دیلینده نئچه غزل و بایاتی یازیر؛ آنجاق ۱۳۷۰ ایللریندن تورک دیلینده شعر سؤیله مه گه وقت آییریر. تورکجه رفتر دولدورماغا چالیشیر. بو ایللرده زنگاندا یازانان فضادان الهام آلیر. دئدیگیم کیمی بو ایللرده امید زنجان فرهنگی بیر فضا یاراتمیشدیر. منزوی امید زنجان ایله یاخیندان ایلگی قورموش و بیر صفحه نین مسو.لیتینی ده بوینونا آلمیشدیر. او بیری طرفدن ایشیق درنه گی ده اؤز تاثیرینی قویموشدور. امید زنجان و ایشیق زنگاندا تورک شعر و ادبیاتینا زمینه یارادیر، تورک دیلی نین گؤزه للیگی و گوجو تکجه منزوی نی یوخ، بلکه چوخلو شاعیرلری اؤزونه چکیر. دومان رفترینده شعرلره باخسانیز، آلتینداکی یازی تاریخلری ۱۳۷۰ دن سونرانی گؤسته ریر. ایندی منزوی دن نئچه بایاتی:

غم یئمه یامان اولور

آماندان آمان اولور

گؤزون یومما گون باتار

آه چکمه دومان اولور.

***

حالیم یامان اولدو گل

صبریم تالان اولدو گل

پیچاق سومویه ده یدی

اوره ییم قان اولدو گل

***

بواوتونان آغلاشدیق

آغلاشماقدا باغلاشدیق

گؤز یاشیمیز بیر اولدو

دؤش آچیب قوجاقلاشدیق

***

آ لیلا، لیلا، لیلا

منی داردان آسیللا

من گؤیده جان وئریرم

سن ده یئرده واویلا.

منزوی فارس شعرینده غزل سلطانی دیر. ایرانین بوتونلوگونده غزل شاعیرلریندن بیر قاریش یوخاریدا دایانیر. آنجاق تورکجه ده ده غزللری اوره یه یاتیر:

کسیر قیلینج کیمی گوللری آیاز

هانی یاشیل دونلو چمن، هانی یاز؟

طبیعتدن اؤترو اوره گیم کئچیر

گؤزه للیگی قانان منی قیناماز.

هانی بولبوللرین اذان سسی

گول بوتاسی یئرده قیلاندا ناماز.

گؤیدن قاتار – قاتار کئچت دورنالار

گؤلده جوت – جوت ایسکی گئده ن تؤرَک – غاز.

باغین یاشیل پرده سیندن آسلانان

اوزومدن شرابه، هئیوادان قوتاز.

هانسی نرگس، هانسی یاس، هانسی سوسن؟ –

بو تورپاقدا چال تیکان دا گول آچماز!

یئردن آلوو چیخیر گؤیدن قار یاغیر

بو باغدا گول بیتمز، بولبول یاشاماز.

هله گونلر ” کئچل حمزه” لرین دیر

ایتیب “دمیرچی اوغلو”، یاتیب “خان ائیواز”.

هانی اوغراش پاشالارین اوستونه

“عرب آتی” چاپان “تانری تانیماز”؟

هانی “حیدربابا” گدیگین آلان

ورندیلی چیگنینده “ملیک نیاز”؟

بورویوب اؤلکه نی آغلاشماق سسی

هانی آشیق، هانی ماهنی، هانی ساز؟

شنلیک غمه چؤنور، توی یاسا دؤنور

هله ده آپاریر “سارا”نی “آراز”.

“دریالار مرکب، مئشه لر قلم”

شاعیریم؛ ائل – اوبا دردلریندن یاز!

منزوی چالیشیر اؤز شعرینده زنگان لهجه سینی دیری ساخلاسین. هر حالدا تورک دیلینده شعرلری نین گؤزَللَشمه سینه، گلیشمه سینه چالیشیر. منزوی دوماندا مختلف شعر فورمالاریندا – غزل، قوشما، گرایلی، بایاتی، مثنوی و سربست شعرلر یازیر. شوبهه ائتمیرم کی یولونو هامارلاییب آچمیشدیر؛ عؤمرو اجازه وئرسئیدی بؤیوک آددیملار گؤتوره جک ایدی.

***

من بورادا وافت ایکن بیر سؤزو آچیقلامالی یام. تورک شعری هیجالی شعرله داها اویغوندور. هیجالی شعر سؤیله مک تکجه هیجالارین ساییسی ایله قورتولمور. مثلا دئییریک بایاتی ۷ هیجالی دیر، یعنی هر مصرع ۷ هیجادان باش توتور. یا قوشما ۱۱ هیجالی دیر و هر مصرع ده گلن سؤإزلر ۱۱ هیجادا بیتیر. بونو آرتیرمالی یام هیجالارین ساییسیندان علاوه، هر مصرعین ایچینده ایچ بؤلگولر – همان تقطیع لر اساس رول اویناییر. شهریارین حیدربابایا سلامی اؤز – اؤزونه بو قدَر اوره یه یاتان اولماییب، اوندا درین بیر هنر یاتیبدیر. ایچ بؤلگولری ۴ – ۴ – ۳ اولاراق کتابین اوّلیندن آخرینه قدَر دوزگون اولاراق ایشه آپاریلمیشدیر.

حیدربابا             گون دالیوی     داغلاسین

اوزون گولسون      بولاقلارین       آغلاسین . . . آخیره قدَر

۴                      ۴                  ۳

اما تأسوفلر اولسون بوگون شاعیرلریمیز بو مساله یه دقت ائتمه ییب و اونا گؤره ده خالق طرفیندن منیمسنمه ییب، خالقدان اوموب – کوسورلر. منجه بو عزیزلر اؤزلریندن کوسمه لری داها یاخشی دیر. شهریارین شعری هامی نین دیلینده ازبر اولدوغونون نئچه دلیلی وارسا، بیری ده ائله بودور.

بو موضوع حتا منزوی نین بایاتی لاریندا اؤزونو گؤسته ریر. بو آشاغیدان گلن بایاتی یا دقت بویورون، سؤزلر چوخ گؤزَل، آنجاق ایچ بؤلگولری نظرده توتون:

اوتو سووا قاتمارام               ۴   ۲

سؤزومو اوزاتمارام              ۳   ۴

اوتوروب یولا باخیب          ۳   ۴

سن گلینجه یاتمارام.        ۴   ۳

بورادادیر کی دئییریک هر دیلین اؤز سازی و اؤز سؤزو واردیر. هر دیلین اؤز روحو واردیر. بیزیم دیلیمیزده ده بئله اینجه لیک لره دقت ائتمه لی ییک. ساغ اولون. حوصله ائدیب منیم سؤزلریمه قولاق آسدیغینیز اوچون تشکور ائدیرم.

ارسال دیدگاه