*** ایراندا تورک دیلی، تاریخی و ادبیاتی ***

۴

گوتتی­لر / قوتتی­لر

 

   گوتتی­لر میلاددان ایکی و اوچ مین ایل اؤنجه میدانا گلمیشدیر. اورارتولار میلاددان مین ایل اؤنجه، ماننا و ماد اهلینی “گوتتی” دئییرلردیر. آنجاق ایکینجی سارگون زامانیندا کتیبه­لرده مادلارلا گوتتی­لر بیر – بیریندن آیریلیرلار. قدیم ادبیاتدا رایج بیر سؤز واردیر کی اونلارین یوردونو “جودی داغی” آدلاناراق آشور داغلارینین قوزئیینده داغلارلا بیر بیلیردیلر.

   میلاددان اوچ مین ایل اؤنجه ماد توپراقلارینا گوتتی دئییلیرمیش، سومر و هورری قایناقلاردا یازیلان کیمی، بورالاردا هورری­لر و لوللوبیلر و گوتتی­لر یاشاییرمیش و سونرالار مادلارا قالیر. گوتتی دولتی حقیندi الده چوخلو معلومات یوخدور، آنجاق بونو بیلیریک کی گوتتی­لر بوگونکو آذربایجان تورپراقلاریندا یاشاییرمیشلار. بو توپراقلار عینی حالدا بیر زامانلار دا لوللوبیلرین یوردو اولموشدور. بو یوردو دیاله چاییندان باشلاییب اورمو دریاچه­سینه قدر اوزانیردی.  لوللوبیلر دریاچه­نین باتیسیندا و گوتتی­لر دوغوسوندا اولوردولار.

   بیلدیگیمیز کیمی، سومرلر اککدلر الیله آرادان قالدیریلدیلار. تاریخچیلر گوتتیلرین اککدلره غلبه­سیندن یازمیشلار. بو تاریخچیلر عینی حالدا گوتتیلرین غلبه­سیندن اؤز تعجوبلرینی باسدیرمیرلر. چونکی بونا اینانیرلار اککدلر قاباقجیل بیر مدنیته مالیک اولاراق، هانسی نه­دن گوتتیلرین غلبه­سینه سبب اولموشدور؟ اونلارا گؤره گوتتیلر اکینچی­لیگی تازا باشلامیش و قاباقجیل بیر مدنیته ده مالیک دئییل­ایدیلر. آنجاق بونون نه­دنلرینی تاپمادا بونا اینانیرلار کی گوتتیلرین سیلاحلاری چوخ اولغون(کامل) اولمایاراق، آرالاریندا یاخینلیق واریدی و اونلارین آرالاریندا اولان بیلیک و یاخینلیق بو غلبه­نین نه­دنی ساییلیر.

   بوندان علاوه، چوخ احتمال وار گوتتیلر اککدلرله ده علاقه بسله­میش و اونلارین نظرینی جلب ائتمیشلردیر. آنجاق بونو دا بیلیریک اککدلر حکومتلری­نین سونوندا استبدادی آرتیرمیش و خالق کوتله­لری­نین حمایه­سینی الدن وئرمیشلریدی. اککدلرین حکومتلری باشدان باشا ساواش و دؤیوشلرله دولو ایمیش. چوخ احتمال کی گوتتیلر بو زامان بو خالق ناراضیلیغیندان استفاده ائده­رک اککدلیلرین ده اوره­کلرینی آلمیشلار. گوتتیلرین حرکتی اککدلره قارشی خالق کوتله­لری­نین نظرینی اؤزونه چکمیش و قاباقجیل بیر حرکت کیمی قارشیلانمیشدیر. آمما تاریخچیلر گوتتی­لر زامانیندا بیر سیرا شهرلرین او جومله­دن آکشاک، خورساگ لاما، در، آداب، اوروک و لاراک شهرلرین ویران اولدوغونو دا خاطیرلاییرلار. گوتتیلرین ظولمه قارشی حرکتلری سبب اولور خالق کوتله­لری گوتتیلردن حمایت ائدیرلر و گوتتیلر حکومتی الده ائدیرلر.

   گوتتیلر سومرلر زامانیندا دا حکومت ایشلرینده داخیل اولموش و حکومت ایشلرینی اؤیرنمیشدیلر.

   گوتیوم آدی ساراگوندان سونرا دیللر ازبری اولور و تاریخچیلر اونلاردان آد آپارماغا باشلاییرلار. بونلارا آرخالاناراق میلاددان ۲۳ یوزایل اؤنجه­دیر کی گوتتی خاقانلاری ایش اوستونه گلیرلر. تاریخه آرخالاناراق اککد پادشاهی نارامسین گوتتیلرله دؤیوشور و اونلارین الیله ده آرادان گئدیر. یاکوبسون Jakobson دانمارک سومرتانییانی گوتتی خاقانی اولان انریداوازیر Enridavazir، نارامسینه غلبه چالیب ایکی چای آراسینا حاکیم اولور و نیپور شهرینی الده ائدیر. بورادا اککدلردن قالان کتیبه­ده بو تاریخی حادیثه­یه اشاره اولونوب  و گوتتیلرین غلبه­سیندن دانیشیلیبدیر.

   بئله نظره گلیر گوتتی­لر اککده حمله گتیریب، بؤیوک بیر بیرلیک یارادا بیلمیشلر. بو ساواشلاردا، گوتتی­لر لوللوبیلرله بیرله­شیبلر. بونونلا بئله، نارامسینین اوغلو – شارکالی شاریSharkalisharri دورومو اؤزونه ساری ده­ییشدیریب و ایکی چای آراسینی اله کئچیرمیشدیر. هابئله گوتتیلرین اؤنده­ری سارلاقاب Sarlagab ی اسیر توتموشدور. یوز ایل تامام اککد یوردلارینا حکومت سورموشدور.

   گوتتیلرین سون ایللرینده یئنی بیر سولاله­نین میدانا گلمه­سیله گوتتیلر زور آلتیندا قالیرلار. بالا – بالا گوتتیلر ییغیشیب تکجه آذربایجان اراضیسینده یئرلرشیرلر. بورادا لوللوبیلرله ده توققوشمالاری احتمال وئریلیر. میلاددان ۲۲۳۰ ایل اؤنجه سارگون سولاله­سی گوتتیلر الیله آرادان گؤتورولور. ۲۲۳۰ دان ۲۱۲۰ ایللری آراسیندا سومر و اککدلر ده گوتتیلر حاکمیتینی قبول ائدیرلر. آنجاق گوتت­ لر ده یئنه سومرلرین الیله آرادان گئتمه­لری دئییلیر. بو ایشی ال ووران اتوکه گال Utukegal آدلی بیر سومر بهادیری­دیر. اوتوکه گال اوروکلو اولاراق ۲۱۲۰دن ۲۱۱۳ ایللری آراسیندا حکومت ائتمیشدیر.

گوتتی­لرین دیلی                                                      

گوتتی­لرین دیللری حقینده آز معلومان اولورسا دا، بوتون آراشدیریجیلار اونلارین دیللری­نین التصاقی اولدوغوندا همرای­دیرلر. گوتتیلر دیلیندن متن­لر ده آزدیر؛ تکجه ۲۰ خاقانین آدی الیمیزده بیر وثیقه دیر. بو گؤسته­ریر گوتتی­لرین دیلی هورریلره داها یاخیندیر؛ اؤزه­للیکله سسلر قورولوشو داها بیرلشمه­ده­دیر. آنجاق گوتتیلرین دیلی عیلامی، سومر و لوللوبیلره یاخین اولورسا دا، مستقل بیر ماهیت داشییر. هامی – فرانسیز عالیمی “انسان سیماسی” کتابیندا بئله یازیر: ” بوگون آذربایجانلیلار آراسیندا شوشا رایونلاریندا یاشایان آداملار، لوللوبی لر و گوتتی لردن قالان مجسمه­لره بنزه ییرلر”.

   گوتتی­لر ایکی چای آراسیندا ۱۲۵ ایل حکومت سورموشلر. اونلار اککد حکومتینی آرادان قالدیریب، آنجاق اؤزلری ده ظولمه قوشولاراق خالق طرفینده آذربایجان داغلارینا سورولموشلر. یئنه ده تاریخچیلر یازیرلار گوتتیلر آرادان گئتسه­لر ده آدلاری قالیر. بوگون ده اونلاری گوتیوم آدلاییرلار. اونلارین باشکندی آراپا (بوگونکو کرکوک) ایدی.

   بیر کتیبه ده بئله یازیلیر: “من گوتتی پادشاهی شرلکی اسیر توتدوم”. آنجاق همین اککد شاهی دا گوتتیلره شیکار اولدو. گوتتیلرین ایکی چای آراسینا هجوم گتیرمه­لری­نین نه­دنی بلکی ده قوزئی و دوغودان اولان فشارلاردان اولموشدور. آنجاق بوتون تاریخ یازانلار گوتتیلرین ۱۲۵ ایل حکومت سورمه­لرینی تائید ائتمیشلر و اونلارین خاقانلاری و نئچه ایل حکومت ائتدیکلریندن یازمیشلار و هر بیری بیر لیست ده وئرمیشلر. آمما بو لیستلر آراسیندا فرقلر واردیر . ایللرینی سایدیقدا یئنه ده اختلافلار گؤرونور. آمما بو ایللرین جمعی ۱۲۴ – ۱۲۵ دن آرتیق دئییلدیر.

   دئدیگیمیز کیمی گوتتی­لرین باشکندی آرپا و یا سوبارتو اولموش و  قادینلاری­نین گؤزه­ل اولدوغو معروفوموش. قدیم بابیلده گوتتی قادینلارینی مامورتی آدلایاراق، بو آدین معناسینی توکو پارلاق بیلیرمیشلر. گوتتی خاقانلاری­نین بیری­نین آدی لامیراب اولموش، اونون آدی بیر اککد کتیبه­سینده گله­رک، تانریدان ایستکلرینی دیله گتیرمیشدیر. گوتتی­­لر بابیل حاکیملرینی اؤز یئرلریندن ساخلامیش و عزل ائتمه­میشلر. بو حاکیملردن بیری گوتتی خاقانی سیوم زامانیندا ۳۵ ایل حکومت سورموشدور. پاریسده لوور موزه­سینده بابیل شاهلاریندان بیر کتیبه ساخلانیلیر کی گوتتی خاقانی انری داپی زیر آدی اولاراق، بؤیوک بیر امپراتورلوق یاراتمیشدیر. کرکوک لوحه­لری آدلانان سندلرده گوتتی­لرین خاقانلاریندان معلومات وئریلیر.

   بوتون اککدلر و باشقا بابیل شاهلاریندان قالان لوحه­لر گوتتی­لرین آرادان گؤتورولمه­سی ده یازیلمیشدیر. اونلار سونرا آذربایجانا دؤنموش و بورالاردا حکومتلرینی داوام ائتمیشلر، آنجاق داها گوجلو حکومتلر اولمامیشلار. بوندان سونرالار امپرواتورلوق یئرینه ملوک­الطوائفی حکومت قورولموشدور. گوتتی­لرین سون خاقانی – تیریگان – تکجه ۴۰ گون حکومت سورموشدور. سونرا سومر شاهلاری یئنه ایش اوسته گلیب و گوتتیلر داغلارا سیغینمیشلار.

   گوتتی­لر تاریخده ان اسکی دموکراسینی قورمادا معروفدورلار. اونلار بیرینجی دؤنه دموکراسی قایداسینی قورموش و خاقانلارینی هر اوچ ایلدن بیر سئچیرمیشلر. هر دؤنه ده اوچ دؤوره خاقانلیق ائده بیلیردیلر. گؤرونور بو دموکراسی تورکلر آراسیندا ان اسکی زامانلاردان حُکم سورورموشدور. تورکلر همیشه آغ ساققالا اؤنم بسله­میش و خاقانلارینی آغ ساققاللاردان سئچیرمیشلر.

   گوتتنیلر آراسیندا قادینلارین احترامی بوتون خالقلاردان آرتیق­ایدی. گیرشمن دئدیگی کیمی گوتتی­لر آراسیندا قوشون قادینلاردان دا واریمیش. توپلومدا اولان دوروملاری دا یوخاری ایمیش.

   گوتتی­لر، سومرلر و اککدلره گؤره آشاغی بیر مدنیته مالک اولمالارینی چوخلو تاریخچی­لر اشاره ائتمیشلر. اونا گؤره ده گوتتی­لر اؤلکه­نین اداره­سینده سومرلردن و اککدلی­لردن یارالانیردیلار. بونا گؤره ده همانلار سونرا گوتتی­لری آرادان آپارماغا گوجلندیلر. تیریگان آدلی سونونجو گوتتی خاقانینی ۴۰ گوندن آرتیق حکومت ائتمه­دن ۲۱۰۹ ایل میلاددان اؤنجه بابیلده اعدام ائتدیلر و یئنه سومر – اککدلرین اوچونجو امپراتورلارینی قوردولار.

   بابیل کتیبه­لرینده اوروک شاهی اوتوخفال دیلیجه بابیللی­لرین گوتتیلردن قورخوسونو یازمیشدیر. گوتتی خاقانلاریندان چوخلو مجسمه­لر اله گلمیش، بونلاردان ایکیسی آذربایجاندان تاپیلمیشدیر؛ بیری همدان و ایکینجی سلماسدا تاپیلمیشدیر. بو مجسمه­لر ایندی آمریکانین  Bremmer Galery  برئمئر قالئری موزه­سینده ساخلانیلیر. تاسوفله آذربایجاندا یئر قازینتیلارینا یئر وئریلمه­میش، هله ده چوخلو ایشلر گؤرولمه­لیدیر. فرانسه­لی عالم ا.ت.آمی هورری­لر و گوتتی­لردن اله گلن مجسمه­لری بوگونکو آذربایجانلیلارلا توتوشدوراراق بو تیپ­لری بیر – بیرینه چوخ یاخین بیلیب و آذربایجانلی­لاری هورری­لر و گوتتی­لردن تانیییر.

   بیر سیرا بیلگین­لر او جمله­دن ز. ای. یامپولسکی گوتتی­لری سونراکی یوزایللرده اوتی Uti، اوایتی Uiti، اوتین Utin و اودین Udin آدلاندیریر. باشقا بیلگین “مار” اثبات ائتمیشدیر کی گوتتی­لرین دیلی همان هورری­لر، لوللوبی­لر، ماننالارلا بیر اولموش و ایلاملیلارلا دا یاخین ایمیش. گوتتی­لرین خاقانلاری­نین آدلاری بوگونکو تورکجه­یه داها یاخین­دیر. او جمله­ده Imeta ایمتا آدلی اوچ ایل شاهلیق ائتمیش و آدی هون تورکلری لیمته یا مته­خانا بنزه­ییر. ّIngeshush اینقه­شوش( ۶ ایللیک) خاقانلیق ائدن، sarlagab سارلاقاب( ۶ ایللیک)، Yarlagash یارلاقاش( ۶ ایللیک)، Elulumesh ایلولومئش( ۶ ایل)، یارلاقاب (۱۵ ایل)، Korum کوروم ۲ ایل، Habilkin ها(خا)بیلکین (۳ ایل)، ایارلاقاندا (۷ ایل)، Inimabagesh اینی ماباقئش(۵ ایل) خاقانلارین آدلاری­دیر. بو آدلاری بوگونکو آدلارلا دا توتوشدوراندا ایکیسی­نین بیر کؤکو اولدوغو اینانیلیر.

   یارلاقاش و ایلولومیش آدلاری گوتتی­لرین خاقانلاری سونرالار دده قورقود کتابینا دا داخل اولموش. آنجاق گوتتی­لر تاریخین قارانلیقلاریندان چیخیب تاریخه داخیل اولدولار و باشقا تورکلره یول آچدیلار. آنجاق گوتتی­لرین حکومته گلمه­سیله سامیلرین و باشقا طایفالارین یوروشلاری آزالدی و آشورلارین دا یوروشلاری کسیلدی. آشورلارین کتیبه­لرینده آذربایجانا حمله­لریندن چوخ یازیلیبدیر. آداد نئراری ۱۴ یوزایل میلاددان اؤنجه کتیبه­سینده آتا­سی­نین قوتتی­لری سیناغا اوغراتماسیندان دانیشیر. اوچونجو آداد نئری(میلاددان ۸۹۰ ایل اؤنجه)، توکولتی(میلاددان ۸۵۵ ایل اؤنجه) و . . . گوتتی­لره حمله لریندن دانیشیرلار.

   گوتتی­لرین آدلاریندا  لی – Li  اکی چوخ گؤرونور، نسبت علامتی اولان بو اک بوگونکو دیلیمیزده ده واردیر. م.دیاکونوف بو باره­ده یازیر: تیقلت پیله­سر کتیبه­سینده چوخلو قوتتی­لرین شاهلاری­نین آدی و یئر آدلاری ماننا و مادلارا بنزه­یه­رک لی-Li اکی ایله دولودور. بو اک حتا آشورلار ایچینده ده واردیر.

   تاریخی سندلر بونو گؤسته­ریر کی حتا میلاددان ۶ یوزایل اؤنجه بوتون آذربایجان اهلینی ماننالار و مادلاری دا گوتتی دئییردیلر. بونلار اورمو گؤلونون اطرافیندان همدان و توروسلارا قد­ر یاییلمیشدیلار.

   گوتتی­لر تاریخده ان اسکی دموکراسینی قورمادا معروفدورلار. اونلار بیرینجی دؤنه دموکراسی قایداسینی قورموش و خاقانلارینی هر اوچ ایلدن بیر سئچیرمیشلر. هر دؤنه ده اوچ دؤوره خاقانلیق ائده بیلیردیلر. گؤرونور بو دموکراسی تورکلر آراسیندا ان اسکی زامانلاردان حوکم سورورموش. تورکلر همیشه آغ ساققالا اؤنم بسله­میش و خاقانلارینی آغ ساققاللاردان سئچیرمیشلر.

   گوتتیلر آراسیندا قادینلارین احترامی بوتون خالقاتردان آرتیق ایدی. گیرشمن دئدیگی کیمی گوتتی­لر آراسیندا قوشون قادینلاردان دا واریمیش. توپلومدا اولان دوروملاری دا یوخاری ایمیش.

   گوتتی­لر سومرلر و اککدلره گؤره آشاغی بیر مدنیته مالک اولمالارینی چوخلو تاریخچی­لر اشاره ائتمیشلر. اونا گؤره ده گوتتی­لر اؤلکه­نین اداره­سینده سومرلردن و اککدلی­لردن یارالانیردیلار. بونا گؤره ده همانلار سونرا گوتتی­لری آرادان آپارماغا گوجلندیلر. تیریگان آدلی سونونجو گوتتی خاقانینی ۴۰ گوندن آرتیق حکومت ائتمه­دن ۲۱۰۹ ایل میلاددان اؤنجه بابیلده اعدام ائتدیلر و یئنه یومر – اککدلرین اوچونجو امپراتورلارینی قوردولار.

   بابیل کتیبه­لرینده اوروک شاهی اوتوخفال دیلیجه بابیللی­لرین گوتتیلردن قورخوسونو یازمیشدیر. گوتتی خاقانلاریندان چوخلو مجسمه­لر اله گلمیش، بونلاردان ایکیسی آذربایجاندان تاپیلمیشدیر؛ بیری همدان و ایکینجی سلمایدا تاپیلمیشدیر. بو مجسمه­لر ایندی آمریکانین  Bremmer Galery برئمئر قالئری موزه­سینده ساخلانیلیر. تاسوفله آذربایجاندا یئر قازینتیلارینا یئر وئریلمه­میش و هله ده چوخلو ایشلر گؤرولمه­لیدیر. فرانسه­لی عالم ا.ت.آمی هورری­لر و گوتتی­لردن اله گلن مجسمه­لری بوگونکو آذربایجانلیلارلا توتوشدوراراق بو تیپ­لری بیر – بیرینه چوخ یاخین بیلیب و آذربایجانلی­لاری هورری­لر و گوتتی­لردن تانیییر.

نظرات

  • آذربایجان

    از آنجا که سکاهای ترک پیش از هخامنشیان و در زمان مادها در آذربایجان حکومت می کردند و شهر سکاسنه (قره باغ کهن)به گفته استرابو در آذربایجان به نام سکاها نامگذاری شده است، شناخت اسناد هویت ترک سکاها بی نهایت برای روشن شدن تاریخ و فرهنگ آذربایجان با اهمیت است. سیموکاتا مورخ بیزانس روم در عصر ساسانیان، هویت ترک سکاها را چنین فاش کرده است:
    A Scythian man who bore the surname Bookolabra (if you should have any desire to learn the clarification of his appellation, I will immediately translate the name into the Greek utterance: (3) magus, that is to say priest, is the interpretation we reach by transforming the Scythian into the noble utterance), at that time
    this man performed a foolhardy venture. (4) For he slept with one of the Chagan’s wives and, enticed by brief pleasure, he was caught in the strong snares of death. Suspecting that perchance his crime might be discovered and that he would feel the pangs of the well-known cross-examination, he suborned seven of the subject Gepids40 and made his flight towards his ancestral tribe. (5) These are Huns, who
    dwell in the east as neighbours of the Persians and whom it is more familiar for the many to call Turks.
    ترجمه:
    یک مرد سکا که بوکلابرا نامیده می شد – اگر دوست داشته باشید معنی لقب بوکلابرا را برایتان روشن سازم من بالفور نام او را به زبان یونانی ترجمه خواهم کرد. تفسیری که با ترجمه نام سکایی وی به یونانی می توان داشت این است که نام وی به معنای مغ و کشیش است – در آن زمان این مرد سکا کار احمقانه ای کرد. چون او با زن خاقان (شاه ترکهای آوار) همبستر شد و فریفته لذات گذرا شد و خودش را گرفتار دام مرگ کرد. از آنجا که می ترسید به صورت تصادفی جرمش فاش شود و درد مصلوب شدن را به شدت احساس کند او هفت ژپید (ژرمن) برده را فریفت و به سمت اقوام آبا و اجدادی خود (سکا) فرار کرد. این سکاها هون هستند و در شرق و همسایگی پرشین ها زیست می کنند و آنها را اکثریت افراد ترک خطاب می کنند.
    علاقمندان به زبان و دین ترک های سکا می دانند که واژه سکایی bookolabra از واژه ترکی اویغوری Böküler و ریشه böjü به معنای پیشگو و جادو و جذبه اقتباس شده است. یونانیان حرف ű ترکی را ندارند و بجای آن از o استفاده می کنند. اکثریت قریب به اتفاق زبان شناسان ریشه ترکی واژه سکایی بوکولر را بحث کرده اند که محض نمونه از زبان شناسی به نام دانسی لاجوس Danczi lajos مثال می آورم. او در کتاب معروف خود با عنوان ghymes در توضیح واژه ترکی بوکولابرا می نویسد:
    Bokolabra/ a mai törökben bokuler/,jelentese bubajos, magus.
    ترجمه:
    بوکولابرا در ترکی امروزی به معنای جادو است

  • آذربایجان

    مناندر مورخ قرن شش میلادی، حضور ترکان ساویر و آلان ها را در آذربایجان چنین به روشنی توضیح داده است:
    During the reign of Tiberius Caesar the generals of the romans invaded Albania, took hostages from the sabirs, alans, and other tribes and came to Byzantium

    در دوران حکومت تیبروس قیصر، ژنرالهای رومی به آلبانیا (آذربایجان کهن) یورش بردند و در آذربایجان، ترکان ساویر، آلان و سایر اقوام را اسیر کردند و به روم بیزانس بردند.

    مناندر در مورد ترکان ساویر در آذربایجان می نویسد:
    When they had invaded Albania, they had not removed all the sabirs and albani together but had withdrawn trusting to their hostage:
    وقتی آنها (رومیان بیزانس) به آلبان (آذربایجان) یورش بردند آنها تمام سابیرها و آلبانها را باهم دور نکردند بلکه کار عقب نشینی به عهده گروگانها سپرده شد.

    مناندر در ادامه می نویسد:

    They again invaded Albania, compelled the sabirs and albani to treat with them, and transplanted the whole population to our side of the river cyrus, so that in the future they would be living on roman territory

    آنها (رومی ها) دوباره به آلبان (آذربایجان) یورش بردند و سابیر ها و آلبانها را مجبور ساختند تا با رومیان مدارا کنند و تمام جمعیت را به سمت مایل به روم رودخانه کر جابجا کنند تا در آینده آنها تحت حاکمیت روم زندگی کنند.

    اینها اسناد موثقی است بر حضور ترکان ساویر در آذربایجان قرن ۶ میلادی یعنی قریب به هزار سال پیش از سلجوقیان

ارسال دیدگاه