نظامی گنجوی نین خمسه سینده ضرب المثللرین شرحی / صابر حسن زاده

 سون بؤلوم

بورادا اوبرازين ديلي ايله بيرينجي سطيرده  ” بير آنام واردير کي، ”  -دئ­ديک­ده دوغما آنا يادا دوشور، ايکينجي سطيرده ايسه اونون قو­جالاندا قورد يوخ، قوزو اولدوغوندان صؤحبت آچير. هم ده شاعیر بورادا خئيلي بير موددتين کئچمه سيني ده يادا سالير. حال خاضيردا دا قاريلار خاراکتئرلرينه گؤره يئنه ده ايکي قيسمه آيريليرلار. ميللي عادت – عنعنه ميز، بعضي اراضيلرده زيفلسه ده، آنجاق ايتمير، ياشايير. بورادا نصيبه زئينالووانين ياراتديغي قاينانا اوبرازي يادا دوشور.

  عادتن بير نفر باشقاسي نين آرخاسينجا دئيينير و اونون هاق­­قين­دا خوشا گلمه يهن سؤزلر دئيير: بو واخت دوشونجه لي، ياشلي آداملار اونا دئييرلر کي، آدام آدامين آرخاسينجا دانيشماز، سؤزون وارسا اوزونه دئ، ياخود دئييبلر کي، دالدادا ائله دانيش کي، اوز- اوزه گلنده اوتانماياسان. نيظامي همين فيکري بئله شرح ائدير:

  کيمسه نين دالينجا دئمرم يامان

  اوتانيم اوز-اوزه گلديگيم زامان.

  اسکندرنامه، ص ۳۸

  عوموميتله اينساندا کدري قارشيلاماق مئخانيزمي چوخ زيف قورولوب. بئله کي، آللاه تاالا اينسانا اؤولاد، وار- دؤولت، بير سؤزله، نه قدر سئوينج، شادليق، هوس وئريرسه، اونو چتينليک چکمه دن گوله-گو­له قارشيلايير. ائله کي، او سئوينجين اوندا بيري قدر قم، غوصه، کدر قيسمت ائدير، او ساعات اينسان ايسه باشلايير يارادانا قارشي شيکايتلنمه يه. آنجاق کاميل اينسان ايسه سئوينجي نئجه قارشيلاييرسا، کدري ده ائله قارشيلايير. دونيادا دوشونجه لي، نورمال آداملارين ايچريسينده دردسيز، قمسيز اولاني اولا بيلمز. بو باره ده شئيخ سدي نين بير کالامي يادا دو­شور. او يازير:  ” درين دونيا کسي بيقم نه باشد، اگر باشد بني آدم نه باشد ” . بو درين دونيادا دردسيز آدام اولا بيلمز، اگر وار­سا، او اينسان ساييلمير.

  نيظامي حياتي درک ائتمکده نيکبينليک يولونو سئچميشديرسه، فضولي ايسه کدر، قم يولونو سئچميشدير. اوخوجو دوشونه بيلر کي، گؤرسن هانسي دوزگون، دوغرو يول سئچميشدير. هر ايکيسي. اگر او قمه، کدره دؤزمگين آرخاسيندا بير سئوينج، بير اوميد، آرزويا چاتماق دايانميرسا، او قم، کدر اينساني کاميللييه يوخ، محوه آپارير. محض فضولي ده بئله کدري کدر سايميشدير. بو باره ده او يازير:

  اهلي عيرفاندير جاهان کئيفيتين تحقيق ائدن،

  کيم نشاتيندان بولور يوز قم، قميندن يوز نشاد.

  بورادا قيسا دئسک، شاعير اونو يادا سالير کي، اصيل، کاميل، عاريف آدام اودور کي، او نه قدر سئوينج اوز وئرسه کدري اونوتماسين و عکسينه نه قدر کدر اوز وئررسه سئوينجدن اوميديني اوزمه سين. سئوينجدن ال اوزمک آللاهدان اوميدي اوزمک دئمکدير. بو دا بؤيوک گوناه ساييلير. چونکي، ان بؤيوک اوميد و سئوينج منبعي آللاهدير. اودور کي، داهي نظامي غمسيز، سئوينجسيز، اورگين اولماماسيني قبول ائتمکله، حياتين معناسيني هر ايکيکسي نين وحدتينده گؤرور. فيزيکادا موثبت و منفي قوطبلر اولمازسا، پو­تئنسياللار فرقي يارانماز، پوتئنسياللار فرقي يارانمازسا، گرگينليک يارانماز، گرگينليک يارانمازسا، ائلئکتريک حرکت قوووه سي يارانماز، ائلئکتريک حرکت قوووه سي يارانمازسا، ائلئکتريک جراياني يارانا بيلمز. دئمه لي، حياتين حرکت وئريجي قوووه سي اونون ايکي قوطبولوگونده دير. بونونلا علاقه دار خالق آراسيندا  ” دردسيز اورک اولماز ”  ايفاده سي چوخ ايشله نير. اودور کي، بو باره ده شاعير يازير:

  او هانسي گؤنولدور کدر اولماسين،

  او هانسي کمندير قارشيلانماسين؟

  شرفنامه، ص ۳۷

  چوخ واخت اينسان تاماهي نين اوجوندان بير ايشي هلل ائدرکن شريکيني نظره آلماياراق اونو اؤز خئيرينه هلل ائدير. بو ايشه ديققت يئتيرن، خبردار اولان عدالتلي آدام همين شخصه اوزونو توتوب دئيير:  ” ويجدانين اولسون، آدام ائله ايش توتار، کي، نه شيش يانار نه کاباب ”  و س. شاعير ه­مين مساله ني بئله شرح ائدير:

  اول دوغرو مييانچي، دوزلسين هر ايش،

  اورتادا نه کاباب يانسين، نه ده شيش.

  شرفنامه، ص ۴۵

  اينسان بير ايشين آرخاسينجا دوشوب مقصدينه نايل اولدوقدا  ”  او زا­مان دئييرلر کي، آتالار ياخشي دئييب،اختاران تاپار ” . بونو شاعیر بئله ايشلتميشدير:

  سؤزلر پادشاهي نين بير مثلي وار،

  نه گؤزل سؤيله ميش:  ” آختاران تاپار ” .

   شرفنامه، ص ۶۱

  عئيني زاماندا شاعير قييمتلي سؤز دئين آتالاري سؤزلر پادشاهي آدلانديرير.

  ائل آراسيندا مثل وار کي، دئيرلر، ياخشي اوغول آتانين باشيني اوجا ائدر.ياخشي اؤولادلا آتا – آنا فخر ائدر. اودور کي، نظامي ايسکندرين مکتبده تعليم آلماسي ايله علاقه دار همين عادتي بئله قلمه آلير:

  عاغيللي اؤولادلا آتا فخر ائدر،

  چونکي موبارکدير سئچيلميش گؤوهر.

   شرفنامه، ص  ۶۵

  اينسان چتين بير ايشه دوشدوکده اطرافداکيلار اونا مصلحت گؤرورلر کي، تانينان، سؤزو اؤتکم اولان آداما موراجيعت ائتسين. بئله آداملار هاق­قيندا چوخ زامان دئييرلر:  ” آيه، آللاها آند اولسون، فيلانکه سين سؤزو قيلينجدان کسکيندير و ياخود، داشدان کئچير ” . او، ايسکندرين تعلیم آلماسيني قلمه آلارکن همين عادتی بئله شرح ائدير:

  اونونلا ائت چتين ايشده مشورت،

  قيلينجدان کسکيندير گؤزل مصلحت.

   شرفنامه، ص ۶۷

  عادتن قارشيلاشان دوشمنلر ووروش مئيدانيندا بيري- بيري لرينه چوخ حربه -زوربا گله رک دئييرلر:  ” باشينا بير اويون آچارام کي، آدين ياديندان چيخار ” .  ” دونياني قارا گتيررم ” ، ياخود،  ” ائله ائدرم کي، ايلان يوواسيني ساتين آلارسان ”  و س. شاعير اونو بئله قئيد ائدير:

  اوخويوم سنه من ائله بير مئيدان

  ايلان يوواسيني ساتين آلارسان.

  / شرفنامه، ص ۹۲

  اينسانين باشينا بير قزا، فلاکت گلديکده عادتن اونا اؤيود – نصیحت، تسللي وئره رک دئييرلر:  ” آي جانيم، قضا و قدر آللاهداندي ”  دئييبلر، ياخود  ” قزادان قاچماق اولماز ” ،  ” قيسمت بئله ايميش ”  و س.

  شاعير ايسکندرين زنگيبار شاهيني مغلوب ائتمه سيني تصوير ائدرکن، همين ضرب مثلي بئله قلمه آلير:

  فلگين ايشي باش وورماقدير آنجاق،

  قضادان اولورمو بويون قاچيرماق؟

  شرفنامه، ص ۹۷

  بار وئرن آغاجي اوغول کسمک ايسته ينده آتا اونا دئيير:  ” بار وئرن آغاجي کسمزلر ”  و ياخود،  ” بار وئرن آغاجا بالتا وورمازلار ” . بونلارلا ياناشي، بير مثل ده يادا دوشور. بار وئرن آغاجا داش آتان چوخ اولار. شاعير همين مسله ني بئله شرح ائدير:

  بار وئرن بئله بير آغاجي گئرچک

  روامي بالتانين آغزينا وئرمک.

  شرفنامه، ص  ۱۰۸

  اينسان حياتيندا باش وئرميش هر هانسي بير خوشاگلمز حاديثه ده اشتراکچيلار آيري- آيريليقدا، هر بيري اؤزونو هاقلي سايير. آن­جاق حيات گئر­چکليگي اولان حاق، هاقليغيندا قالير. اودور کي، خالق آراسيندا دئييلير:  ” هاق نازيلر اوزولمز ” ،  ” حاقا زاوال يوخدور ” ،  ” هاقليسانسا غل با­شيمي يار ” . بئله حاللاردا اينسانلار هاق دئينده قلبلرينده بيرينجي نؤو­به ده آللاهي نظرده توتورلار.  ” آللاه هاق آللاهدير ”  دئييبلر،  ” هاق بيلسين، سن بيل ” ،  ” سني حاقا تاپشيريرام ” . ايندي نين اؤزونده ايشلتديييميز همين ضرب مثلي نيظامي بئله شرح ائدير:

  هاقسيزليق اولورسا حاق ايله دوشمان

  هاق توتار يئريني، هاقسيز پئشيمان.

   شرفنامه، ص ۱۰۸

  بئله بير آتالار سؤزوموز وار:  ” قونشو چؤرگي قونشويا بورجدور ” . عادتن چؤرک بيشيرمک اوچون خميري حاضير اولان آدام هر کسدن بورج چؤرک ايستسه، او آدام وئرر. بو مثله يه داير شاير اؤز موناسيبتيني بئله شرح ائدير:

  خميري يوغرولموش اولان کيمسه يه،

  بير چؤرک کيم وئرمز  ” بورج اولسون ”  دئيه.

  شرفنامه، ص ۱۰۸

  ياخود  ” چؤرگي تنديره ايستي- ايستي ياپارلار ”  ضرب مثليني شاعیر بئله قلمه آلير:

  ايستي تندير آرتيق چؤرک ايستر، دور،

  آتانين باشينا اودلو يوين وور.

   شرفنامه، ص۱۲۰

  اينسانين قنيمي، دوشمني اؤز ائوي نين ايچينده اولاندا ائو صاحيبي حاققيندا دئييرلر:  ”  او يازيق نئيله سين، دوشمن اؤز ايچينده دير ” . عادتن بئله دوشمنلر چاره سيز و قورخولو اولورلار. بو ضربي مثلي نيظامي بئله قئيد ائدير:

  ائله بير دوشمندن نئيچون قورخورسان،

  ائوينين ايچي ده اؤزونه دوشمان.

  شرفنامه، ص ۱۲۰

  عادتن دونيا گؤرموش قوجالاردان چوخ ائشيتميشيک کي، او زا­مان با­شين سالامات اولار کي، ديلين هميشه اؤزونده اولسون. ياخود دئيرلر کي، اينسانين باشينا نه بلا گلسه ديليندن گه لر. بونونلا علاقه دار اولان کيچيک هئکايتي خاطيرلاماق منجه يئرينه دوشر. دونيا گؤرموش ايکي ائل آغ ساققاللاري نين بيري او بيري نين ائوينه قوناق گليب قاپيدان ايچري گيررکن ائو صاحيبي اليني باشينا قويور، قوناق او ساعات اليني ديلينه قويور. اونلار برکدن گوله رک قوجاقلاشيرلار. ائو صاحيبي نين اوغلو قوناق گئدن دن سونرا آتاسيندان سوروشور کي، آي آتا، قوناق ائوه گيرن کيمي سن نييه اليني باشينا، قوناق ايسه اليني ديلينه قويدو. بونون سببيني م­نه ايضاح ائت. آتا دئيير کي، من اونا ايشاره ائتديم کي، بو باش نه زامان سالامات اولار، او ايسه اليني ديلينه آپاريب جاواب وئردي کي، بو ديلين هميشه اؤزونده اولسا. بو مساله يه قارشي مناسبتيني نظامي آشاغيداکي کيمي بيلديرير:

  ديليني ساخلا کي، الده قالسين باش،

  ديل قورو اولارسا، بوغاز اولماز ياش.

   شرفنامه، ص  ۱۲۸

  انسانين باشينا فلاکت گلديکده اونون يانينا گلنلرين ايچه ريسينده دونياگؤرموشلر، آغساققاللار ايلک نؤوبه ده  اونو صبرلي اولماغا چاغيريرلار. عئيني زاماندا عادتن هوزر يئرينه گلن لر ائو صاحيبينه باش­ساغليغي وئريب گئدرکن ان چوخ  ” آللاه صبر وئرسين ”  دئييرلر. بونونلا ياناشي عادتن ياشلي آداملار ايش گؤرنده تله سن جاوانلارا صبر­لي اولمالاريني دا مصلحت بيليرلر. و دئييرلر:  ” اونوتمايين کي، آللاهين ۱۰۰۱ آدي نين بيري ده صبردير ” . نظامي گنجوي بو مثله يه مو­ناسيبتيني بئله بيلديرير:

  هر بندنين آچاري صبردير اينان،

  صبرلي کيمسه لر اولماز پريشان.

  شرفنامه، ص ۱۳۰

  خالقيميزين آراسيندا بو ضرب مثلي داها چوخ ايشله نير:  ” باشقاسي نين يئريشيني يامسيلايان اؤز يئريشيني ده ايتيرر ” . بو باره ده شاعير يازير:

  بير قارغا ککليک تک سکدي بير زامان

  اؤز يئريشي  بئله چيخدي ياديندان.

   شرفنامه، ص۱۳۰

  بعضن اينسان بيلمه دن ائله بير ايش گؤرور کي، اونو ايستمه ين آداملار بئله او ايشي گؤرمزلر. بئله اولدوقدا اونا ياناشانلار دئييرلر کي، سن اؤز الينله بالتاني اؤز آياغينا وورموسان. حال حاضیردا دا همين آذربايجان ضربي مثلي يئنه ده ايشله ديلير. نظامي همين مساله ني بئله قلمه آلير:

  اؤز سيللن توخونار اؤز ياناغينا،

  بالتاني وورارسان اؤز آياغينا.

  شرفنامه، ص  ۱۳۴

  خالقين باشينا گلن بدبخت حاديثه لر هر بير عاييله يه نفوذ ائتديک ده بئله بير ضرب مثل ايشله نير:  ” ائل ايله گلن قارا گون توي بايرامدير ” . شاعير بو ضرب مثلي ده اونوتماميشدير. او يازير:

   ” هر سؤزو اوستاسي گؤزل توخويور،

   ” ائل ايله قارا گون بايرامدير، تويدور ” .

  شرفنامه، ص ۱۵۱

  ايستر يازيلي و ايسترسه ده شيفاهي خالق ادبياتيميزدا شاعير و يازيچيلاريميز اؤز اثرلرينده کؤنلو، قلبي شوشه يه بنزتميشلر. حتا بو باره ده دئييلميش بير ائل باياتيميزي دا خاطيرلاماق يئرينه دوشر: با­ياتيدا دئييلير:

  گؤي اوزو دامار-دامار،

  گؤيدن يئره نور دامار،

  کؤنول بيل کي، شوشه دير،

  سن سينديرسان کيم يامار؟

  بو باياتي ايله داهي شاعيرين آشاغيداکي ميصراعلارينداکي فيکير نئ­جه ده ه­ماهنگ سسله نير.

  شاعير يازير:

  بير شوشه داش ايله قيريلسا ناچار،

  چاره قاپيسينا تاپيلماز آچار.

  شرفنامه، ص ۱۵۵

  عادتن واليدئينلر اؤولادلاري نين هميشه تمسدا اولدوقلارينا قارشي بوراخديقلاري سهو حرکت اوستونده اونلاري دانلاياراق دئييرلر:  ” آي بالا، داها سنين آغي- قارادان، دوستو- دوشمندن، ياخشيني-ياماندان سئچن واختيندير. داها اوشاق دئييلسن کي، بئله ايشلر گؤرورسن؟ ني­زامي همين مثله ني دئمک اولاراق عئيني ايله بئله قلمه آلير:

  اسراري دوياندير، سئچر هر زامان

  ياخشيني ياماندان، دوستو دوشمندن.

  شرفنامه، ص ۱۶۵

  ائلده، اوبادا بئله مثل وار، دئيرلر:  ” آدام اوتوردوغو آغاجا بالتا وورماز “. يني انسان اونا ائديلن  ياخشيليغي، کسديگي چؤرگي ايتيرمه مه لي، دوغما اوجاغا خيانت ائتمه مه ليدير. نئجه کي، ايران سرکرده لريندن مرد فرامرزي خيانتله اؤلدورن بهمنين اؤزو حاققينا چاتاراق فاجيعه لي اؤلور. اودور کي، نيظامي همين مثله ني قلمه آلارکن ضرب مثلي بئله ايشله دير.

  آغاجا بالتاني ووردو پهلوان

  آيريلدي تاجيندان، قيزيل تاختيندان.

  شرفنامه ، ص ۱۶۷

  عوموميتله، بير اؤلکهدن، شهردن و ياخود کنددن گلندن سوروشارلار کي، اورالاردا نه وار، نه يوخ دئينده اگر همين يئرلرده اؤزباشناليق، قارماقاريشيقليقديرسا، اورادان گلن عادتن بئله دئيير:  ” قارداش، آند اولسون آللاها اورا بير گونه دو­شوب کي، ايت يييه سيني تانيمير ” . ائله ايندي نين اؤزونده دوشدويوموز و­زيت…

  داهي نيظامي بو خالق مثليني ده اونوتمور. او يازير:

  بيرليگي اؤلکهدن ائله آييردي،

   ” ايت ده يييه سيني تانيماييردي ” .

  شرفنامه، ص ۱۶۹

  گؤرورسن کي، ياراشيقلي، ساغلام، قوچاق بير اوغلان، ياخود دوشونجه لي، معريفتلي گؤزل ساغلام بير قيز بيردن – بيره ضعيفله يير و سولغونلاشير. بو زامان هر بير واليدئين اؤولادي نين ان چوخ يامان گؤزدن، بد نظردن، بد نفسدن سولغونلاشديغيني دو­شونور بئله اولدوقدا اونلارين باشينا دوز هرله يه ر، يانار کؤزه آتار و ياخود اوزرليک يانديراراق خسته نين باشينا هرله يه هرليه آشاغيداکي باياتيني دئيرلر:

اوزرلييم، هاوايام،

  هازار درده داعوايام.

  پيس گؤزو، پيس نفه سي،

  اوستونوزدن آزايام.

  نيظامي گنجوي ايسه  ” ايسکندرنامه ”  اثرينده بونو بئله شرح ائدير:

بد نظرلر باخير، ايشله مشغولام،

  يامان گؤزلردن ده يامان قورخورام.

  کؤنلوم اوزرليک تک يانارسا اگر

  اوستومه دوشرمي، سؤيله بد نظر.

  شرفنامه، بص ۱۷۱

  شاعير آشاغيداکي بئيتينده ايکي آذري ضرب مثلينه ده توخونور. عادتن آداما دئييلن سؤزو  ” هئجا ” لاياندا چتين ائشيدن ده چوخ زامان دئييرلر:  ” ائوي تيکيلميشين اوغلونون ائله بيل قولاغينا پامبيق تيخاييبلار ” . شاعيرين آچ يئني قوماشلا دولو سانديغي ايفاده سي  ” آچارام سانديغي، تؤکرم پامبيغي ”  ضرب مثليميزي يادا سالير. شاعير يازير:

  قولاغيندان چيخار کؤهنه پامبيغي،

  آچ يئني قوماشلا دولو سانديغي.

  شرفنامه، ص ۱۷۳

  يوخاريدا سؤيلنن آزايام سؤزو کنار ائدرم، اوزاقلاشديرارام معناسيندا ايشله ديلميشدي.  ” کؤهنه پامبيغي ”  ايفاده سي ضرب مثلين دوغما اولدوغونو گؤسترير.

  آذربايجان شاعير و يازيچيلاري اکثر حاللاردا قيز – گلينلري آغ گؤيرچينه بنزه ديرلر. نيظامي ده خالقي نين بو عادتينه بيگانه قالا بيلمزدي. اودور کي، يازير:

  شاها خوش گليرسه، بو گؤيرچينيم

  اولسون هم خانيميم، هم باجيم منيم.

  شرفنامه، ص ۱۷۷

  ائل آغساققاللاريميز هميشه قنجلره، جاوانلارا رهيملي، خئييرخاه اولمالاريني باشا سالاراق دئميشلر:  ”  اوغول انسانين بير الي اود اولاندا، گرک او بيري الي سو اولسون ” ، ياخود  ” اودو اود ايله سؤندورمزلر ”  و س. نظامي بو مثله يه موناسيبتيني بئله بيلديرير:

  ووجودوم اولموش هم بولود، هم گونش،

  بير اليمده سو وار، بيرينده آتش.

  شرفنامه، ص ۱۸۹

  آذربايجان شيمالداکي اؤلکه لره نيسبتن ايستي اولدوغوندان قيش فصلينده  ” قيزيلاغاج ”  قوروغو ايله ياناشي برده يه، لنکرانا، آستارايا و س. يئرلره شيمالدان بير چوخ کؤچري قوشلار گليرلر. هم ده همين قوشلار بورادا اؤزلرينه يئم ده تاپا بيليرلر. اودور کي، قوشلارلا زنگين اولان رئسپوبليکاميزدا قوشلا باغلي بير نئچه ضرب مثل لر يارانميشدير. مس. بير نفر دوستوندان خبر آلير کي، او آدامين تويو نئ­جه کئچدي، نئجه توي ائله دي. او زامان موصاحيبي دئيير:  ” چوخ الا توي ائله دي. سوفره ده هر نه ايسته سن وار ايدي، قوش ايليگي، جان درماني ”  و ياخود دئيرديم کي، قوش سودو ده واردي ” . بو مثله يه شاعير موناسيبتيني بئله شرح ائدير:

  يئم اوچون گلر قوش بو گؤزل يوردا،

  ايسته سن  ” قوش سودو ”  تاپارسان بوردا.

  اونو دا ياددان چيخارماق اولماز کي، نيظامي بو سطيرلري بردع نين گؤزلليگيني تصوير ائدنده ده ايشله دير. آيديندير کي، بردعي بئله ايستکله، بئله محبتله يالنيز و يالنيز اؤز دوغماسي تصوير ائده بيلردي. نظرينيزه چاتديرماق ايسترديم کي، نيزامي بردع ين آديني چکرکن  ” بيزيم بو بردنين ”  ايفاده سيني ايشلتمه سي چوخ ماراقلي و قييمتليدير.

  هر هانسي بير يئرين، شهرين، کندين آديني چکرکن  ” بيزيم ”  سؤزونو ايشلتمه سي همين يئرين اونون اؤز دوغما يوردو اولماسيني گوسته رير: مثلن، شکيلي اولوب، شکيده ياشايان آدام آذربايجان اراضيسينده اولدوقدا بيزيم شکي دئيير. آنجاق آذربايجان اراضيسيندن چيخيب باشقا اراضيلره کئتديکده ايسه يئنه ده هر بير آذربايجانلي دا شکي ده ياشاييب، ياشاماماسيندان آسيلي اولماياراق، بيزيم شکي ايفاده سيني ايشله ده بيلر. دئمه لي، نظامي گنجوي ده  ” بيزيم بو بردنين ”  ايفا­د­سيني ائله بئله ايش­لتمه ميشدير.

  ايجتيماي حياتيميزدا ائله حاديثه لر اولور کي، اورادا قادينلار بؤيوک عزم، متانت، غئيرت نوماييش ائتديره رک اصيل کيشي کيمي اؤزونو گؤسترير. بئله قادينلارا راست گلنده  ” آسلانين ائرکگي، ديشيسي اولماز ”  خالق ميثاليني دا ايشلتمه لي اولوروق. بؤيوک شاعير ده همين مثله ني ياددان چيخارمير. او يازير:

  من ده بير آسلانام دوشونسن بير آز،

  آسلانين ائرکگي ديشيسي اولماز.

  شرفنامه، ص ۲۱۲

  دونياگؤرموش آغساققالين يانيندا جاهيل و يا ناخلف ايش گؤرن آدامي همين آغساققال مذمت ائده رک خالق آراسيندا ايشله نن  ”  نه اکرسن اونو دا بيچرسن ”  ضرب مثليميزي اونا خاطيرلاتمالي اولور. ياخود، کيم خيانت، پيسليک ائتسه اؤزونون باشينا گلمه سه  ده موطلق بالاسي نين باشينا گله جکدير، دئيير: بو فيک­رين دوغرولوغونون آز شاهيدي اول­ماميشيق. اودور کي، بئله هادیثه لرين چوخ شاهيدي اولان نيظامي بئله دئيير:

  کيم تيکان اکرسه، تيکان دره جک،

  کيم نيجات وئررسه، نيجات گؤره جک.

  شرفنامه، ص  ۲۱۳

  بردع حؤکومداري نوشابه نين ايسکندر اوچون حاضيرلاديغي زنکين سوفره ده کي  يئمکلري نيظامي تصوير ائدير. تصويردن تام آيدين اولور کي، بو سوفره اصيل آذربايجانلي سوفره سيدير. شاعيرين آشاغيداکي بئيتلرينه نظر سالساق، داها ياخشي اولار:

  هر چئشيد يئمکلر آخدي هر ياندان

  يئمکلر بيشميشدي قوچدان، توغلودان.

  اوزون و يووارلاق اينچه چؤرکلر،

  سارايدان بوشالميش قاپييا قدر.

  کؤکه لر يوغرولموش ياغلا، شکرله

  شکرلي کونجوتده دادا باخ هله

  عنبرله يوغرولموش دادلي يئمکلر،

  جنّت يئمگيندن وئريردي خبر

  سوفره ده قوزولار جوشغون سئوينجدن

  قوش کيمي قول قاناد آچميشدي شن-شن.

  ان دادلي مورببه، ليمونلو شربت

  پوسته ده، بادامدا وار باشقا لذت

  وار حدسيز پالوده-عنبر قوخويان

  چوخ مغزي پالوده ساغالار اوندان

  تر حالوا و بادام حالواسي داشير،

  او قدر چوخدور کي، قابلاردان آشير.

  گولابلا چکيلميش شربت، گولشکر،

  ساچديغي شيره نين نفه سي عنبر.

  شرفنامه، ص ۲۱۶

  نيظامي دؤورونده گنجه ده، چؤرکچيلرين بيشيرديکلري چؤرکلر نؤو- نؤو اولماقلا اؤز کئيفيتينه گؤره چوخ يوکسک اولموشدور. شيرين و ياغلي چؤرکلر، دادلي شکرلي کونجوت، گولابلا حاضیرلانان يئمک لر، مجون قوزو اتي، نؤو- نؤو موراببالر، ليمونلو شربت، پوسته و بادام، پالوده /نيشاستا و شکردن بي­شيريلن و سويوق حالدا يئييلن يئمک/، طرحالوا و بادام حالواسي/ قوز حالواسي دا دب اولوب/. گولابدان حاضيرلانان شربت، گول­ شکرلر و س. بونلاري نظره آلديقدا گؤروروک کي، سوفره ده کي  خؤ­رکلر هامسي ميللي آذربايجان خؤرک لريميزدير. بير ميللي عادتیميزيده شاعير اونوتماياراق سوفره ده کي ، نعمتلري بول- بول تصوير ائتميشدير. بو اصيل آذربايجان قوناقپرورليگينه و سخاوتينه دلالت ائدن عاميللردندير. اکثر خالقلاردا سوفره يه يئمه يي قوناقلارين سايينا گؤره مينيموم گتيريرلر. عومومن گؤتورسک، بو آوروپادا داها چوخ اؤزونو گوسترير. اونو دا قئيد ائتمه ليگيک کي، نوشابه شاعيرين دوغماسي اولماسايدي، اونون سوفره سيني بئ­له فرحله، فخرله تصوير ائده بيلمزدي.

  چوخلارينا معلومدور کي، چينارلارين اصيل وطني گنجه دير. هميشه گنجه اؤز نهنگ، قديم مغرور و پهلوان چينارلاري ايله مشهور اولموشدور. همين چينارلاري يئتيرن تورپاق چينارا بنزه ين اؤولادلار دا يئتيشديرميشدير. اودور کي، آتا- آنالاريميز هميشه بويلو- بوخونلو ايگيد اوغلان و قيزلاريني چينارا بنزتميش، چينارلا موقاييسه ائتميشلر. نيظامي گنجوي ده بو مساله ني قئيد ائده رک يازير:

  باشيني ديک توتان، بويلاري چينار

  دؤيوشدن قورخمايان، ايگيد قولاملار.

  /شرفنامه ،ص ۲۴۱/

  باراما يئتيشديريلمه سي و ايپک ايستحصالينا گؤره خيياسرده آذربايجان، خوصوصييله ده شکي و گنجه مهشور ايدي. چيندن باشلايان ايپک يوکلو دوه کاروانلاري تبريزدن، برده دن، شکي دن، گنجه دن کئچه رک طيفليسه دوغرو حرکت ائميشدير. اودور کي، باراما قوردونون عصاس يئمي اولان توت يارپاغي و آذربايجاندا گئنيش ياييلميش، قديم تاريخه ماليک اولان آذربايجان اوزومو ايله باغلي بير چوخ ضرب مساله لر يارانميشدير. ناحق يئره دئمه ييبلر کي، صبر ايله حالوا بيشر، ائي قورا سندن، بسله سن آطلاس /يپک/ اولار توت يارپاغيندان. حتّی رحمتليک  بولبولوموز بونا ماهني قوشاراق اوخويوردو. نظامي گنجوي بو مساله ني بئله تصوير ائدير:

  توت ايله يارپاغي بو ايکي نؤبر،

  حالوادان، ايپکدن وئريردي سمر.

  شرفنامه، ص ۲۵۶

  آذربايجاندا قوناغا اولان حؤرمتي شاعير خوصوصي قئيد ائتمکله خالقي نين قوناقپرورليگيني بئله قئيد ائدير:

  بو ايشده يوخ منه اسکيکليک، تؤهمت،

  قوناقسان، قوناغا واجيبدير حؤرمت.

  شرفنامه، ص ۲۸۶

   ” کئچي نين اجلي يئتنده چوبانين چوماغينا سورتونر ”  ضرب مثليميز ايندي نين اؤزونده ده چوخ ايشله نير. بو ضرب مثلي نظامي داها اينجه، پوئتيک شکيلده بئله ايشله دير:

  توراجين اجلي چاتديغي زامان،

  شاهين اوولاغينا قونار هاوادان.

  شرفنامه، ص ۲۹۶

  آوتوموبيللر  اختيراع ائديلمه ميشدن قاباق نقلياتدا مينيک واسيطه سي کيمي برک و يورغا گئدن، توکو پار- پار پاريلدايان، بير يئرده دايانمادان، اويناق آتلاردان ايستيفاده ائميشلر. نيزامي اونو بديع لشديره رک يازير:

  بير ايلخي يورغا آت، گؤرکملي اويناق،

  يئل کيمي يئريين، گؤوده سي پارلاق.

       شرفنامه، ص ۳۰۵

  ميثال وار دئيرلر، آيه، فيلانکس ائله گؤزلدير کي، حتّی ايچسه بوغازيندان سو گؤرونر. ائله بيل بدني بيللورداندير.

  بؤيوک شاعيريميزين ده نظريندن بئله گؤزللر يايينماميشدير. او خالق ضرب مثليني بئله ايشلتميشدير:

  بوغازي او قدر آغ، لطيفدير کي،

  ايچرکن گؤرونر شرابين رنگي.

  شرفنامه، ص ۳۰۷

  شاعير داها اينانديريجي اولاراق، سو يئرينه شراب ايشلتميشدير.

  چوخ زامان خسيس آداملاردان بير شئي آلماق مومکون اولماياندا قابيليتلي آداملار موصاحيبينه دئيير کي، سن ناراحات اولما، اوندان آلاجاغيمي خميردن توکو چکن کيمي چکيب آلاجام. بزن بو ميثال بئله ده ايشله نير:  ” ياغدان توکو چکن کي­مي چکيب آلاجام ” . شاعير بو ميثالي بئله ايشله دير:

  او گوموش داشلاردا گيزلنسه بئله،

  خاميردان توک کيمي چکرم چؤله.

  شرفنامه، ص۳۱۴

  آذربايجانين يازيلي ادبياتيندا چوخ راست گلديگيميز حکايلرده شيرلرين اؤولاديغي اوو جوخ زامان تولکولره قيسمت اولور. اودور کي، حيله گرليگينه گؤره بو باره ده يازيلميش شعره نظر سالاق:

  البير اولوب بير آيي بير شير ايله،

  اوولاديلار دووشاني تدبير ايله.

  اولماديلار راضي اونو بؤلمه يه

  ايش چيخدي آخير اؤلوب- اؤلدورمه يه.

  چئينه ديلر، ديشله ديلر، ديدديلر،

  بير-بيريني آل قانا غرق ائتديلر.

  تولکو اوزاقدان گؤروب او حالتي،

  گؤردو کي، يوخ هئچ بيري نين طاقتي.

  گلدي گؤتوردو اووو ائتدي فرار،

  حسرت ايله باخدي دالينجا اونلار.

  ياخود اووچونون تله يه قويدوغو ياغلي قويروغا جومارکن جاناوارين تله يه دوشمه سي، قويروغون ايسه تولکويه قيسمت اولماسي ميثاليني ياخشي بيليريک. بو خالق ميثاليني شاعير بئله قئيد ائدير:

  آسلان تک آليشديم ساغري ييرتماغا،

  تولکو تک باخمارام ياغلي قويروغا.

  شرفنامه، ص ۳۲۸

  عادتن دونيانين قابيليتلي، تالانتلي بير شخصي واختسيز کؤچدوکده، آرزوسونا چاتماديقدا اونون دوغما و قوهوملارينا دئييرلر کي، في­کير ائتمه يه ديمز، اونون دا قيسمتي بئليميش، آلنينا بئله يازيليبميش. اونو دا قئيد ائتمک لازيمدير کي، آلين يازيسي حاقيندا آيه واردير. قوراني کريمي دريندن بيلن شاعيرين بو ميثالي ايشلتمه سي تبييدير، او يازير:

  بير هاتيف سسلندي اونا قئيبدن

  قيسمتي هر کسه يازيدير وئرن.

  شرفنامه، ص ۳۸۵

  دونياگؤرموش قوجالار اينسانين قلبينه دين، اونو سينديران آداملارا اوز توتاراق هميشه دئييبلر کي، قلبه ديمک ان بؤيوک گوناهدير. حتّی بو باره ده شرق شاعيرلريندن بيري يازميشدير:

  تفاخور ائيله مه، زاهيد، منيم صومي- صلاتيم وار،

  يوز صومي- صلاتين بير قلب اينجيتمه يه ديمز.

  ياخود، ائل آراسيندا دئييرلر کي، جهد جاريق ييرتار، چاليشماقلا ووروشماقلا دئييل، روزي وئرن آللاهدير. بو مساله يه نظامي موناسيبتيني آشاغيداکي کيمي بيلديرير:

  بو ايشدن اورگي سينمادي آنجاق،

  روزيني قيسمتله مومکوندور تاپماق.

  /شرفنامه.  ” يازيچي ” . ۱۹۸۲، سه.۳۸۷/

  اينسانا کدر اوز وئرديکده عادتن چوخ داريخير، آخ اوف ائدير. بو زا­مان دونيا گؤرموش آداملار اونلاري صبيرلي، دؤزوملو اولماغا چاغيراراق اونلاري باشا سالماغا چاليشيرلار کي، بو حاديثه دن ده بئتر حاديثه  باش وئره بيلر. بس ائشيتمميسنمي دئييبلر کي،  ” آللاه بوندان بئتريندن ساخلاسين ” . آنجاق کاميل و عاريف آداملار هميشه بير فلاکت، بير آغير ايش اوز وئرديکده اونو تمکين له، سويوققانليقلا قارشيلاميشلار. داهي شاعير ده بير داها بو باره ده دئييلميش خالق ضرب مثليني خاطيرلاداراق يازير:

  داريلما سنه اوز وئرديکده کدر،

  اوندان دا بؤيوک بير درددن قيل هزر.

  شرفنامه، ص ۳۸۷

  بونونلا دئيه بيلمريک کي، نيظامي نين  ” شرفنامه ” ده ايشلتديگي آذربايجان ضرب مثللريني هامسيني شرح ائتديک، خئيير، شاعیرين ياراديجيليق دونياسينا داها دريندن نوفوز ائتديکده اونينکي آذربايجان خالق ضرب مثلريني ياشاداراق اؤز اثرلرينده گئنيش ايستيفاده ائتميش، عئيني زاماندا ناغيللاريميزي دا اونوتماميشدير. قديم  ” درزي تولکو ”  ناغيليندا بئله دير. تولکو باشقا رنگلي تولکويه اؤز قيرميزي دريسيندن پاپاق تيکير، گئيينديرير. ايتلر ده بيلديگينيزه گؤره هميشه تولکولرله اؤج اولوب. اودور کي، قيرميزي پاپاق قويان همين ديگر رنگلي تولکونو قارا ييرتيجي ايتلر قيرميزي رنگلي تولکو ظن ائديب، اونو پارچالاييرلار. شاعير کيتابين يازيلماسي مؤوزوسوندا بو مساله ني آشاغيداکي کيمي شرح ائدير:

  تولکوتک گئيديرر قيرميزي پاپاق،

  سونرا قارا ايته يئديرر آنجاق.

  اقبال نامه، ص۴۲۱

  بزن گؤرورسن بير نفر مجليس و ياخود هر هانسي بير حؤرمتلي معرکه ده ائله کوبود حرکت ائدير کي، اطرافينداکيلار اونو مذمت ائده رک دئييرلر کي،  ” آي ائوي تيکيلميش ائله بيل هئچ ائو اوزو گؤرمين چؤللوسن ” . بو ميثال حال- حاضيردا دا ديليميزده گئنيش ايشله نير. بعضی حاللاردا شهرلردن اوزاق، اوجقار کندلرده ياشايانلاري دا شهرليلر چؤللو آدلانديرير. نيظامي همين چؤللونو بئله يادا سالير:

  عاغيللي دانيشير دينپرور کيمي،

  معناسيز سؤز دئمير چؤللولر کيمي

  اقبال نامه، ص ۴۴۰

  هر هانسي بير مجليسده بير آدامين حاقيندا صؤحبت گئدنده گؤرورسن کي، اکثريت اونون حاقيندا دئيير کي، او چوخ حلال، تميز، بير سؤزله، ذاتي پاک بير آدامدير. بزن ده ائوده قادينلاري اؤز اوشاقلاري اينجيده رک عصبلشديرديکده اکثر حاللاردا آنالار اونلارين ذاتي پاکيني لنتله ييرلر. داهي شاعير بو مثله ني بئله قئيد ائدير:

  هر کسين زاتي پاک اولارسا اگر،

  اوندان چوخ يازيلار بئله اثرلر.

  ايقبالنامه، ص ۴۴۳

  چوخاروادليليق ايسلام عالمينده، او جومله دن آذربايجاندا دا اولموش و حال- حاضيردا دا واردير. دوزدور، قانوني يوللا اولماسا دا، بير نئچه آرواد ساخلايان کيشيلره راست گلمک اولور. بو عاييله لرده اولان اوشاقلار او قدر ده تعليم تربييه لي، سرراست اولمورلار. چونکي اوشاقلارين  تر­بييه سينده عصاس رول اوينايان عاميل آتا – آنانين بير- بيرينه اولان موناسيبتيدير. چوخ آروادليلار دا آر­واد­لار بير-بيري ايله گونو اولدوقلاريندان، اونلار  آراسيندا اولان ضيددييت کيشي نين حؤرمتدن دوشمه سينه سبب اولور. ائله کي، کيشي آيلده حؤرمتدن دوشدو، قادين عاييلهده کيشي رولونو اوينايير. اودور کي، بئله عاييله لرده تربييه لي، کاميل اوشاقلارين يئتيشمه سي چتين اولور. چوخ آروادلي کيشيلرين دئمک اولار کي، اکثريتي عؤمورلري نين آخيريندا تک قاليرلار. بونون عصاس سببي چوخ آروادليلاردا ارله آرواد آراسيندا حاقيقي ايستگين، حاقيقي محبتين اولماماسيدير. اينسانلار آراسيندا دا محبت اولماسا بيرگه ياشايا بيلمزلر. بو سه-ببدن ده اونلارين آخيردا تک قالماسي ائلين آغ­زيندا ضرب مثله چئو­ري­ليب. داهي شاعير همين مثله ني بئله قلمه آلير:

  سنه بيرجه ديلبر ائدر کيفيت

  تک قالار چوخ آرواد آلان نهايت.

   ايقبال نامه، ص ۴۴۶

  چوخاروادلي کيشيلرين آروادلاريندان اولان اوشاقلاري نين تربيه سيز، پوزغون يئتيشمه سيندن شيکايتلننلري نين بيري نين ديليندن خالقيميزين بوتون صيفتلريني اولدوغو کيمي قلمه آلان اؤلمز شاعيرميز سابير يا­زير:

  آخ، بو اوشاقلار نئجه بد ذاتديلار

  لاپ دئيه سن جين کيمي بير زاتديلار.

  بير دلي شئيطان دئيير، آچ بد باشين

  گل بو هارامزاده لرين آت داشين

  بير-بيرينه قات باجيسين، قارداشين.

  از بدنين، اوز بوغازين، کس باشين

  گؤر مني آخير کيمه اوخشاتديلار؟

  آخ، بو اوشاقلار نئچه بد زاتديلار.

  هر کسين اؤولادي اولاندا گؤزايدينليغي وئريرلر. علي الخصوص سوروشانداکي، نيين اولوب، اوغلاندير دئينده موصاحيبي بير داها:  ” آي آللاها شوکور، باشا کيمي اولسون، آدي ايله بؤيوسون، يئکه کيشي اول­سون ”  و س. دئينده کي قيزيم اولوب، او زامان چوخلاري دئيير:  ” اشي، اؤولاد اولسون، ناموسلو، غئيرتلي اولسون ” . بعضن ده دوشونجه سيز آداملار دئيير کي، تکي جاني ساغ اولسون، باشين ساغ اولسون، اولوب، اولوب، فيکير ائتمه.

  عوموميتله، نسلين فاميليياسيني، سويکؤکونو اوغلان داوام ائتديرديگيندن، اوجاغين اصيل صاحيبي اولدوغوندان آذربايجانليلاردا اوغلان- قيزدان اوستون توتولور. جونکي اوغلان غئيرت، قيز ايسه صداقت اؤلجوسو ساييلير. شاعير بو مثله يه موناسيبتيني بئله شرح ائدير:

  آروادا دئديم کي، بختيم اوغلاندير،

  اوغلان دوغوردان دا باش اوجالداندير.

  ايقبال نامه، ص ۴۶۲

  خالقي نين عادت- عنعنه لريني دريندن بيلن، اونون بوراخديغي نؤقسانلاريني اورک آغريسي ايله مجازي معنادا قلمه آلان هميشه ياشار، آغلار- گوله ين صابيريميز ده بو مثله ني اؤزونه مخصوص بئله قلمه آل­ميشدير:

  دورموش ايديم کوچه ده، بير ده نه گؤردوم هامان،

  آغريسيني آلديغيم فيضي گلير لاپ پييان.

  چاتجاق دوروب بير قوجا سايله قوسدوردو قان

  گؤزلرينه دؤندويوم سانکي بير آسلان ايميش

  بختور اولسون باشين، بختيميز اوغلان ايميش.

  بير ده گؤرورسن بير آدامين حاقيندا ائله سؤزلر دانيشيرلار کي، هئچ اينانماق اولمور کي، همين آدام بو ايشلري گؤرر. بو زامان عاغيللي، دونيا گؤرموش آداملار دئييرلر کي، آدام گرک هر دئييله نه اينانماسين، گؤزلري ايله گؤردويونه اينانسين. اودور کي، خال­قيميزين آراسيندا بئله ضرب مثل يارانيب.  ” گؤز گؤردويونه اينانار ” . نظامي بو مساله ني بئله قئيد ائدير:

  يازدي ايسکندره اؤز گؤردويونو

  قولاق دئيه ني يوخ، گؤز گؤردويونو.

  اقبال نامه، ص ۴۶۳

  حتّی ائل آراسيندا بونونلا ياناشي بئله ميثال دا وار، دئيرلر:  ” گؤز گؤردويوندن قورخار ” . اينسان ياشاديغي، فاليت گؤسترديگي سونسوز نعمتلره ماليک اولان حياتدا نه قدر وارلي، سروتلي اولسا دا ايسرافچيليغا يول وئرسه، قناعتله دولانماسا تئز بير زاماندا موفليسله شير. اودور کي، هميشه خالق آراسيندا ایشله نن بير ميثاليميز نه قدر قييمتلي سسله نير  ” قناعت عزيزلر، تاماهکار ائدر ”  دئييبلر. ائله حاقيندا دانيشديغيميز اثرده نوشابه نين، سوقراتين اسکندره کئچديکلري عبرت درسلري محض تاماها، نفسه قارشي يؤنلمه ميشدير؟ بير داها بو مساله ني نيظامي بئله شرح ائدير:

  او هر جور يئمه يه ائدر قناعت،

  بير آز قووود اونا ائدر کيفايت.

  اقبال نامه، ص ۴۷۷

  بورادا اسل صؤحبت يئمه يه قناعت ائتمکدن يوخ، انسانين آج گؤز اولماماسيندان گئدير. يازيلي و شيفاهي خالق ادبياتيميزدا بو باره ده چوخ اثرلر يازيلميش و بير چوخ ضرب مثللر يارانميشدير. مسلن: بير نفر فورصتي الدن وئريب سهو ائدنده عادتن اونا دئييرلر: “قوزونو قوردا وئرميسن”. ياخود، اؤل­که ده حؤکمدار عاديل اولاندا هر بير ايش عدالتله يئرينه يئتيريلديکده، شاعيرين اؤزو دئميش، حاکيم عدالتلي اولاندا دئيرلر کي، حؤکمدار اؤلکهده ائله شرايت ياراديب کي، قورد­لا قوزو بير اوتلايير. بو مسله يه داير شاعير فيکريني بئله تاماملايير:

  ائله نصيحت کي، دينلسه اونو،

  اؤزونه دوست بيلسين قورد دا قوزونو.

  اقبالنامه، ص ۵۰۸

  شاعير اوزرليک حاقيندا بير داها خاطيرلاداراق هر کس سلامت و خطاسيز ياشاماق ايستسه اونون سحر-سحر اودا اوزرليک آتماسيني آشاغيداکي کيمي قئيد ائدير:

  سلامت ياشاماق ايسته سن اگر،

  اودا اوزرليک آت هر گون، هر سحر.

  اقبال نامه، ص ۵۰۸

  نيظامي گؤسترير کي، بير نفر اوچون هاميني اينجيتمک، پيس حساب ائتمک اولماز. هر کسه توتدوغو عمله گؤره جزاني وئرمک لازيمدير. شا­يريرن بو فيکيرلري ايله علاقه دار آذربايجاندا همين فيکرين عکسينه دئييلن باشقا بير فيکير ده يادا دوشور.  ” ياغيش ياغار، دامجي دامار، دامينيزا قوربان من اولوم، بيرينيزين خاطيرينه هامينيزا قوربان من اولوم ” .

  سونرا بونونلا علاقه دار بير ضرب مثليميز ده يادا دوشور:  ” کئچيني کئچي، قويونو قويون آياغيندان آسارلار ” . نيظامي همين مساله يه داير يازير:

  بير کس اوچون هاميني اينجيتمک اولماز،

  قويونو قويونون آياغيندان آس.

  ايقبالنامه، ص ۵۰۹

  چتينه دوشه ني خيلاص ائدن آداما عادتي اوزره دئييرلر:  ” قارداش، ياخود، ائل اوغلو، چوخ ساغ اول، ائله بيل اونو قوردون آغزيندان قويونو قورتاران کيمي قورتاردين ” . شاعيرين بو مساله يه داير سؤیله‌ ديگي فيکير بئله‌دير:

  بؤيودوب چوخونو ائتديم حؤکمران،

  چوخ قويون آلميشام قوردون آغزيندان.

  اقبال نامه، ص ۵۸۹

  آذربايجان خالقيندا ماتم رنگي قارا رنگ ساييلير. اودور کي، ايسکندرين آناسينا اؤلوم قاباغي يازديغي وصيت مکتوبونو شاعير قارا رنگله يازديغيني قئيد ائتمکله ميللي عادتي‌ميزي يادا سالير. او يازير:

  قلمي قاپ قارا هيسله دولدوروب،

  عزيز آناسينا يازدي بير مکتوب.

   اقبال نامه، ص ۵۸۹

  هر کس موعين بير شئيي چوخ اذيت چکيب الده ائديرسه همکارينا اوز توتاراق دئيير کي، اينان بو ايش اوچون چوخ اذيت چکميشم، قطره- قطره /پوچور- پوچور – تر تؤکموشم.

  بونونلا ياناشي  ” سو قابي سودا سينار ”  ضرب مثلیميزي ده شاعير يادا سالاراق يازير:

  آناجان چئشمه يه دؤندوسه قطره،

  سو قابي سودا سينار، قم چکمه.

  اقبال نامه، ص۵۸۹

  عادتن ماتمدن قاييدانلار اؤولاديني ايتيرن آنا حاققيندا بئله دئييرلر.  ” ائوي تيکيلميش گؤزونون ياشيني سئل کيمي آخيديردي، ديگري ايسه اونا جاوابيندا:  ” آللاه صبريني وئرسين، نه ائتمک اولار ” . ياخود. بير باشقاسي ايسه چوخ آغلاماغين آللاها آغير گئتمسيني سؤيله يير. بو مساله لري نيظامي بئله قلمه آلير:

  زامان ائتسين سني بو اوددان کنار،

  سنه صبر وئرسين او پرورديگار.

  اقبال نامه، ص۵۹۰

  چوخ زامان بير حاديثه  باش وئرن يئره، يئرلي-يئرسيز چوخ آدام توپ­لاشديقدا بو ضرب مثلي ايشله ديلير:  ” آري پته يه ييغيلان کيمي نه يه ييغيشيبسينيز؟ ” . شاعير ده همين مثلي اولدوغو کيمي ايش­لتميشدير. او يا­زير:

  گه لر اؤلکه لرين بير چوخ عاليمي.

  آريلار پته يه ييغيلان کيمي.

  اقبالنامه، ص ۶۰۸

  آذربايجانين ميللي عادت- عنعنه سينه گؤره آنا قيزيني چوخ بؤيوک سئوگي حيسسي ايله، محبت هيسسي ايله ار ائوينه يولا سالير و قيزي نين گئتدييي ائوده خوشبخت ياشاماسي، خوشبخت اولماسي اوچون آللاها يالوارير و چوخ – چوخ دوعالار ائدير. قيزين قارداشي ايسه عادتن باشينا دوواق سالاراق اونون بئليني باغلايير. ايندي نين اؤزونده ده عادت- عنعنه ميز او واخت اولدوغو کيمي يئرينده دير. همين عادتیميزي شاعير بئله قلمه آلير:

  قيزيني مهرله کؤچورر آنا،

  قارداش دوواق سالار اونون باشينا.

  اقبالنامه، ص۶۱۰

  موللا نصرالدينين لطيفه لرينده پيشيک و ات مثله سينه داير کيچيک احوالات يازيلي ادبياتيميزدا اؤزونه يئر توتموشدور. بئله کي، اتين باشيني اکن آرواد ارينه پيشيک طرفيندن يئييلديگيني يالاندان دئديکده، چوخ بيج و اوستا اولان موللا تئز پيشييي چکير. پيشيک دوز ات قدر گلديکده اوندان سوروشور:  ” آي آرواد، اگر بو پيشيکديرسه، ات هاني؟ اگر بو اتديرسه، پيشيک هاني؟ همين ضرب مثلي شاعير اونوتماياراق بئله قلمه آلير:

  اتي آپارارسا پيشيک قازاندان،

  نه چيخار، قاري هئي قوپارسين فقان.

  اقبالنامه، ص۶۱۲

  ايستر عاييله‌ده ايسترسه ده ائل آراسيندا ائله اوزلو و هئچ شئيدن چکينميه‌رک نفسي نين اوجوندان اختيياري،هوقوقو چاتمايان ايشلره قاتيشماقلا بربر، حتّی اونو اؤز الي ايله گؤردوکده اونا دئييرلر:  ” آدام الي اوزونلوق ائتمز ” . شاعير اونو بئله شرح ائتميشدير:

ال اوزاتماقدان سن، گل، چکين بير آز

  الي اوزون هئچ واخت مورادا چاتماز.

  /يئددي گؤزل.  ” يازيچي ” . ۱۹۸۳،سه۱۵۸/

   ” قورآني کريم ” ده يازيلير کي، هر کيم بو ماددي دونيادا نه عمل ائديبسه، او دونيادا اونون حاقي-حسابي چکيله جک. ياني ياخشي ايشلر توتوبسا جنّته گئده رک عؤمرو بويو بهشت باغيندا، پيس عمل­لر ائديبسه جهننمده قييامت اودوندا ابدي اولاراق ياناجاقدير.

  قوراني موکممل بيلن، ايسلام دينينه و ياراديلميشلارين ان سئويمليسي اولان مهممد پئيغمبره چوخ يوکسک قيمت وئرن نظامي گنجوي قورانلا باغلي يارانميش آذربايجان ضرب مثليني آشاغيداکي کيمي شرح ائدير:

  چاليشيب نه اکسن بو دونيادا سن،

  اونون محصولونو اوردا بيچرسن.

  اقبالنامه، ص ۴۰۷

  صنعته و صنعتکارا آيد ايشلنن ضرب مثللريميز آز دئييل. مس.  ” حکيمين اوشاغي خسته، موعليمين اوشاغي تربييه سيز،   ” بيچاقچي دا هئچ واخت بيچاق تاپيلماز ” ،  ” درزي نين شالواري/ پالتاري ياماقلي اولار ”  و س. بئله مساله لره نيظامي بيگانه قالماياراق يازير:

  قوزبئل اولار بوتون ياي قاييرانلار

  درزي نين پالتاري ياماقلي اولار.

  /قبالنامه.  ” يازيچي ” . ۱۹۸۲، سه.۶۰۶/

  ائل آغساققاللاري هميشه تله سيک ايش گؤرنلره، يول گئدنلره دئميشلر کي، آدام بير ايشي توتارکن تلسممه لي، صبرله ائتمه ليدير.  ” تله سن تنديره دوشر دئييبلر ” . بورادا تنديره دوشر، يني چتينه دوشر م­ناسيندا ايشله نير. ياخود تله سيک يول گئدن حاقيندا دئييلير  ” تله سيک يول گئدن، تئز يورولار ”  و س. شاعیر ايسه همين مثله لره موناسيبتيني بئله قلمه آلير:

  تله سيک يول گئتمک بير فايدا وئرمز،

  يورولار تله سيک يول گئتسه هر کس.

  خسرو و شيرين، ص ۱۵۵

  اؤز اصلینه، سويونا مناسبت آذريلرده چوخ گوجلودور. مس دوغما تورپاق، دوغما وطن اونلارا آنا قدر ازز اولور. بو هيسس ديگر دونيا خالقلاريندا او قدر ده نظره چارپمير. بلکه ده اونلار و­تندن ديدرگين دوشمه ديکلرينه گؤره، وطن حسرتي کئچيرمه ديکلرينه گؤره بو هيسس اونلاردا او قدر اوزه چيخ­ماميش. وطن، غريب اؤلکه ايله باغلي ضرب مثللريميز ديدرگين ساليناراق دوغما وطنه حسرت قالديغيميز اوچون داها چوخ يارانميشدير. حتا بو حسرت، بو نيسگيل يازيلي و شفاهي ادبياتيميزدا درين کؤک سالميشدير. مس. قيزيل قفسدن بوراخيلان بولبولون اوچاراق قارا تيکانليغا قونوب وطنه گلديم، دينه ايمانا گلديم دئمه سي چوخ ماراقلي و گوجلودور. ائل باياتيلاريميزدان بير نئچه سينه نظر سالاق:

  عزيزينم وطن ياخشي،

  گئيمه يه کتان ياخشي،

  گزمه يه قريب اؤلکه

  اؤلمه يه وطن ياخشي.

  بو داغلار اولو داغلار

  چئشمه لي سولو داغلار

  بوردا بير قريب اؤلوب

  گؤي کيشنر، بولود آغلار.

    ياخود:

  عزيزيم، قالا يئرده

  بورج يئرده، قالا يئرده

  قورخورام غريب اؤلم

  جنازم قالا يئرده.

  باياتيلارين ساييني آرتيرماق دا اولاردي. بو سطيرلرين مؤلليفي بو باره ده فيکريني بئله ايفاده ائدير:

  وطن عذابيندان اينسان سولسادا دا،

  اونون محبتي صافدير، تميزدير.

  قوربتده هر زامان باهار اولسا دا،

  وطنين سرت قيشي يئنه عزيزدير.

   بو مثله يه داير نيسبتن گئنيش شرحيميزين سببي ايستر کئچميشده و ايسترسه ده ايندي نين اؤزونده دوغما يوردلاريندان، وطنيندن ديدرگين سالينان دوغمالاريميزين درديدير. بو بارده داها تاثيرلي صعنت اثرلري ايندن بئله ياراناجاقدير. گؤرونور کي، هله ۱۰ عصرده ده وطنينه، ائلينه، اوباسينا حسرت قالانلار اولوب کي، داهي نيظامي ده همين مثله ني قلمه آلميشدير. اودور کي، يازير:

  قوربتده اؤلمه گل نه وارميش بوندا.

  ايت اولماق ياخشيدير آنا يوردوندا.

  بونونلا نظامي گنجوي نين  ” خمسه ”  ده ايشلتديگي ضرب مثللري تام شکيلده شرح ائديب قورتارماديق، اولسا- اولسا معين قدريني احاطه ائتديک. اونو قئيد ائتمک لازيمدير کي، دونيا ادبياتيندا هئچ بير شاعير و يازيچي دوغما اولماديغيني خالقين بو قدر ضرب مثللريني اؤز اثرلرينده ايشله ده بيلمزدي. بو فاکتلار بير داها ثوبوت ائدير کي، نيظامي گنجوي آذربايجانين تورک و فارس ديلينده يازان دوفدوغماجا بنزرسيز اوغلودور.

  ۵ سئنتيابر، ۱۹۹۴٫ ۰۰

  بورادا اوبرازين ديلي ايله بيرينجي سطيرده  ” بير آنام واردير کي، ”  -دئ­ديک­ده دوغما آنا يادا دوشور، ايکينجي سطيرده ايسه اونون قو­جالاندا قورد يوخ، قوزو اولدوغوندان صؤحبت آچير. هم ده شاعیر بورادا خئيلي بير موددتين کئچمه سيني ده يادا سالير. حال خاضيردا دا قاريلار خاراکتئرلرينه گؤره يئنه ده ايکي قيسمه آيريليرلار. ميللي عادت – عنعنه ميز، بعضي اراضيلرده زيفلسه ده، آنجاق ايتمير، ياشايير. بورادا نصيبه زئينالووانين ياراتديغي قاينانا اوبرازي يادا دوشور.

  عادتن بير نفر باشقاسي نين آرخاسينجا دئيينير و اونون هاق­­قين­دا خوشا گلمه يهن سؤزلر دئيير: بو واخت دوشونجه لي، ياشلي آداملار اونا دئييرلر کي، آدام آدامين آرخاسينجا دانيشماز، سؤزون وارسا اوزونه دئ، ياخود دئييبلر کي، دالدادا ائله دانيش کي، اوز- اوزه گلنده اوتانماياسان. نيظامي همين فيکري بئله شرح ائدير:

  کيمسه نين دالينجا دئمرم يامان

  اوتانيم اوز-اوزه گلديگيم زامان.

  اسکندرنامه، ص ۳۸

  عوموميتله اينساندا کدري قارشيلاماق مئخانيزمي چوخ زيف قورولوب. بئله کي، آللاه تاالا اينسانا اؤولاد، وار- دؤولت، بير سؤزله، نه قدر سئوينج، شادليق، هوس وئريرسه، اونو چتينليک چکمه دن گوله-گو­له قارشيلايير. ائله کي، او سئوينجين اوندا بيري قدر قم، غوصه، کدر قيسمت ائدير، او ساعات اينسان ايسه باشلايير يارادانا قارشي شيکايتلنمه يه. آنجاق کاميل اينسان ايسه سئوينجي نئجه قارشيلاييرسا، کدري ده ائله قارشيلايير. دونيادا دوشونجه لي، نورمال آداملارين ايچريسينده دردسيز، قمسيز اولاني اولا بيلمز. بو باره ده شئيخ سدي نين بير کالامي يادا دو­شور. او يازير:  ” درين دونيا کسي بيقم نه باشد، اگر باشد بني آدم نه باشد ” . بو درين دونيادا دردسيز آدام اولا بيلمز، اگر وار­سا، او اينسان ساييلمير.

  نيظامي حياتي درک ائتمکده نيکبينليک يولونو سئچميشديرسه، فضولي ايسه کدر، قم يولونو سئچميشدير. اوخوجو دوشونه بيلر کي، گؤرسن هانسي دوزگون، دوغرو يول سئچميشدير. هر ايکيسي. اگر او قمه، کدره دؤزمگين آرخاسيندا بير سئوينج، بير اوميد، آرزويا چاتماق دايانميرسا، او قم، کدر اينساني کاميللييه يوخ، محوه آپارير. محض فضولي ده بئله کدري کدر سايميشدير. بو باره ده او يازير:

  اهلي عيرفاندير جاهان کئيفيتين تحقيق ائدن،

  کيم نشاتيندان بولور يوز قم، قميندن يوز نشاد.

  بورادا قيسا دئسک، شاعير اونو يادا سالير کي، اصيل، کاميل، عاريف آدام اودور کي، او نه قدر سئوينج اوز وئرسه کدري اونوتماسين و عکسينه نه قدر کدر اوز وئررسه سئوينجدن اوميديني اوزمه سين. سئوينجدن ال اوزمک آللاهدان اوميدي اوزمک دئمکدير. بو دا بؤيوک گوناه ساييلير. چونکي، ان بؤيوک اوميد و سئوينج منبعي آللاهدير. اودور کي، داهي نظامي غمسيز، سئوينجسيز، اورگين اولماماسيني قبول ائتمکله، حياتين معناسيني هر ايکيکسي نين وحدتينده گؤرور. فيزيکادا موثبت و منفي قوطبلر اولمازسا، پو­تئنسياللار فرقي يارانماز، پوتئنسياللار فرقي يارانمازسا، گرگينليک يارانماز، گرگينليک يارانمازسا، ائلئکتريک حرکت قوووه سي يارانماز، ائلئکتريک حرکت قوووه سي يارانمازسا، ائلئکتريک جراياني يارانا بيلمز. دئمه لي، حياتين حرکت وئريجي قوووه سي اونون ايکي قوطبولوگونده دير. بونونلا علاقه دار خالق آراسيندا  ” دردسيز اورک اولماز ”  ايفاده سي چوخ ايشله نير. اودور کي، بو باره ده شاعير يازير:

  او هانسي گؤنولدور کدر اولماسين،

  او هانسي کمندير قارشيلانماسين؟

  شرفنامه، ص ۳۷

  چوخ واخت اينسان تاماهي نين اوجوندان بير ايشي هلل ائدرکن شريکيني نظره آلماياراق اونو اؤز خئيرينه هلل ائدير. بو ايشه ديققت يئتيرن، خبردار اولان عدالتلي آدام همين شخصه اوزونو توتوب دئيير:  ” ويجدانين اولسون، آدام ائله ايش توتار، کي، نه شيش يانار نه کاباب ”  و س. شاعير ه­مين مساله ني بئله شرح ائدير:

  اول دوغرو مييانچي، دوزلسين هر ايش،

  اورتادا نه کاباب يانسين، نه ده شيش.

  شرفنامه، ص ۴۵

  اينسان بير ايشين آرخاسينجا دوشوب مقصدينه نايل اولدوقدا  ”  او زا­مان دئييرلر کي، آتالار ياخشي دئييب،اختاران تاپار ” . بونو شاعیر بئله ايشلتميشدير:

  سؤزلر پادشاهي نين بير مثلي وار،

  نه گؤزل سؤيله ميش:  ” آختاران تاپار ” .

   شرفنامه، ص ۶۱

  عئيني زاماندا شاعير قييمتلي سؤز دئين آتالاري سؤزلر پادشاهي آدلانديرير.

  ائل آراسيندا مثل وار کي، دئيرلر، ياخشي اوغول آتانين باشيني اوجا ائدر.ياخشي اؤولادلا آتا – آنا فخر ائدر. اودور کي، نظامي ايسکندرين مکتبده تعليم آلماسي ايله علاقه دار همين عادتي بئله قلمه آلير:

  عاغيللي اؤولادلا آتا فخر ائدر،

  چونکي موبارکدير سئچيلميش گؤوهر.

   شرفنامه، ص  ۶۵

  اينسان چتين بير ايشه دوشدوکده اطرافداکيلار اونا مصلحت گؤرورلر کي، تانينان، سؤزو اؤتکم اولان آداما موراجيعت ائتسين. بئله آداملار هاق­قيندا چوخ زامان دئييرلر:  ” آيه، آللاها آند اولسون، فيلانکه سين سؤزو قيلينجدان کسکيندير و ياخود، داشدان کئچير ” . او، ايسکندرين تعلیم آلماسيني قلمه آلارکن همين عادتی بئله شرح ائدير:

  اونونلا ائت چتين ايشده مشورت،

  قيلينجدان کسکيندير گؤزل مصلحت.

   شرفنامه، ص ۶۷

  عادتن قارشيلاشان دوشمنلر ووروش مئيدانيندا بيري- بيري لرينه چوخ حربه -زوربا گله رک دئييرلر:  ” باشينا بير اويون آچارام کي، آدين ياديندان چيخار ” .  ” دونياني قارا گتيررم ” ، ياخود،  ” ائله ائدرم کي، ايلان يوواسيني ساتين آلارسان ”  و س. شاعير اونو بئله قئيد ائدير:

  اوخويوم سنه من ائله بير مئيدان

  ايلان يوواسيني ساتين آلارسان.

  / شرفنامه، ص ۹۲

  اينسانين باشينا بير قزا، فلاکت گلديکده عادتن اونا اؤيود – نصیحت، تسللي وئره رک دئييرلر:  ” آي جانيم، قضا و قدر آللاهداندي ”  دئييبلر، ياخود  ” قزادان قاچماق اولماز ” ،  ” قيسمت بئله ايميش ”  و س.

  شاعير ايسکندرين زنگيبار شاهيني مغلوب ائتمه سيني تصوير ائدرکن، همين ضرب مثلي بئله قلمه آلير:

  فلگين ايشي باش وورماقدير آنجاق،

  قضادان اولورمو بويون قاچيرماق؟

  شرفنامه، ص ۹۷

  بار وئرن آغاجي اوغول کسمک ايسته ينده آتا اونا دئيير:  ” بار وئرن آغاجي کسمزلر ”  و ياخود،  ” بار وئرن آغاجا بالتا وورمازلار ” . بونلارلا ياناشي، بير مثل ده يادا دوشور. بار وئرن آغاجا داش آتان چوخ اولار. شاعير همين مسله ني بئله شرح ائدير:

  بار وئرن بئله بير آغاجي گئرچک

  روامي بالتانين آغزينا وئرمک.

  شرفنامه، ص  ۱۰۸

  اينسان حياتيندا باش وئرميش هر هانسي بير خوشاگلمز حاديثه ده اشتراکچيلار آيري- آيريليقدا، هر بيري اؤزونو هاقلي سايير. آن­جاق حيات گئر­چکليگي اولان حاق، هاقليغيندا قالير. اودور کي، خالق آراسيندا دئييلير:  ” هاق نازيلر اوزولمز ” ،  ” حاقا زاوال يوخدور ” ،  ” هاقليسانسا غل با­شيمي يار ” . بئله حاللاردا اينسانلار هاق دئينده قلبلرينده بيرينجي نؤو­به ده آللاهي نظرده توتورلار.  ” آللاه هاق آللاهدير ”  دئييبلر،  ” هاق بيلسين، سن بيل ” ،  ” سني حاقا تاپشيريرام ” . ايندي نين اؤزونده ايشلتديييميز همين ضرب مثلي نيظامي بئله شرح ائدير:

  هاقسيزليق اولورسا حاق ايله دوشمان

  هاق توتار يئريني، هاقسيز پئشيمان.

   شرفنامه، ص ۱۰۸

  بئله بير آتالار سؤزوموز وار:  ” قونشو چؤرگي قونشويا بورجدور ” . عادتن چؤرک بيشيرمک اوچون خميري حاضير اولان آدام هر کسدن بورج چؤرک ايستسه، او آدام وئرر. بو مثله يه داير شاير اؤز موناسيبتيني بئله شرح ائدير:

  خميري يوغرولموش اولان کيمسه يه،

  بير چؤرک کيم وئرمز  ” بورج اولسون ”  دئيه.

  شرفنامه، ص ۱۰۸

  ياخود  ” چؤرگي تنديره ايستي- ايستي ياپارلار ”  ضرب مثليني شاعیر بئله قلمه آلير:

  ايستي تندير آرتيق چؤرک ايستر، دور،

  آتانين باشينا اودلو يوين وور.

   شرفنامه، ص۱۲۰

  اينسانين قنيمي، دوشمني اؤز ائوي نين ايچينده اولاندا ائو صاحيبي حاققيندا دئييرلر:  ”  او يازيق نئيله سين، دوشمن اؤز ايچينده دير ” . عادتن بئله دوشمنلر چاره سيز و قورخولو اولورلار. بو ضربي مثلي نيظامي بئله قئيد ائدير:

  ائله بير دوشمندن نئيچون قورخورسان،

  ائوينين ايچي ده اؤزونه دوشمان.

  شرفنامه، ص ۱۲۰

  عادتن دونيا گؤرموش قوجالاردان چوخ ائشيتميشيک کي، او زا­مان با­شين سالامات اولار کي، ديلين هميشه اؤزونده اولسون. ياخود دئيرلر کي، اينسانين باشينا نه بلا گلسه ديليندن گه لر. بونونلا علاقه دار اولان کيچيک هئکايتي خاطيرلاماق منجه يئرينه دوشر. دونيا گؤرموش ايکي ائل آغ ساققاللاري نين بيري او بيري نين ائوينه قوناق گليب قاپيدان ايچري گيررکن ائو صاحيبي اليني باشينا قويور، قوناق او ساعات اليني ديلينه قويور. اونلار برکدن گوله رک قوجاقلاشيرلار. ائو صاحيبي نين اوغلو قوناق گئدن دن سونرا آتاسيندان سوروشور کي، آي آتا، قوناق ائوه گيرن کيمي سن نييه اليني باشينا، قوناق ايسه اليني ديلينه قويدو. بونون سببيني م­نه ايضاح ائت. آتا دئيير کي، من اونا ايشاره ائتديم کي، بو باش نه زامان سالامات اولار، او ايسه اليني ديلينه آپاريب جاواب وئردي کي، بو ديلين هميشه اؤزونده اولسا. بو مساله يه قارشي مناسبتيني نظامي آشاغيداکي کيمي بيلديرير:

  ديليني ساخلا کي، الده قالسين باش،

  ديل قورو اولارسا، بوغاز اولماز ياش.

   شرفنامه، ص  ۱۲۸

  انسانين باشينا فلاکت گلديکده اونون يانينا گلنلرين ايچه ريسينده دونياگؤرموشلر، آغساققاللار ايلک نؤوبه ده  اونو صبرلي اولماغا چاغيريرلار. عئيني زاماندا عادتن هوزر يئرينه گلن لر ائو صاحيبينه باش­ساغليغي وئريب گئدرکن ان چوخ  ” آللاه صبر وئرسين ”  دئييرلر. بونونلا ياناشي عادتن ياشلي آداملار ايش گؤرنده تله سن جاوانلارا صبر­لي اولمالاريني دا مصلحت بيليرلر. و دئييرلر:  ” اونوتمايين کي، آللاهين ۱۰۰۱ آدي نين بيري ده صبردير ” . نظامي گنجوي بو مثله يه مو­ناسيبتيني بئله بيلديرير:

  هر بندنين آچاري صبردير اينان،

  صبرلي کيمسه لر اولماز پريشان.

  شرفنامه، ص ۱۳۰

  خالقيميزين آراسيندا بو ضرب مثلي داها چوخ ايشله نير:  ” باشقاسي نين يئريشيني يامسيلايان اؤز يئريشيني ده ايتيرر ” . بو باره ده شاعير يازير:

  بير قارغا ککليک تک سکدي بير زامان

  اؤز يئريشي  بئله چيخدي ياديندان.

   شرفنامه، ص۱۳۰

  بعضن اينسان بيلمه دن ائله بير ايش گؤرور کي، اونو ايستمه ين آداملار بئله او ايشي گؤرمزلر. بئله اولدوقدا اونا ياناشانلار دئييرلر کي، سن اؤز الينله بالتاني اؤز آياغينا وورموسان. حال حاضیردا دا همين آذربايجان ضربي مثلي يئنه ده ايشله ديلير. نظامي همين مساله ني بئله قلمه آلير:

  اؤز سيللن توخونار اؤز ياناغينا،

  بالتاني وورارسان اؤز آياغينا.

  شرفنامه، ص  ۱۳۴

  خالقين باشينا گلن بدبخت حاديثه لر هر بير عاييله يه نفوذ ائتديک ده بئله بير ضرب مثل ايشله نير:  ” ائل ايله گلن قارا گون توي بايرامدير ” . شاعير بو ضرب مثلي ده اونوتماميشدير. او يازير:

   ” هر سؤزو اوستاسي گؤزل توخويور،

   ” ائل ايله قارا گون بايرامدير، تويدور ” .

  شرفنامه، ص ۱۵۱

  ايستر يازيلي و ايسترسه ده شيفاهي خالق ادبياتيميزدا شاعير و يازيچيلاريميز اؤز اثرلرينده کؤنلو، قلبي شوشه يه بنزتميشلر. حتا بو باره ده دئييلميش بير ائل باياتيميزي دا خاطيرلاماق يئرينه دوشر: با­ياتيدا دئييلير:

  گؤي اوزو دامار-دامار،

  گؤيدن يئره نور دامار،

  کؤنول بيل کي، شوشه دير،

  سن سينديرسان کيم يامار؟

  بو باياتي ايله داهي شاعيرين آشاغيداکي ميصراعلارينداکي فيکير نئ­جه ده ه­ماهنگ سسله نير.

  شاعير يازير:

  بير شوشه داش ايله قيريلسا ناچار،

  چاره قاپيسينا تاپيلماز آچار.

  شرفنامه، ص ۱۵۵

  عادتن واليدئينلر اؤولادلاري نين هميشه تمسدا اولدوقلارينا قارشي بوراخديقلاري سهو حرکت اوستونده اونلاري دانلاياراق دئييرلر:  ” آي بالا، داها سنين آغي- قارادان، دوستو- دوشمندن، ياخشيني-ياماندان سئچن واختيندير. داها اوشاق دئييلسن کي، بئله ايشلر گؤرورسن؟ ني­زامي همين مثله ني دئمک اولاراق عئيني ايله بئله قلمه آلير:

  اسراري دوياندير، سئچر هر زامان

  ياخشيني ياماندان، دوستو دوشمندن.

  شرفنامه، ص ۱۶۵

  ائلده، اوبادا بئله مثل وار، دئيرلر:  ” آدام اوتوردوغو آغاجا بالتا وورماز “. يني انسان اونا ائديلن  ياخشيليغي، کسديگي چؤرگي ايتيرمه مه لي، دوغما اوجاغا خيانت ائتمه مه ليدير. نئجه کي، ايران سرکرده لريندن مرد فرامرزي خيانتله اؤلدورن بهمنين اؤزو حاققينا چاتاراق فاجيعه لي اؤلور. اودور کي، نيظامي همين مثله ني قلمه آلارکن ضرب مثلي بئله ايشله دير.

  آغاجا بالتاني ووردو پهلوان

  آيريلدي تاجيندان، قيزيل تاختيندان.

  شرفنامه ، ص ۱۶۷

  عوموميتله، بير اؤلکهدن، شهردن و ياخود کنددن گلندن سوروشارلار کي، اورالاردا نه وار، نه يوخ دئينده اگر همين يئرلرده اؤزباشناليق، قارماقاريشيقليقديرسا، اورادان گلن عادتن بئله دئيير:  ” قارداش، آند اولسون آللاها اورا بير گونه دو­شوب کي، ايت يييه سيني تانيمير ” . ائله ايندي نين اؤزونده دوشدويوموز و­زيت…

  داهي نيظامي بو خالق مثليني ده اونوتمور. او يازير:

  بيرليگي اؤلکهدن ائله آييردي،

   ” ايت ده يييه سيني تانيماييردي ” .

  شرفنامه، ص ۱۶۹

  گؤرورسن کي، ياراشيقلي، ساغلام، قوچاق بير اوغلان، ياخود دوشونجه لي، معريفتلي گؤزل ساغلام بير قيز بيردن – بيره ضعيفله يير و سولغونلاشير. بو زامان هر بير واليدئين اؤولادي نين ان چوخ يامان گؤزدن، بد نظردن، بد نفسدن سولغونلاشديغيني دو­شونور بئله اولدوقدا اونلارين باشينا دوز هرله يه ر، يانار کؤزه آتار و ياخود اوزرليک يانديراراق خسته نين باشينا هرله يه هرليه آشاغيداکي باياتيني دئيرلر:

اوزرلييم، هاوايام،

  هازار درده داعوايام.

  پيس گؤزو، پيس نفه سي،

  اوستونوزدن آزايام.

  نيظامي گنجوي ايسه  ” ايسکندرنامه ”  اثرينده بونو بئله شرح ائدير:

بد نظرلر باخير، ايشله مشغولام،

  يامان گؤزلردن ده يامان قورخورام.

  کؤنلوم اوزرليک تک يانارسا اگر

  اوستومه دوشرمي، سؤيله بد نظر.

  شرفنامه، بص ۱۷۱

  شاعير آشاغيداکي بئيتينده ايکي آذري ضرب مثلينه ده توخونور. عادتن آداما دئييلن سؤزو  ” هئجا ” لاياندا چتين ائشيدن ده چوخ زامان دئييرلر:  ” ائوي تيکيلميشين اوغلونون ائله بيل قولاغينا پامبيق تيخاييبلار ” . شاعيرين آچ يئني قوماشلا دولو سانديغي ايفاده سي  ” آچارام سانديغي، تؤکرم پامبيغي ”  ضرب مثليميزي يادا سالير. شاعير يازير:

  قولاغيندان چيخار کؤهنه پامبيغي،

  آچ يئني قوماشلا دولو سانديغي.

  شرفنامه، ص ۱۷۳

  يوخاريدا سؤيلنن آزايام سؤزو کنار ائدرم، اوزاقلاشديرارام معناسيندا ايشله ديلميشدي.  ” کؤهنه پامبيغي ”  ايفاده سي ضرب مثلين دوغما اولدوغونو گؤسترير.

  آذربايجان شاعير و يازيچيلاري اکثر حاللاردا قيز – گلينلري آغ گؤيرچينه بنزه ديرلر. نيظامي ده خالقي نين بو عادتينه بيگانه قالا بيلمزدي. اودور کي، يازير:

  شاها خوش گليرسه، بو گؤيرچينيم

  اولسون هم خانيميم، هم باجيم منيم.

  شرفنامه، ص ۱۷۷

  ائل آغساققاللاريميز هميشه قنجلره، جاوانلارا رهيملي، خئييرخاه اولمالاريني باشا سالاراق دئميشلر:  ”  اوغول انسانين بير الي اود اولاندا، گرک او بيري الي سو اولسون ” ، ياخود  ” اودو اود ايله سؤندورمزلر ”  و س. نظامي بو مثله يه موناسيبتيني بئله بيلديرير:

  ووجودوم اولموش هم بولود، هم گونش،

  بير اليمده سو وار، بيرينده آتش.

  شرفنامه، ص ۱۸۹

  آذربايجان شيمالداکي اؤلکه لره نيسبتن ايستي اولدوغوندان قيش فصلينده  ” قيزيلاغاج ”  قوروغو ايله ياناشي برده يه، لنکرانا، آستارايا و س. يئرلره شيمالدان بير چوخ کؤچري قوشلار گليرلر. هم ده همين قوشلار بورادا اؤزلرينه يئم ده تاپا بيليرلر. اودور کي، قوشلارلا زنگين اولان رئسپوبليکاميزدا قوشلا باغلي بير نئچه ضرب مثل لر يارانميشدير. مس. بير نفر دوستوندان خبر آلير کي، او آدامين تويو نئ­جه کئچدي، نئجه توي ائله دي. او زامان موصاحيبي دئيير:  ” چوخ الا توي ائله دي. سوفره ده هر نه ايسته سن وار ايدي، قوش ايليگي، جان درماني ”  و ياخود دئيرديم کي، قوش سودو ده واردي ” . بو مثله يه شاعير موناسيبتيني بئله شرح ائدير:

  يئم اوچون گلر قوش بو گؤزل يوردا،

  ايسته سن  ” قوش سودو ”  تاپارسان بوردا.

  اونو دا ياددان چيخارماق اولماز کي، نيظامي بو سطيرلري بردع نين گؤزلليگيني تصوير ائدنده ده ايشله دير. آيديندير کي، بردعي بئله ايستکله، بئله محبتله يالنيز و يالنيز اؤز دوغماسي تصوير ائده بيلردي. نظرينيزه چاتديرماق ايسترديم کي، نيزامي بردع ين آديني چکرکن  ” بيزيم بو بردنين ”  ايفاده سيني ايشلتمه سي چوخ ماراقلي و قييمتليدير.

  هر هانسي بير يئرين، شهرين، کندين آديني چکرکن  ” بيزيم ”  سؤزونو ايشلتمه سي همين يئرين اونون اؤز دوغما يوردو اولماسيني گوسته رير: مثلن، شکيلي اولوب، شکيده ياشايان آدام آذربايجان اراضيسينده اولدوقدا بيزيم شکي دئيير. آنجاق آذربايجان اراضيسيندن چيخيب باشقا اراضيلره کئتديکده ايسه يئنه ده هر بير آذربايجانلي دا شکي ده ياشاييب، ياشاماماسيندان آسيلي اولماياراق، بيزيم شکي ايفاده سيني ايشله ده بيلر. دئمه لي، نظامي گنجوي ده  ” بيزيم بو بردنين ”  ايفا­د­سيني ائله بئله ايش­لتمه ميشدير.

  ايجتيماي حياتيميزدا ائله حاديثه لر اولور کي، اورادا قادينلار بؤيوک عزم، متانت، غئيرت نوماييش ائتديره رک اصيل کيشي کيمي اؤزونو گؤسترير. بئله قادينلارا راست گلنده  ” آسلانين ائرکگي، ديشيسي اولماز ”  خالق ميثاليني دا ايشلتمه لي اولوروق. بؤيوک شاعير ده همين مثله ني ياددان چيخارمير. او يازير:

  من ده بير آسلانام دوشونسن بير آز،

  آسلانين ائرکگي ديشيسي اولماز.

  شرفنامه، ص ۲۱۲

  دونياگؤرموش آغساققالين يانيندا جاهيل و يا ناخلف ايش گؤرن آدامي همين آغساققال مذمت ائده رک خالق آراسيندا ايشله نن  ”  نه اکرسن اونو دا بيچرسن ”  ضرب مثليميزي اونا خاطيرلاتمالي اولور. ياخود، کيم خيانت، پيسليک ائتسه اؤزونون باشينا گلمه سه  ده موطلق بالاسي نين باشينا گله جکدير، دئيير: بو فيک­رين دوغرولوغونون آز شاهيدي اول­ماميشيق. اودور کي، بئله هادیثه لرين چوخ شاهيدي اولان نيظامي بئله دئيير:

  کيم تيکان اکرسه، تيکان دره جک،

  کيم نيجات وئررسه، نيجات گؤره جک.

  شرفنامه، ص  ۲۱۳

  بردع حؤکومداري نوشابه نين ايسکندر اوچون حاضيرلاديغي زنکين سوفره ده کي  يئمکلري نيظامي تصوير ائدير. تصويردن تام آيدين اولور کي، بو سوفره اصيل آذربايجانلي سوفره سيدير. شاعيرين آشاغيداکي بئيتلرينه نظر سالساق، داها ياخشي اولار:

  هر چئشيد يئمکلر آخدي هر ياندان

  يئمکلر بيشميشدي قوچدان، توغلودان.

  اوزون و يووارلاق اينچه چؤرکلر،

  سارايدان بوشالميش قاپييا قدر.

  کؤکه لر يوغرولموش ياغلا، شکرله

  شکرلي کونجوتده دادا باخ هله

  عنبرله يوغرولموش دادلي يئمکلر،

  جنّت يئمگيندن وئريردي خبر

  سوفره ده قوزولار جوشغون سئوينجدن

  قوش کيمي قول قاناد آچميشدي شن-شن.

  ان دادلي مورببه، ليمونلو شربت

  پوسته ده، بادامدا وار باشقا لذت

  وار حدسيز پالوده-عنبر قوخويان

  چوخ مغزي پالوده ساغالار اوندان

  تر حالوا و بادام حالواسي داشير،

  او قدر چوخدور کي، قابلاردان آشير.

  گولابلا چکيلميش شربت، گولشکر،

  ساچديغي شيره نين نفه سي عنبر.

  شرفنامه، ص ۲۱۶

  نيظامي دؤورونده گنجه ده، چؤرکچيلرين بيشيرديکلري چؤرکلر نؤو- نؤو اولماقلا اؤز کئيفيتينه گؤره چوخ يوکسک اولموشدور. شيرين و ياغلي چؤرکلر، دادلي شکرلي کونجوت، گولابلا حاضیرلانان يئمک لر، مجون قوزو اتي، نؤو- نؤو موراببالر، ليمونلو شربت، پوسته و بادام، پالوده /نيشاستا و شکردن بي­شيريلن و سويوق حالدا يئييلن يئمک/، طرحالوا و بادام حالواسي/ قوز حالواسي دا دب اولوب/. گولابدان حاضيرلانان شربت، گول­ شکرلر و س. بونلاري نظره آلديقدا گؤروروک کي، سوفره ده کي  خؤ­رکلر هامسي ميللي آذربايجان خؤرک لريميزدير. بير ميللي عادتیميزيده شاعير اونوتماياراق سوفره ده کي ، نعمتلري بول- بول تصوير ائتميشدير. بو اصيل آذربايجان قوناقپرورليگينه و سخاوتينه دلالت ائدن عاميللردندير. اکثر خالقلاردا سوفره يه يئمه يي قوناقلارين سايينا گؤره مينيموم گتيريرلر. عومومن گؤتورسک، بو آوروپادا داها چوخ اؤزونو گوسترير. اونو دا قئيد ائتمه ليگيک کي، نوشابه شاعيرين دوغماسي اولماسايدي، اونون سوفره سيني بئ­له فرحله، فخرله تصوير ائده بيلمزدي.

  چوخلارينا معلومدور کي، چينارلارين اصيل وطني گنجه دير. هميشه گنجه اؤز نهنگ، قديم مغرور و پهلوان چينارلاري ايله مشهور اولموشدور. همين چينارلاري يئتيرن تورپاق چينارا بنزه ين اؤولادلار دا يئتيشديرميشدير. اودور کي، آتا- آنالاريميز هميشه بويلو- بوخونلو ايگيد اوغلان و قيزلاريني چينارا بنزتميش، چينارلا موقاييسه ائتميشلر. نيظامي گنجوي ده بو مساله ني قئيد ائده رک يازير:

  باشيني ديک توتان، بويلاري چينار

  دؤيوشدن قورخمايان، ايگيد قولاملار.

  /شرفنامه ،ص ۲۴۱/

  باراما يئتيشديريلمه سي و ايپک ايستحصالينا گؤره خيياسرده آذربايجان، خوصوصييله ده شکي و گنجه مهشور ايدي. چيندن باشلايان ايپک يوکلو دوه کاروانلاري تبريزدن، برده دن، شکي دن، گنجه دن کئچه رک طيفليسه دوغرو حرکت ائميشدير. اودور کي، باراما قوردونون عصاس يئمي اولان توت يارپاغي و آذربايجاندا گئنيش ياييلميش، قديم تاريخه ماليک اولان آذربايجان اوزومو ايله باغلي بير چوخ ضرب مساله لر يارانميشدير. ناحق يئره دئمه ييبلر کي، صبر ايله حالوا بيشر، ائي قورا سندن، بسله سن آطلاس /يپک/ اولار توت يارپاغيندان. حتّی رحمتليک  بولبولوموز بونا ماهني قوشاراق اوخويوردو. نظامي گنجوي بو مساله ني بئله تصوير ائدير:

  توت ايله يارپاغي بو ايکي نؤبر،

  حالوادان، ايپکدن وئريردي سمر.

  شرفنامه، ص ۲۵۶

  آذربايجاندا قوناغا اولان حؤرمتي شاعير خوصوصي قئيد ائتمکله خالقي نين قوناقپرورليگيني بئله قئيد ائدير:

  بو ايشده يوخ منه اسکيکليک، تؤهمت،

  قوناقسان، قوناغا واجيبدير حؤرمت.

  شرفنامه، ص ۲۸۶

   ” کئچي نين اجلي يئتنده چوبانين چوماغينا سورتونر ”  ضرب مثليميز ايندي نين اؤزونده ده چوخ ايشله نير. بو ضرب مثلي نظامي داها اينجه، پوئتيک شکيلده بئله ايشله دير:

  توراجين اجلي چاتديغي زامان،

  شاهين اوولاغينا قونار هاوادان.

  شرفنامه، ص ۲۹۶

  آوتوموبيللر  اختيراع ائديلمه ميشدن قاباق نقلياتدا مينيک واسيطه سي کيمي برک و يورغا گئدن، توکو پار- پار پاريلدايان، بير يئرده دايانمادان، اويناق آتلاردان ايستيفاده ائميشلر. نيزامي اونو بديع لشديره رک يازير:

  بير ايلخي يورغا آت، گؤرکملي اويناق،

  يئل کيمي يئريين، گؤوده سي پارلاق.

       شرفنامه، ص ۳۰۵

  ميثال وار دئيرلر، آيه، فيلانکس ائله گؤزلدير کي، حتّی ايچسه بوغازيندان سو گؤرونر. ائله بيل بدني بيللورداندير.

  بؤيوک شاعيريميزين ده نظريندن بئله گؤزللر يايينماميشدير. او خالق ضرب مثليني بئله ايشلتميشدير:

  بوغازي او قدر آغ، لطيفدير کي،

  ايچرکن گؤرونر شرابين رنگي.

  شرفنامه، ص ۳۰۷

  شاعير داها اينانديريجي اولاراق، سو يئرينه شراب ايشلتميشدير.

  چوخ زامان خسيس آداملاردان بير شئي آلماق مومکون اولماياندا قابيليتلي آداملار موصاحيبينه دئيير کي، سن ناراحات اولما، اوندان آلاجاغيمي خميردن توکو چکن کيمي چکيب آلاجام. بزن بو ميثال بئله ده ايشله نير:  ” ياغدان توکو چکن کي­مي چکيب آلاجام ” . شاعير بو ميثالي بئله ايشله دير:

  او گوموش داشلاردا گيزلنسه بئله،

  خاميردان توک کيمي چکرم چؤله.

  شرفنامه، ص۳۱۴

  آذربايجانين يازيلي ادبياتيندا چوخ راست گلديگيميز حکايلرده شيرلرين اؤولاديغي اوو جوخ زامان تولکولره قيسمت اولور. اودور کي، حيله گرليگينه گؤره بو باره ده يازيلميش شعره نظر سالاق:

  البير اولوب بير آيي بير شير ايله،

  اوولاديلار دووشاني تدبير ايله.

  اولماديلار راضي اونو بؤلمه يه

  ايش چيخدي آخير اؤلوب- اؤلدورمه يه.

  چئينه ديلر، ديشله ديلر، ديدديلر،

  بير-بيريني آل قانا غرق ائتديلر.

  تولکو اوزاقدان گؤروب او حالتي،

  گؤردو کي، يوخ هئچ بيري نين طاقتي.

  گلدي گؤتوردو اووو ائتدي فرار،

  حسرت ايله باخدي دالينجا اونلار.

  ياخود اووچونون تله يه قويدوغو ياغلي قويروغا جومارکن جاناوارين تله يه دوشمه سي، قويروغون ايسه تولکويه قيسمت اولماسي ميثاليني ياخشي بيليريک. بو خالق ميثاليني شاعير بئله قئيد ائدير:

  آسلان تک آليشديم ساغري ييرتماغا،

  تولکو تک باخمارام ياغلي قويروغا.

  شرفنامه، ص ۳۲۸

  عادتن دونيانين قابيليتلي، تالانتلي بير شخصي واختسيز کؤچدوکده، آرزوسونا چاتماديقدا اونون دوغما و قوهوملارينا دئييرلر کي، في­کير ائتمه يه ديمز، اونون دا قيسمتي بئليميش، آلنينا بئله يازيليبميش. اونو دا قئيد ائتمک لازيمدير کي، آلين يازيسي حاقيندا آيه واردير. قوراني کريمي دريندن بيلن شاعيرين بو ميثالي ايشلتمه سي تبييدير، او يازير:

  بير هاتيف سسلندي اونا قئيبدن

  قيسمتي هر کسه يازيدير وئرن.

  شرفنامه، ص ۳۸۵

  دونياگؤرموش قوجالار اينسانين قلبينه دين، اونو سينديران آداملارا اوز توتاراق هميشه دئييبلر کي، قلبه ديمک ان بؤيوک گوناهدير. حتّی بو باره ده شرق شاعيرلريندن بيري يازميشدير:

  تفاخور ائيله مه، زاهيد، منيم صومي- صلاتيم وار،

  يوز صومي- صلاتين بير قلب اينجيتمه يه ديمز.

  ياخود، ائل آراسيندا دئييرلر کي، جهد جاريق ييرتار، چاليشماقلا ووروشماقلا دئييل، روزي وئرن آللاهدير. بو مساله يه نظامي موناسيبتيني آشاغيداکي کيمي بيلديرير:

  بو ايشدن اورگي سينمادي آنجاق،

  روزيني قيسمتله مومکوندور تاپماق.

  /شرفنامه.  ” يازيچي ” . ۱۹۸۲، سه.۳۸۷/

  اينسانا کدر اوز وئرديکده عادتن چوخ داريخير، آخ اوف ائدير. بو زا­مان دونيا گؤرموش آداملار اونلاري صبيرلي، دؤزوملو اولماغا چاغيراراق اونلاري باشا سالماغا چاليشيرلار کي، بو حاديثه دن ده بئتر حاديثه  باش وئره بيلر. بس ائشيتمميسنمي دئييبلر کي،  ” آللاه بوندان بئتريندن ساخلاسين ” . آنجاق کاميل و عاريف آداملار هميشه بير فلاکت، بير آغير ايش اوز وئرديکده اونو تمکين له، سويوققانليقلا قارشيلاميشلار. داهي شاعير ده بير داها بو باره ده دئييلميش خالق ضرب مثليني خاطيرلاداراق يازير:

  داريلما سنه اوز وئرديکده کدر،

  اوندان دا بؤيوک بير درددن قيل هزر.

  شرفنامه، ص ۳۸۷

  بونونلا دئيه بيلمريک کي، نيظامي نين  ” شرفنامه ” ده ايشلتديگي آذربايجان ضرب مثللريني هامسيني شرح ائتديک، خئيير، شاعیرين ياراديجيليق دونياسينا داها دريندن نوفوز ائتديکده اونينکي آذربايجان خالق ضرب مثلريني ياشاداراق اؤز اثرلرينده گئنيش ايستيفاده ائتميش، عئيني زاماندا ناغيللاريميزي دا اونوتماميشدير. قديم  ” درزي تولکو ”  ناغيليندا بئله دير. تولکو باشقا رنگلي تولکويه اؤز قيرميزي دريسيندن پاپاق تيکير، گئيينديرير. ايتلر ده بيلديگينيزه گؤره هميشه تولکولرله اؤج اولوب. اودور کي، قيرميزي پاپاق قويان همين ديگر رنگلي تولکونو قارا ييرتيجي ايتلر قيرميزي رنگلي تولکو ظن ائديب، اونو پارچالاييرلار. شاعير کيتابين يازيلماسي مؤوزوسوندا بو مساله ني آشاغيداکي کيمي شرح ائدير:

  تولکوتک گئيديرر قيرميزي پاپاق،

  سونرا قارا ايته يئديرر آنجاق.

  اقبال نامه، ص۴۲۱

  بزن گؤرورسن بير نفر مجليس و ياخود هر هانسي بير حؤرمتلي معرکه ده ائله کوبود حرکت ائدير کي، اطرافينداکيلار اونو مذمت ائده رک دئييرلر کي،  ” آي ائوي تيکيلميش ائله بيل هئچ ائو اوزو گؤرمين چؤللوسن ” . بو ميثال حال- حاضيردا دا ديليميزده گئنيش ايشله نير. بعضی حاللاردا شهرلردن اوزاق، اوجقار کندلرده ياشايانلاري دا شهرليلر چؤللو آدلانديرير. نيظامي همين چؤللونو بئله يادا سالير:

  عاغيللي دانيشير دينپرور کيمي،

  معناسيز سؤز دئمير چؤللولر کيمي

  اقبال نامه، ص ۴۴۰

  هر هانسي بير مجليسده بير آدامين حاقيندا صؤحبت گئدنده گؤرورسن کي، اکثريت اونون حاقيندا دئيير کي، او چوخ حلال، تميز، بير سؤزله، ذاتي پاک بير آدامدير. بزن ده ائوده قادينلاري اؤز اوشاقلاري اينجيده رک عصبلشديرديکده اکثر حاللاردا آنالار اونلارين ذاتي پاکيني لنتله ييرلر. داهي شاعير بو مثله ني بئله قئيد ائدير:

  هر کسين زاتي پاک اولارسا اگر،

  اوندان چوخ يازيلار بئله اثرلر.

  ايقبالنامه، ص ۴۴۳

  چوخاروادليليق ايسلام عالمينده، او جومله دن آذربايجاندا دا اولموش و حال- حاضيردا دا واردير. دوزدور، قانوني يوللا اولماسا دا، بير نئچه آرواد ساخلايان کيشيلره راست گلمک اولور. بو عاييله لرده اولان اوشاقلار او قدر ده تعليم تربييه لي، سرراست اولمورلار. چونکي اوشاقلارين  تر­بييه سينده عصاس رول اوينايان عاميل آتا – آنانين بير- بيرينه اولان موناسيبتيدير. چوخ آروادليلار دا آر­واد­لار بير-بيري ايله گونو اولدوقلاريندان، اونلار  آراسيندا اولان ضيددييت کيشي نين حؤرمتدن دوشمه سينه سبب اولور. ائله کي، کيشي آيلده حؤرمتدن دوشدو، قادين عاييلهده کيشي رولونو اوينايير. اودور کي، بئله عاييله لرده تربييه لي، کاميل اوشاقلارين يئتيشمه سي چتين اولور. چوخ آروادلي کيشيلرين دئمک اولار کي، اکثريتي عؤمورلري نين آخيريندا تک قاليرلار. بونون عصاس سببي چوخ آروادليلاردا ارله آرواد آراسيندا حاقيقي ايستگين، حاقيقي محبتين اولماماسيدير. اينسانلار آراسيندا دا محبت اولماسا بيرگه ياشايا بيلمزلر. بو سه-ببدن ده اونلارين آخيردا تک قالماسي ائلين آغ­زيندا ضرب مثله چئو­ري­ليب. داهي شاعير همين مثله ني بئله قلمه آلير:

  سنه بيرجه ديلبر ائدر کيفيت

  تک قالار چوخ آرواد آلان نهايت.

   ايقبال نامه، ص ۴۴۶

  چوخاروادلي کيشيلرين آروادلاريندان اولان اوشاقلاري نين تربيه سيز، پوزغون يئتيشمه سيندن شيکايتلننلري نين بيري نين ديليندن خالقيميزين بوتون صيفتلريني اولدوغو کيمي قلمه آلان اؤلمز شاعيرميز سابير يا­زير:

  آخ، بو اوشاقلار نئجه بد ذاتديلار

  لاپ دئيه سن جين کيمي بير زاتديلار.

  بير دلي شئيطان دئيير، آچ بد باشين

  گل بو هارامزاده لرين آت داشين

  بير-بيرينه قات باجيسين، قارداشين.

  از بدنين، اوز بوغازين، کس باشين

  گؤر مني آخير کيمه اوخشاتديلار؟

  آخ، بو اوشاقلار نئچه بد زاتديلار.

  هر کسين اؤولادي اولاندا گؤزايدينليغي وئريرلر. علي الخصوص سوروشانداکي، نيين اولوب، اوغلاندير دئينده موصاحيبي بير داها:  ” آي آللاها شوکور، باشا کيمي اولسون، آدي ايله بؤيوسون، يئکه کيشي اول­سون ”  و س. دئينده کي قيزيم اولوب، او زامان چوخلاري دئيير:  ” اشي، اؤولاد اولسون، ناموسلو، غئيرتلي اولسون ” . بعضن ده دوشونجه سيز آداملار دئيير کي، تکي جاني ساغ اولسون، باشين ساغ اولسون، اولوب، اولوب، فيکير ائتمه.

  عوموميتله، نسلين فاميليياسيني، سويکؤکونو اوغلان داوام ائتديرديگيندن، اوجاغين اصيل صاحيبي اولدوغوندان آذربايجانليلاردا اوغلان- قيزدان اوستون توتولور. جونکي اوغلان غئيرت، قيز ايسه صداقت اؤلجوسو ساييلير. شاعير بو مثله يه موناسيبتيني بئله شرح ائدير:

  آروادا دئديم کي، بختيم اوغلاندير،

  اوغلان دوغوردان دا باش اوجالداندير.

  ايقبال نامه، ص ۴۶۲

  خالقي نين عادت- عنعنه لريني دريندن بيلن، اونون بوراخديغي نؤقسانلاريني اورک آغريسي ايله مجازي معنادا قلمه آلان هميشه ياشار، آغلار- گوله ين صابيريميز ده بو مثله ني اؤزونه مخصوص بئله قلمه آل­ميشدير:

  دورموش ايديم کوچه ده، بير ده نه گؤردوم هامان،

  آغريسيني آلديغيم فيضي گلير لاپ پييان.

  چاتجاق دوروب بير قوجا سايله قوسدوردو قان

  گؤزلرينه دؤندويوم سانکي بير آسلان ايميش

  بختور اولسون باشين، بختيميز اوغلان ايميش.

  بير ده گؤرورسن بير آدامين حاقيندا ائله سؤزلر دانيشيرلار کي، هئچ اينانماق اولمور کي، همين آدام بو ايشلري گؤرر. بو زامان عاغيللي، دونيا گؤرموش آداملار دئييرلر کي، آدام گرک هر دئييله نه اينانماسين، گؤزلري ايله گؤردويونه اينانسين. اودور کي، خال­قيميزين آراسيندا بئله ضرب مثل يارانيب.  ” گؤز گؤردويونه اينانار ” . نظامي بو مساله ني بئله قئيد ائدير:

  يازدي ايسکندره اؤز گؤردويونو

  قولاق دئيه ني يوخ، گؤز گؤردويونو.

  اقبال نامه، ص ۴۶۳

  حتّی ائل آراسيندا بونونلا ياناشي بئله ميثال دا وار، دئيرلر:  ” گؤز گؤردويوندن قورخار ” . اينسان ياشاديغي، فاليت گؤسترديگي سونسوز نعمتلره ماليک اولان حياتدا نه قدر وارلي، سروتلي اولسا دا ايسرافچيليغا يول وئرسه، قناعتله دولانماسا تئز بير زاماندا موفليسله شير. اودور کي، هميشه خالق آراسيندا ایشله نن بير ميثاليميز نه قدر قييمتلي سسله نير  ” قناعت عزيزلر، تاماهکار ائدر ”  دئييبلر. ائله حاقيندا دانيشديغيميز اثرده نوشابه نين، سوقراتين اسکندره کئچديکلري عبرت درسلري محض تاماها، نفسه قارشي يؤنلمه ميشدير؟ بير داها بو مساله ني نيظامي بئله شرح ائدير:

  او هر جور يئمه يه ائدر قناعت،

  بير آز قووود اونا ائدر کيفايت.

  اقبال نامه، ص ۴۷۷

  بورادا اسل صؤحبت يئمه يه قناعت ائتمکدن يوخ، انسانين آج گؤز اولماماسيندان گئدير. يازيلي و شيفاهي خالق ادبياتيميزدا بو باره ده چوخ اثرلر يازيلميش و بير چوخ ضرب مثللر يارانميشدير. مسلن: بير نفر فورصتي الدن وئريب سهو ائدنده عادتن اونا دئييرلر: “قوزونو قوردا وئرميسن”. ياخود، اؤل­که ده حؤکمدار عاديل اولاندا هر بير ايش عدالتله يئرينه يئتيريلديکده، شاعيرين اؤزو دئميش، حاکيم عدالتلي اولاندا دئيرلر کي، حؤکمدار اؤلکهده ائله شرايت ياراديب کي، قورد­لا قوزو بير اوتلايير. بو مسله يه داير شاعير فيکريني بئله تاماملايير:

  ائله نصيحت کي، دينلسه اونو،

  اؤزونه دوست بيلسين قورد دا قوزونو.

  اقبالنامه، ص ۵۰۸

  شاعير اوزرليک حاقيندا بير داها خاطيرلاداراق هر کس سلامت و خطاسيز ياشاماق ايستسه اونون سحر-سحر اودا اوزرليک آتماسيني آشاغيداکي کيمي قئيد ائدير:

  سلامت ياشاماق ايسته سن اگر،

  اودا اوزرليک آت هر گون، هر سحر.

  اقبال نامه، ص ۵۰۸

  نيظامي گؤسترير کي، بير نفر اوچون هاميني اينجيتمک، پيس حساب ائتمک اولماز. هر کسه توتدوغو عمله گؤره جزاني وئرمک لازيمدير. شا­يريرن بو فيکيرلري ايله علاقه دار آذربايجاندا همين فيکرين عکسينه دئييلن باشقا بير فيکير ده يادا دوشور.  ” ياغيش ياغار، دامجي دامار، دامينيزا قوربان من اولوم، بيرينيزين خاطيرينه هامينيزا قوربان من اولوم ” .

  سونرا بونونلا علاقه دار بير ضرب مثليميز ده يادا دوشور:  ” کئچيني کئچي، قويونو قويون آياغيندان آسارلار ” . نيظامي همين مساله يه داير يازير:

  بير کس اوچون هاميني اينجيتمک اولماز،

  قويونو قويونون آياغيندان آس.

  ايقبالنامه، ص ۵۰۹

  چتينه دوشه ني خيلاص ائدن آداما عادتي اوزره دئييرلر:  ” قارداش، ياخود، ائل اوغلو، چوخ ساغ اول، ائله بيل اونو قوردون آغزيندان قويونو قورتاران کيمي قورتاردين ” . شاعيرين بو مساله يه داير سؤیله‌ ديگي فيکير بئله‌دير:

  بؤيودوب چوخونو ائتديم حؤکمران،

  چوخ قويون آلميشام قوردون آغزيندان.

  اقبال نامه، ص ۵۸۹

  آذربايجان خالقيندا ماتم رنگي قارا رنگ ساييلير. اودور کي، ايسکندرين آناسينا اؤلوم قاباغي يازديغي وصيت مکتوبونو شاعير قارا رنگله يازديغيني قئيد ائتمکله ميللي عادتي‌ميزي يادا سالير. او يازير:

  قلمي قاپ قارا هيسله دولدوروب،

  عزيز آناسينا يازدي بير مکتوب.

   اقبال نامه، ص ۵۸۹

  هر کس موعين بير شئيي چوخ اذيت چکيب الده ائديرسه همکارينا اوز توتاراق دئيير کي، اينان بو ايش اوچون چوخ اذيت چکميشم، قطره- قطره /پوچور- پوچور – تر تؤکموشم.

  بونونلا ياناشي  ” سو قابي سودا سينار ”  ضرب مثلیميزي ده شاعير يادا سالاراق يازير:

  آناجان چئشمه يه دؤندوسه قطره،

  سو قابي سودا سينار، قم چکمه.

  اقبال نامه، ص۵۸۹

  عادتن ماتمدن قاييدانلار اؤولاديني ايتيرن آنا حاققيندا بئله دئييرلر.  ” ائوي تيکيلميش گؤزونون ياشيني سئل کيمي آخيديردي، ديگري ايسه اونا جاوابيندا:  ” آللاه صبريني وئرسين، نه ائتمک اولار ” . ياخود. بير باشقاسي ايسه چوخ آغلاماغين آللاها آغير گئتمسيني سؤيله يير. بو مساله لري نيظامي بئله قلمه آلير:

  زامان ائتسين سني بو اوددان کنار،

  سنه صبر وئرسين او پرورديگار.

  اقبال نامه، ص۵۹۰

  چوخ زامان بير حاديثه  باش وئرن يئره، يئرلي-يئرسيز چوخ آدام توپ­لاشديقدا بو ضرب مثلي ايشله ديلير:  ” آري پته يه ييغيلان کيمي نه يه ييغيشيبسينيز؟ ” . شاعير ده همين مثلي اولدوغو کيمي ايش­لتميشدير. او يا­زير:

  گه لر اؤلکه لرين بير چوخ عاليمي.

  آريلار پته يه ييغيلان کيمي.

  اقبالنامه، ص ۶۰۸

  آذربايجانين ميللي عادت- عنعنه سينه گؤره آنا قيزيني چوخ بؤيوک سئوگي حيسسي ايله، محبت هيسسي ايله ار ائوينه يولا سالير و قيزي نين گئتدييي ائوده خوشبخت ياشاماسي، خوشبخت اولماسي اوچون آللاها يالوارير و چوخ – چوخ دوعالار ائدير. قيزين قارداشي ايسه عادتن باشينا دوواق سالاراق اونون بئليني باغلايير. ايندي نين اؤزونده ده عادت- عنعنه ميز او واخت اولدوغو کيمي يئرينده دير. همين عادتیميزي شاعير بئله قلمه آلير:

  قيزيني مهرله کؤچورر آنا،

  قارداش دوواق سالار اونون باشينا.

  اقبالنامه، ص۶۱۰

  موللا نصرالدينين لطيفه لرينده پيشيک و ات مثله سينه داير کيچيک احوالات يازيلي ادبياتيميزدا اؤزونه يئر توتموشدور. بئله کي، اتين باشيني اکن آرواد ارينه پيشيک طرفيندن يئييلديگيني يالاندان دئديکده، چوخ بيج و اوستا اولان موللا تئز پيشييي چکير. پيشيک دوز ات قدر گلديکده اوندان سوروشور:  ” آي آرواد، اگر بو پيشيکديرسه، ات هاني؟ اگر بو اتديرسه، پيشيک هاني؟ همين ضرب مثلي شاعير اونوتماياراق بئله قلمه آلير:

  اتي آپارارسا پيشيک قازاندان،

  نه چيخار، قاري هئي قوپارسين فقان.

  اقبالنامه، ص۶۱۲

  ايستر عاييله‌ده ايسترسه ده ائل آراسيندا ائله اوزلو و هئچ شئيدن چکينميه‌رک نفسي نين اوجوندان اختيياري،هوقوقو چاتمايان ايشلره قاتيشماقلا بربر، حتّی اونو اؤز الي ايله گؤردوکده اونا دئييرلر:  ” آدام الي اوزونلوق ائتمز ” . شاعير اونو بئله شرح ائتميشدير:

ال اوزاتماقدان سن، گل، چکين بير آز

  الي اوزون هئچ واخت مورادا چاتماز.

  /يئددي گؤزل.  ” يازيچي ” . ۱۹۸۳،سه۱۵۸/

   ” قورآني کريم ” ده يازيلير کي، هر کيم بو ماددي دونيادا نه عمل ائديبسه، او دونيادا اونون حاقي-حسابي چکيله جک. ياني ياخشي ايشلر توتوبسا جنّته گئده رک عؤمرو بويو بهشت باغيندا، پيس عمل­لر ائديبسه جهننمده قييامت اودوندا ابدي اولاراق ياناجاقدير.

  قوراني موکممل بيلن، ايسلام دينينه و ياراديلميشلارين ان سئويمليسي اولان مهممد پئيغمبره چوخ يوکسک قيمت وئرن نظامي گنجوي قورانلا باغلي يارانميش آذربايجان ضرب مثليني آشاغيداکي کيمي شرح ائدير:

  چاليشيب نه اکسن بو دونيادا سن،

  اونون محصولونو اوردا بيچرسن.

  اقبالنامه، ص ۴۰۷

  صنعته و صنعتکارا آيد ايشلنن ضرب مثللريميز آز دئييل. مس.  ” حکيمين اوشاغي خسته، موعليمين اوشاغي تربييه سيز،   ” بيچاقچي دا هئچ واخت بيچاق تاپيلماز ” ،  ” درزي نين شالواري/ پالتاري ياماقلي اولار ”  و س. بئله مساله لره نيظامي بيگانه قالماياراق يازير:

  قوزبئل اولار بوتون ياي قاييرانلار

  درزي نين پالتاري ياماقلي اولار.

  /قبالنامه.  ” يازيچي ” . ۱۹۸۲، سه.۶۰۶/

  ائل آغساققاللاري هميشه تله سيک ايش گؤرنلره، يول گئدنلره دئميشلر کي، آدام بير ايشي توتارکن تلسممه لي، صبرله ائتمه ليدير.  ” تله سن تنديره دوشر دئييبلر ” . بورادا تنديره دوشر، يني چتينه دوشر م­ناسيندا ايشله نير. ياخود تله سيک يول گئدن حاقيندا دئييلير  ” تله سيک يول گئدن، تئز يورولار ”  و س. شاعیر ايسه همين مثله لره موناسيبتيني بئله قلمه آلير:

  تله سيک يول گئتمک بير فايدا وئرمز،

  يورولار تله سيک يول گئتسه هر کس.

  خسرو و شيرين، ص ۱۵۵

  اؤز اصلینه، سويونا مناسبت آذريلرده چوخ گوجلودور. مس دوغما تورپاق، دوغما وطن اونلارا آنا قدر ازز اولور. بو هيسس ديگر دونيا خالقلاريندا او قدر ده نظره چارپمير. بلکه ده اونلار و­تندن ديدرگين دوشمه ديکلرينه گؤره، وطن حسرتي کئچيرمه ديکلرينه گؤره بو هيسس اونلاردا او قدر اوزه چيخ­ماميش. وطن، غريب اؤلکه ايله باغلي ضرب مثللريميز ديدرگين ساليناراق دوغما وطنه حسرت قالديغيميز اوچون داها چوخ يارانميشدير. حتا بو حسرت، بو نيسگيل يازيلي و شفاهي ادبياتيميزدا درين کؤک سالميشدير. مس. قيزيل قفسدن بوراخيلان بولبولون اوچاراق قارا تيکانليغا قونوب وطنه گلديم، دينه ايمانا گلديم دئمه سي چوخ ماراقلي و گوجلودور. ائل باياتيلاريميزدان بير نئچه سينه نظر سالاق:

  عزيزينم وطن ياخشي،

  گئيمه يه کتان ياخشي،

  گزمه يه قريب اؤلکه

  اؤلمه يه وطن ياخشي.

  بو داغلار اولو داغلار

  چئشمه لي سولو داغلار

  بوردا بير قريب اؤلوب

  گؤي کيشنر، بولود آغلار.

    ياخود:

  عزيزيم، قالا يئرده

  بورج يئرده، قالا يئرده

  قورخورام غريب اؤلم

  جنازم قالا يئرده.

  باياتيلارين ساييني آرتيرماق دا اولاردي. بو سطيرلرين مؤلليفي بو باره ده فيکريني بئله ايفاده ائدير:

  وطن عذابيندان اينسان سولسادا دا،

  اونون محبتي صافدير، تميزدير.

  قوربتده هر زامان باهار اولسا دا،

  وطنين سرت قيشي يئنه عزيزدير.

   بو مثله يه داير نيسبتن گئنيش شرحيميزين سببي ايستر کئچميشده و ايسترسه ده ايندي نين اؤزونده دوغما يوردلاريندان، وطنيندن ديدرگين سالينان دوغمالاريميزين درديدير. بو بارده داها تاثيرلي صعنت اثرلري ايندن بئله ياراناجاقدير. گؤرونور کي، هله ۱۰ عصرده ده وطنينه، ائلينه، اوباسينا حسرت قالانلار اولوب کي، داهي نيظامي ده همين مثله ني قلمه آلميشدير. اودور کي، يازير:

  قوربتده اؤلمه گل نه وارميش بوندا.

  ايت اولماق ياخشيدير آنا يوردوندا.

  بونونلا نظامي گنجوي نين  ” خمسه ”  ده ايشلتديگي ضرب مثللري تام شکيلده شرح ائديب قورتارماديق، اولسا- اولسا معين قدريني احاطه ائتديک. اونو قئيد ائتمک لازيمدير کي، دونيا ادبياتيندا هئچ بير شاعير و يازيچي دوغما اولماديغيني خالقين بو قدر ضرب مثللريني اؤز اثرلرينده ايشله ده بيلمزدي. بو فاکتلار بير داها ثوبوت ائدير کي، نيظامي گنجوي آذربايجانين تورک و فارس ديلينده يازان دوفدوغماجا بنزرسيز اوغلودور.

  ۵ سئنتيابر، ۱۹۹۴٫ ۰۰

ارسال دیدگاه