زنگان شاعیرلری نین تانیتیمی / م. کریمی

 

ادبیات سئونلر گروپوندا دانیشیقدان

۸

شهاب الدین سهروردی

سئویملی دوستلار، گؤرکملی ادبیات سئونلر، عزیز ائشیدنلر؛

واختینیز خئیر!

زنگان – قیزیل آذربایجان، بؤیوک دوشونرلر یوردو، تصوف و عرفان سئورلر بؤلگه سی دیر. اسلامدان سونرا دینی تعلیمات اساسیندا بؤیوک عارفلر، حکیم لر و عالیم لر بورادا بسلنمیش، دَیرلی علمی – ادبی اثرلر بشریت عالمینه بخش ائتمیشلر. زنگان عالیم لری طرفیندن نئچه – نئچه طریقت لر یارانمیش و مینلرجه انسانلاری داللاریجا چکمیشلر. بو طریقت لردن ابهریه، سهروردیه و اشراقیه دونیا سویه سینده تانینمیش دوشونجه لری یایماقدادیر. شهید مطهری نین دئدیگینه گؤره، اسلام دونیاسی نین دؤرد بؤیوک مکتبیندن بیری اشراقیه دیر کی شهاب الدین سهروردی آدینا باغلی دیر.

شهاب الدین، سهرورد قصبه سینده ۴۵۹ قمری ایلینده آنادان اولوب، علم و حکمت دالیجا چوخلو شهرلری و اؤلکه لری گزیب، ماراغا، دمشق، شام و نهایت حلب شهرینده ساکن اولور. ۴۰ دان آرتیق کتاب یازیر: حکمه الاشراق، اعتقاد الحکما، غربت الغربیه، رساله العشق، صفیر سیمرغ، تلویحات و . . . دوشونجه لری خاطیرینه بئینی بوش مرتجع لر طرفیندن مرتد ساییلیر و دوستاق اولاراق اؤلدورولور. آنجاق بوگون ۸۰۰ ایلدن سونرا اونون دوشونجه لری بوتون دونیا یونیوئرسیته لرینده تدریس اولونور.

اشراقیه فلسفه سینده اسلام دوشونجه سیله یونان – افلاطون، ارسطو و . . . – و زرتشت دوشونجه لری بیرله شیر. او عقله دایاناراق کشف و شهود یولونو داها آرتیق بگه نیر و اشراق حکمنینده مشائی استدلالیندان یارارلاناراق نورالانوار فلسفه سینه کئچیر. او فلسفی اثرلری نی عربجه یازاراق، بیر سیرا حیکایه و شعرلرینی ده فارسیجا و تورکجه یازیر. چوخلو الیازمالاردا سهروردی نین تورکجه شعرلرینه راست گلیریک. “تاریخ ادبیات آذربایجان”نین اوچونجو جیلدینده سهروردی نین ۲۱ بیت تورکجه شعری گلمیش، زنگاندا یئنی تاپیلان الیازمادا دا اونون ۷ بیت لیک شعری گلمکده دیر.

۲۵۰ ایل بوندان اؤنجه یاشایان زنگانلی شاعیر – مانیشانلی میرزا صادق اوریادی نین ۷ نامه آدلی الیازماسیندا شیخ اشراقدان بحث ائده رک بو شعرلر سهروردیه نسبت وئریلیر:

کیمینسه مقصده قاصد دوشوبدور

گرَک گئتسین بونو اونا ائشیتدور

مسافر راهی ایستیر مقصدیچون

دایانماز راهده بیر مقصد ایچون

دایانسا مقصدی هرگز بولونماز

قولاغینا چکین بو حرفی بیر آز.

اگر صوفی ایسن صوفینی آت گیل

بیر – ایکی یاز گیلن مقصوده چات گیل

فقط آماجینا باخ، یولا باخما

ساغین، هئچ یئرده ساغه – سولا باخما.

کیمی صوفی، کیمی درویش، کیمی آج

گرَک یوللاردا اولسون، اولدو یولواج.

***

۹

شیخ بوراق بابا

زنگانین ۳۸ کیلومارلیگینده قرار تاپان سلطانیه، ایلخانلی لار زامانی ایرانین تبریزدن سونرا ایکینجی باشکندی ساییلیردی. بوگون سلطانیه ده اون اوجا کرپیجله یاپیلان عمارت، سلطانیه عمارتی دیر. اونون کناریندا چلبی اوغلو آدیندا بیر خانقاه و اونون یانیندا بیر مقبره واردیر. بو مجموعه ده خانقاه چلبی اوغلونا باغلی دیر و مقبره، شیخ بوراق بابانین قبری دیر. بوراق بابا بؤیوک بیر صوفی، طریقت رهبری و تورکجه شاعیردیر. بیر سیرا ادیب لر اونو تورکمن و آذ ربایجانلی بیله رک بیر سیرا آنادولودا ۶۳۵ ایلینده آنادان اولدوغونو ادعا ائدیرلر. بوراق بابایوکسک تحصیل قازانیب، مختاف اؤلکه لری گزیب و نهایت سلطان محمد خدابنده – اولجایتو دعوتی ایله ایرانا گلیب و سلطانیه ده – خاقان ساراییندا یئرله شیب و حؤرمتله قارشیلانیبدیر. سلطان اولجایتو طرفیندن نئچه – نئچه مأموریت لره گؤنده ریلیب او جومله دن شام و گیلان مأموریت لری تاریخده یازیلمیشدیر. سون مأموریتینده اولجایتو طرفیندن گیلانا گئدیب و سلطانین مخالف لری طرفیندن اؤلدورولوبدور. ۷۰۸ قمری یا گونش ایلی ۶۸۵ ده اونون جسدینی سلطانیه یه گتیریب خانفاهین یانیندا قویلاییرلار. بوگون بو مقبره موجوددور و بیر کتیبه ده اونون یانیندا بوراق بابانین قبری اولدوغو یازیلی دیر.

شیخ بوراق بابا، بابائیه طریقتینه باغلی دیر. بو طریقت خراسان و آذربایجاندان باش قالدیریب، سونرا آنادولویا گئدیر. اونون بؤیوک لیدئرلریندن بابا الیاس، بابا اسحاق، تاپدوق بابا و باشقالارینی آد آپارماق اولار. بونلار هامیسی خواجه احمد یسوی نین (تورکستان پیغمبری یا پیرِ ترکستان آدلانیر) مریدلری اولموش و دَیرلی اثرلر او جومله دن رساله، ولایت نامه، نصیحت نامه، طریقت نامه و مناقب آدلی تورکجه اثرلر یازمیشلار.

تورک دونیاسی نین آدلیم صوقی سی یونس امره نین شعرلرینده شیخ بوراق بابانین آدی چکیلیر. حاجب بکتاش ولی – بکتاشیه طریقتی نین باشچیسی اؤز ولایت نامه سینده بوراق بابادان آد آپاریر.

بوراق بابانین ایکی تورکجه اثری الده دیر: بیری دیوان و بیری رساله آدلی اثردیر کی تاریخ بویو بو رساله اوچون عالیم لر طرفیندن شرح لر یازیلمیشدیر. نئچه مصرع بو رساله دن اوخویالیم:

بازار بازار او بازار

بازار بازاردان بازار

دونیا بازارنی اوزار

دانشمندلر نه یازار؟

خیر یازار، یوم یازار،

یوم یازار یولدان یازار

یوم وار یولوندان آزار

یوم دا وار یولا دوزر

تونکو یازارنی بازار

هرکی یولوندان آزار

قدرت چوگان بئلین اوزر

تانری ایرَن اوندان بئزر.

***

۱۰

اولو عارف چلبی اوغلو

چلبی اوغلو، مولوی نین نوه سی دیر. البتده اصلینده سلطان ولدین اوغلو یوخ، بلکه حسام الدین چلبی نین اوغلودور. حسام الدین ده بهاءالدین چلبی (اخی تورک)ون اوغلودور و حسام الدینه ابن اخی تورک دئییرلر. آنجاق مولوی چلبی اوغلونو چوخ سئورمیش و حتا سماع واختیندا اونو بوینوندان ائندیرمزمیش. اونون آدینی – اولو عارف چلبی اوغلونو دا مولوی اؤزو قویموشدور.

   چلبی اوغلونون خانقاهی بوگون سلطانیه شهرینه موجوددور و شعر دیوانی واردیر. بیر شعر:

عشقدیر آفت عقل و مئی ایمیش راحت روح

ساقیا وقت صباح اولدو، گتیر جام صبوح

باده یی گؤر کی قدحده نه لطافت ایله دیر

شؤیله کیم جسم اطیفه اولاشا جوهر روح.

عشق بیر فندیر اونون مشکلی حل اولمادی هیچ

چون اونون متن متینین ائده مز کشف شروح.

افلاکی نین مناقب العارفین کتابیندا چلبی اوغلونون زنگان صوفی لریله ایلگی لرینی یازیر. هابئله مرند، تبریز و زنگاندا باشیندان کئچن اولای لاری دا یازیر. ساطانیه یه گلنده زنگانین بؤیوک صوفی لری و عالیم لری توپلانیب اونون پیشواز ائدیرلر. سوم دفه زنگانا گلیب و بیر ایلدن آرتیق بورادا قالیر و ناخوش اولاراق بورادا فوت ائدیر. چلبی اوغلو ۶۴۵ ایلینده قونیه ده آنادان اولوب و ۷۱۲ ایلینده سازانیه ده وفات ائدیر. بیر سیرا ادیب لر اونون قویلانما یئرینی سلطانیه و بیر سیرا قونیه بیلیرلر؛ آنجاق پروفسور گولپینارلی مولوی نین سون خلیفه سی چلبی اوغلونون قبری نین هاردا اولدوغونا شوبهه ایله توخونور. ایندی چلبی اوغلوندان باشقا بیر شعر:

الحمدولله اولموش ایکن جانه ایرمیشم

جان صحبتینده دولت جانانه ایرمیشم.

نئجه – نئجه گزم ظلمات سکندری

خضری دَمم کی چشمه ی حیوانه ایرمیشم.

گول دولتی بهاریله عرض اولسا بولبوله

قیش صولتینده بن گولِ  ریحانه ایرمیشم.

باخما اونا کی موچه یم – عاجز و ضعیف

بختیمی گؤر کی تخت سلیمانه ایرمیشم.

اورسون محیط غیرت اودوندان یوزونه کف

بیر قطره یم بو ضعف ایله عمانه ایرمیشم.

ایوان آسمان گؤزومه طاق گلمه سه

باغ بهشت و روضه ی رضوانه ایرمیشم.

***

۱۱

ابوالقاسم زنگانی

۱۱۸۳ ایلینده زنگاندا آنادان اولوب، ۱۲۹۲ده فوت ائتمیشدیر. او زنگاندا تحصیلی نی بیتیردیکدن سونرا قزمین و اصفاهاندا سونا چاتدیریر و زنگاندا بیر قاضی کیمی ایشه باشلاییر. او، هر اوچ دیلده مکمل صورتده تحصیل آلمیش و ادبی ذئقئنئ اسلامی علم لر اوغروندا ایشه آپارمیش و علمی اثرلری یانیندا دؤرد تورکجه منظوم اثر ده یازمیشدیر.

ابوالقاسم زنگانی نین بؤیوک باباسی میرمحسن زنگانی (اؤلوم ۱۱۴۸ قمری) سلطان حسین صفوی و ایمینجی شاه تهماسب زمانیندا مسلمانلاری دینی مرجعی ایدی. ابوالقاسم زنگانی نین آتاسی علی نقی (اؤلوم ۱۲۵۸ قمری) زنگاندا قاضی ایدی.

ابوالقاسم زنگانی نین بهزادنامه سی چاپ اولموش و الیازماسی زنگاندا موجوددور. بهزادنامه آشیق ادبیاتیندا ایلهام آلاراق عرفانی مضمون ایله یازیلمیشدیر. بو اثر مثنوی قالیبینده دیر و آذربایجان شیوه سی اولاراق مثنوی ایچینده غزللر و قوشمالار، گرایلی لار و. . . دا واردیر. مثنوی آراسیندا نئچه ساقی نامه ده واردیر. بهزادنامه بئله باشلانیر:

دیباچه ی نامه، نام سبحان

قیوم قدیمی حی سبحان

قهار و غفور، فرد و جبار

کیم عالمی یوخدان ائیله دی وار.

حکم ائیله سه تمام بشر اولور خاک

حکمونه مطیع زمین و افلاک.

دارنده ی اوج آسماندیر

داننده ی ظاهر و نهاندیر.

سندن طلبیم بودور خدایا

رحم ائت بن زار و بینوایا.

هرچند کی من گوناهکارم

درگاهینا هم اومیدوارم

و سونرا داستانا بئله باشلاییر:

بودور غرضیم ائدم روایت

گر حقین اولا منه عنایت

تقریر ائدم بو داستانی

گلزار ائدم بو بوستانی

بیر شیخ وار ایدی نخجوواندا

مشهور ایدی فضلی اول مکاندا. . .

الیمیزده اولان الیازما ۱۲۴۲ قمری ده زنگاندا استنساخ اولموش و ۲۵۰ صحیفه لیک بیر نسخه دیر کی عالیمین هر ۴ اثرینی ده احتوا ائدیر. دؤرد اثردن بیری بهزادنامه دیر و قالان اثرلر حضرت علی نین ایگیدلیگینه باغلی روایتلردیر، آما اثرلرین باشلامیش و سونو اوخوناقلی دگیل دی.

ابوالقاسم زنگانی نین اوغلو میرزا ابوطالب زنگانی دیر کی ۱۸ ذیقعده ۱۲۵۹ ق / گونش ایلی ۱۲۱۹دا زنگاندا آنادان اولور. او دا بؤیوک عالیم لردن بیری دیر کی ۱۲۷۸ده نجفه گئدیر و اورانین مجتهدلریندن کسب فیض ائدیر و ایرانا قاییدیب تهراندا ساکن اولور و سونرا اصفهانا کؤچور. اونون دا تورکجه – فارسیجا شعر دیوانی واردیر. او نئچه دیل – فرانسیزجا، استانبولجا، عربجه دیلرینه تانیش اولوب و زمانین بؤیوک بیلگین لری – توماس مالتوس، داروین و باشقالاریلا یازیشمالاری موجوددور.

***

۱۳

حسینقلی خان افشار

قاجار دؤوره سینده زنگانین دَیرلی شاعیرلریندن بیری حسینقلی خان افشاردیر کی بوگون تورکجه – فارسیجا الیازما دیوانی تهران یونیوئرسیته سی کتابخاناسیندا ۲۵۴۸ نمره سی آلتیندا ساخلانیلیر. بو الیازما ۴۰ صحیفه لیک، نستعلیق خطی ایله یازیلمیش و ۵۵۰ بیت شعری احتوا ائدیر.

چاکرین اولوم و اؤلوم تاریخی بللی دگیلدیر، آنجاق همین الیازمادان آلدیغیمیز معلومات گؤسته ریر کی فتحعلی شاه زمانیندان ناصرالدین شاه زمانینا قدر یاشامیش و دربار ایله یاخیندان ایلگیسی اولموشدور. اونون عاییله سی زنگانین دولت آداملاریندان اولموش قیدار شهرینده اوزون مدت حاکم اولموشلار. چاکرین دیوانیندا عباس میرزا – نائب السلطنه، ابوالقاسم قائم مقام و ناصرالدین شاه زمانی اولای لارینا اشاره لر واردیر. البنده بیر سیرا تذکره لر ده اونون یاشاییش و یارادیجیلیغینا اشاره ائدیرلر او جمله دن نگارستان و دانشمندان آذربایجان اثرلریندن معلومات ةآلماق اولور. بو کتابلار چاکرین یاخشی دولانیشی و ایی اخلاقینی توصیف و تعریف ائدیرلر. شعرلریندن ده اؤرنک وئریرلر. اونون چاکر تخلوصو بو شعرده گلیر:

گر چاکرین احوالینی سورسا، سؤیله گؤردوم

بیر عاشق شوریده دی افشار آراسیندا.

افشار طایفاسی، تورک طایفالاری نین قدیمکی طافلاریندان ساییلیر کی زنگاندان علامه آذربایجانین باشقا شهرلری مثلا اورمیه، تیکاب دا واردیرلار و خراسان حتا فارس اوستانیندا دا یاشاییرلار.

افشار دربارلا ایلگی ده اولاراق، دولتی مقاملار ایچینده رشوه آلماغی، طمعکارلیغی، پیس عمل لر و رفتارلار قارشیندا دایانیر و شعرلرینده اونلاری افشا ائدیر؛ حتا شاهدان را واز کئچمیر و بئله دئییر:

شاهی که نشنود سخن دادخواه را

دیگر چه حاجت آنکه بخواهد گواه را

تزویر و ریاگارلیغی دا بئله افشا ائدیر:

شوقیاه مسجده واردیم کی عبادت ائله یم

کافیرم گر اورادا بیرجه مسلمان گؤردوم!

هامی سجاده ی تزویر دؤشه ییب

نسبت زهدی وئریب اونلارا بهتان گؤردوم.

چاکر زنگانین باشقا همعصر شاعیرلریله ایلگی قورموش و اونلارلا شعرلشمیشدیر او جومله دن جاذب خوئینی، فاطما خانیم جاریه و . . . ده مناظره سی اولموشدور. اونون شعرلری آخیجی، سادذه، عینی حالدا محکم و اوره یه یاتان دیر.

***

۱۳

مسکین

محمد باقر خلخالی – “مسکین” تخلوصو ایله زنگانین دولت منصب صاحیبی اولان دوشونجه لی، صفالی و درد تانییان شاعیری دیر. قاباقجا بونو دئمه لی­یم آذربایجانین بؤیوک بیر شاعیری ده ملا محمد باقر خلخالی – ثعلبیه اثری نین صاحیبی دیر کی “باقر” تخلص ائتمیش و مقبره سی بوگون موجوددور. آما مسکین تخلص ائده ن محمدباقر خلخالی زنگانلی دیر و بیر بالاجا دیوانی واردیر. مسکین ۱۲۶۸ قمری ده زنگاندا آنادان اولوب و دولت مقاملارینی الده ائده رک خالق ایله دوزگون رفتار ائتدیگی اوچون خالق طرفیندن سئویب – سئویلیب و بیر عُمر توپلومون کولتورو یولوندا چالیشاندان سونرا گؤزل بیر دیوان یادگار قویوب و ۱۳۳۸ قمری ۱۰۲ ایل بوندان قاباق وفات ائدیبدیر. مسکین ین دیوانیندان بیر غزل:

جانا، قمر عقربده دی، هم ماه صفردیر

ترک ائیله گیلن بو سفری، مایه ی شردیر

باخ آینه یه زولف کجین عقربه بنزیر

داخل اولان اول زولفه یوزون قرص قمردیر.

بو نوع خرام ائیله مه ای کبک خرامان

گؤر بیرجه تیکن گؤز یولووا نئّه نفردیر.

ای گلشن حسن ایچره قدی سرو صنوبر

سؤیله منه اول موی ایدی یا اینکه کمردیر.

بیلمم نه دی یارب، تؤکولوب شانه ی یاره

زنجیردی مسکینه ووروب، یا گولِ تردیر؟

مسکین جامعه نین یوخاری قاتلاریلا، سارای آداملاریلا بیرگه یاشاییر، آنجاق اونلارین پیس دولانیش لارینی، یانلیش فیکیرلریله یولا گئتمیر؛ ریاکارلیغی، یالان دانیشماغی افشا ائدیر، بللی دیر کی اولار دا شاعیری خوشلاماییرلار. آنجاق مسکین سؤزوندن دؤنن دگیل:

غرق شراب می کنم خرقه ی پاره پاره را

ساقی بزم می شوم با نی و تار و چنگ و دف.

زاهد اگر به بزم ما آمده ای ورع مکن

ورع ز دوش دور کن، باده بنوش لاتحف

باغ و بهشت را پدر داد ز بهر حنظه ای (حنظه: بوغدا)

گر نفروشمش به جو، پستم و پورِ ناخلف.

قاضی شهر خود لقمه حرام می خورد

پس چه توقعی کنم زین حیوان خوش علف؟

***

حکیم هیدجی

آذربایجان ادبیاتی نین گؤرکملی شاعیری و رَیرلی فیلسوفی حکیم هیدجی ۱۵۰ ایل بوندان قاباق اؤلکه میزین اجتماعی – سیاسی و ادبی اولای­لاریندا فعالجاسینا اشتراک ائتمیش و اوچ دیلده عربجه، فارسیجا و تورکجه اثرلر یازمیشدیر. او قاباقجیل دونیا گؤروشو و اجتماعی دوشونجه لریله جامعه میزین متضاد فووه لرینی آچیقلامیش و هر بیرینه دوزگون توخونموشدور. حکیم هیدجی نین اثرلری بونلاردیر: دانشنامه، رساله دخانیه، شرح منظومه سبزواری، کشکول و دیوان تورکی.

چکیجی نوکته حکیم هیدجی نین یارادیجیلیغیندا تورک دیلینه حؤرمت بسله مه یی و هر بیر اثرینه تورکجه شعرلر سپمه سی دیر. او ۱۲۷۰ ایلینده هیدج­ده آنادان اولوب و ایراندان علاوه عتبات عالیه ده  ده درس اوخوموش و بیر عالی مقام فقیه کیمی وطنینه دؤنموش و قم شهرینده علمیه حوزه لرینده تدریسه مشغول اولموشدور. او ناصرالدین شاهین ترورونا اشاره ائده رک یازیر:

تلسمه بو شهین عهدینده گر ستم یئتیشیر

بو شهریار گئده ر، آیری شهریار گلیر.

او شه کی دوشمنه ساتدی رعیتی

نئجه اجل اوخونا سینه سی دوچار گلیر.

حافظ اگر سمرقند و بخارانی تورک قیزینا وئریر حکیم هیدجی ده اردبیل و خلخالی وئرمکدن اسیرگه میر:

گر بو تورک منیم گؤیلومو آلا الینه

باغیشلارام تئلینه اردبیل و خلخالی

و یا:

ای تورک سنین تئللریوه طارم و خلخال

قوربان اولا اول خالیوه تبریز و مراغه.

حافظ شیرازی توصیف ائدرسه هیدجی اؤز شهرینی اوندان اسگیک بیلمه ییر:

مرا جایگه صفحه هیدج است

که بر نوعروس صفا هودج است.

آذربایجانین اوچ دیللی نابغه سی دیر و حکیمانه شعرلری ساده، محکم ، آخیجی و اوره یه یاتان دیر:

فلکین غم و بلاسی مگر انتهاسی یوخدور

بیر اوتانماز عار بیلمز نه دئییم حیاسی یوخدور.

بو سپهر دون و ناساز ستمین ائدیبدور آغاز

ائیله مز حیا اوتانماز بیرینه وفاسی یوخدور.

ائله ییب منی حواله گئنه محنت و ملاله

نئیله ییم بو هرزه بختین منه بیر حماسی یوخدور

ستم و غمی توکنمز، اؤلورم ده رحمه گلمز

بو زمانه نین منیم تک غمه مبتلاسی یوخدور. . .

***

ارسال دیدگاه