دموكرات فرقه‌سي نئجه ياراندي؟

بيلديگيميز كيمي ايراندا ملي مسئله­ سينه تكجه ايران توده حزبي ميدان آچيردي. آنجاق اودا باجارا بيلمه­ميشدي بو ساحه­ده بير آدديم گؤتوره بيلسين، چونكي حزب توده بير طبقاتي شعارلار آلتيندا چاليشيردي و باجارا بيلمزيدي عموم اهاليني اؤز اطرافينا توپلاسين.[۱] آنجاق پيشه ­وري و شبستري بو فكره دوشن زامان، حزب توده اونلاردان حمايه ائتميشدير. «جبهه ­ي آزادي» آديندا بير تشكيلات يارانميشدي و بونا باشچيليق ائده­ن پيشه­ وري ايله شبستري اولموشلار. پيشه ­وري آژير رونامه ­سيني دولانديريردي[۲] و شبستري ده «آذربايجان» درگي­سيني ياييردي. پيشه‌وري ايله شبستري آراسيندا آپاريلان اوزون دانيشيقلار و يازيشمالاردان سونرا، فرقه ­ني قورماغا قرارلاشيرلار.

پيشه­وري و شبستري ايشه باشلاديلار. ايلك اؤنجه آزاديخواه شخص­لردن مؤسس­لري سئچمك لازم ايدي. بو ايش چتين اولاراق، فداكارليق دا طلب ائديردي. چوخلو چكيش بركيشدن سونرا ۴۸ نفرين امضاسي ايله بير مراجعت نامه يازيلير. مراجعت نامه­نين انتشاري آذربايجاندا بؤيوك بير حادثه ساييلير. «آذربايجان» روزنامه­ سي، فرقه ­نين اورگاني اولور. بوتون آذربايجان شهرلريندن امضالار توپلانيب و مراجعت نامه قارشيلانير و «آذربايجان» بو قارشيلامالار و امضالاري چاپ ائدير. آز بير زاماندا مينلرجه امضا توپلاندي. فرقه ايشه باشلير و پيشه­ وري اودلو مقاله‌لري و گؤروشلريله اونا رهبرليك ائدير. پيشه­وري­نين ايلك مقاله‌سي بوايدي: «فرقه­ ميز ايشه باشلادي». و بورادا بئله يازميشدي: «بيز ايرانين استقلالي ايله علاقه ­دار اولدوغوموز ايله برابر، آذربايجان خالقي‌نين فرهنگي اختياراتي و اؤز مقدراتي­ نين اؤز گوجو ايله تعيين ائتمه­سيني آرزو ائديريك». «فرقه‌ميز ملي بير فرقه اولدوغو اوچون صنف و طبقه نظرده توتماييب، عموم جماعتي اؤز بايراغي آلتينا چاغيرير». [۳]

فرقه­ نين مراجعت نامه­ سي ۱۲ شهريورده يازيلير و «آذربايجان» درگيسي ۱۴ شهريور چيخير. آذربايجان ايكينجي ساييسيندا، پيشه­وري بئله يازير: «آذربايجان ايالت انجمني­نين بؤيوك سياسي معناسي واردير. بو انجمن تهران و ايرانين آيري شهرلرينده باش قالديرميش ارتجاع و ضد دموكراسي جريانينا محكم بير يوموروق و ديش سينديريجي بير جواب اولاجاقدير… آذربايجان ايالت انجمني تك آذربايجان مسئله ­سي­ نين حلّي دئييل، بلكه بوتون ايران آزادليق مسئله­ سي­ نين حلّي دئمكدير».

۱۲ شهريورين مراجعت نامه ­سي ۱۲ ماده­ دن عبارت ايدي. قيسسا جا بو اون ايكي ماده بونلاريدي:[۴]

۱) ايرانين استقلال و تماميتيني ساخلاماقلا برابر آذربايجان خالقينا داخلي آزادليق و مدني مختاريت.

۲) ايالت و ولايت انجمن­لريني انتخاب ائديب و بو انجمن­لر فرهنگ، بهداشت و اقتصاد ساحه سينده فعاليت گؤسترمك.

۳) آذربايجانين ابتدائي مكتب­لرينده اوچ كلاسا قدر، درسلر فقط آذربايجان ديلينده آپاريلماليدير و اوچ كلاسدان يوخاري، دولت ديلي اولماق اوزره فارس ديلي، آذربايجان ديليله ياناشي تدريس ائديلمه‌لي­دير.

۴) آذربايجان دموكرات فرقه­سي صنايع و فابريكالارين گئنيشلنمه­سينه چاليشاجاق.

۵) دموكرات فرقه­سينين اساس مقصدلريندن بيري آذربايجان شهرلري­نين آبادلاشديرماسيدير.

۶) تجارتين گنيشلنمه­سي چوخ لازم و جدّي مسئله­ لردن­دير.

۷) فرقه سعي ائده­جكدير كندلي‌لرين احتياجلاريني تأمين ائتمك اوچون اساسلي قدملر گؤتورسون.

۸) دموكرات فرقه­ سي­نين مهم وظيفه­لريندن بيري ايشسيزليك­له مبارزه ائتمك­دير.

۹) انتخابات قانونوندا آذربايجانين حقينده بؤيوك ظلم ائديلميشدير ـ آذربايجان دموكرات فرقه­ سي سعي ائده­جك آذربايجان نفوسونا نسبت وكيل انتخاب ائتمه­ گه حقي اولسون.

۱۰) آذربايجان دموكرات فرقه­ سي فاسد، مختلس و رشوه آلان شخص­لريله جدّي مبارزه ائده­جك.

۱۱) آذربايجاندان آلينان وئرگي­لرين ياريسيندان يوخاريسي آذربايجانين اؤز احتياجلارينا صرف ائديلسين.

۱۲) آذربايجان دموكرات فرقه ­سي بوتون دموكراتيك دولت­لر، مخصوصاً متفق­لرله دوستلوق ساخلاماق طرفداري­دير.[۵]

بو مراجعت‌نامه­ نين سونوندا بئله گلميشدير: «بيز، اوّل اؤز ائويميز اولان آذربايجاندان باشلاييريق و اينانيريق‌كي آذربايجانين اصلاح و ترقي‌سي، ايرانين ترقي­سينه سبب اولاجاقدير و وطنيميز بو واسطه ايله قولدورلارين و مرتجع لرين چنگاليندان نجات تاپاجاقدير.

            ياشاسين دموكرات آذربايجان!           ياشاسين مـستـقـل و آزاد ايران!»

بو مراجعت‌نامه‌دن سونرا، شهرلر و كندلرده جماعت دسته دسته ييغيليب فرقه‌نين شعبه‌سيني تشكيل وئرديلر. دوشمانلار دا ساكت اوتورماييب، خالق آراسيندا سوء‌تفاهم ياراتماغا چاليشيرلار.[۶] اونلارين تبليغاتلاري، نهضتي تجزيه و يا آيري بير اؤلكه ­يه الحاق عنوانيله لكه­لنديرمك ايسته ­ديلر. آنجاق تشكيلات ايشه باشلاميشدي. ۲۳ گوندن سونرا تبريز تشكيلاتينا عضو اولانلار مينلر نفردن تجاوز ائتميشدير.[۷] مهر آيي­نين ۹ندا كنفرانس قورولور و بيرينجي كنگره اوچون ۵۹ نفر نماينده سئچيلير. كنگره ده ۴۱ نفر مركزي كميته­يه سئچيليب و پيشه­وري فرقه­نين صدري اولور.

مرتجع­لر، تهراندا آذربايجان حركاتيني تانيتديرماق ايسته­ميرلر و آذربايجان حقينده مقاله يا موضع توتماغي بوتون روزنامه­ لرده قدغن ائديرلر. آنجاق خبرلر ايرانين بوتون خالقلارينا چاتير، تهرانين ارتجاعي دولتينده ايكي دسته­ ليك يارانير.[۸] صدر، محمدرضا شاهين وزيري تختدن دوشوب، حكيمي ايش اوسته گلير.

دوروم ثابت قالا بيلمزدي. فرقه ده سؤزه قناعت ائديب دورا بيلمزدي. حكيمي ده  قانون اساسي­يه وفالي قالمير و انجمن ايالتي قانونونو  پوزماق ايسته­يير. بئله بير دورومدا، فرقه، خالقين آرزيلاريني يئرينه يئتيرمك اوچون ملي دولت تشكيلاتي ياراتماق گره ­ك ليگي ميدانا چيخير. آبان آيي­نين ۲۰سينده ايالت انجمن­لرين و ۱۵جي مجلس سئچگي­لري­نين تئزراق باشلانماسي شعارلاري اورتايا چيخير. آيري سؤزله، فرقه بونو آنير كي داها قورولوش دؤره ­سي قورتاريب و عمل دؤره ­سي باشلانيبدير. اعتباراً بو گوندن، فرقه، سياسي قدرتي اله گتيرمك اوچون مبارزه ­ني شدتلنديرير. آبان آييندا تبريزده ۱۵۰ مين نفرليك توپلانان عمومي ميتينگ قورولور و بورادا ۷۰۰ نفر نماينده سئچيلير و بو نماينده ­لر آيين ۳۰ ـ ۲۹ گونلرينده اجلاس قوروب بئله تصميم­لر توتور:

۱) آذربايجان خالقي اؤزونه مخصوص مليّت، ديل، عادت و عنعنه­ لره مالك­دير. بو خصوصيات اونا حق وئرير، ايرانين استقلال و تماميتيني مراعات ائتمكله برابر، اؤز مقدراتيني تعيين ائتمك اوچون آزاد و مختار اولسون.

۲) كنگره آذربايجان خلقي­نين، ايرانين باشقا ايالت و ولايت­لريله اولان مدني، اقتصادي و سياسي رابطه­سيني نظره آلماقلا برابر، هئچ وجه ايله راضي دئييل دولت آذربايجانين مشروع و قانوني تقاضالاريني، ايرانين سرحدلرينه خلل گتيره‌ن و اونون تجزيه­ سي سببي قرار وئرسين.

۳) آذربايجان خالقي وار قوّه ­سيله ايراندا مشروطه شكلي آلميش دموكراسي اوصولونون طرفداري دير.

۴) آذربايجان خالقي ايرانين تماميت و استقلاليني گؤزله­مكله برابر آذربايجاندا دموكراسي و ملي حكومت اوصولو ايله اداره ائتمه­ يي باجارير.

۵) آذربايجان خالقي‌نين اؤز ملي و آنا ديلينه مخصوص علاقه­ سي واردير. اؤزگه ديلي­نين تحميلي اونو ترقي و تمدن كاروانيندان دالي سالير.

۶) /۱۵۰ مين نفرين امضاسي و ۷۰۰ نفر نماينده ­نين اشتراكي ايله تشكيل تاپان ميللي كنگره آذربايجان ملتي­نين اراده ­سيله اؤزونو مؤسسلر مجلسي اعلان ائديب، آذربايجانين داخلي ايشلريني اداره ائتمك اوچون ۳۹ نفردن عبارت بير ملي هئيت سئچيب، اونلارا اختيار وئرير كي ملتين ملي ايستك­لريني عملي ائتسين.[۹]

جالب بودور كي همان گون سوء­استفاده­لرين قارشيني آلماقدان اؤتور «آذربايجان» درگي­سي بئله يازير: «خالقيميز سوء­تفاهم و تهمت‌لره يول وئرمه‌مك اوچون، اوز مقدراتيني اله آلديغي حالدا، اؤلكه­ ميز ايراندان آيريلماماغيني اعلان ائدير و بوتون ايران خالقلاريلا قارداشليغيني حفظ ائتمه­ يي اؤزونه وظيفه بيلير… آچيق و آيدين صورتده آذربايجانين ايراندان آيريلماسي و يا اونون آيري مملكته الحاق انتشاراتيني جّدي صورتده تكذيب ائدير».[۱۰]

يئنه جالب­دير كي بو زامان امپرياليست لر، حتا توركيه راديوسو اعلان ائديركي تبريزده عصيانچي­لار اداره­لري اشغال ائديبلر. بو دورومدا پيشه­وري بير مقاله يازير و اورادا «بيز اؤزوموزو ايراندان مجزا بيلميريك، بيز مشروطه ­ني ديريليك ايسته­ ييريك. بيز فقط آذربايجان ملي مختاريتيني آلماقدان اؤتري اقدام ائديريك».

بو مبارزه‌لر نهايتده ۱۳۲۴ جي ايلين ۲۱ آذر گونو نتيجه­ يه چاتير و ملي حكومت قورولور. فرقه، بوگون، گون اورتادان قاباق پيشه­ وري­ني آذربايجان ملـي دولتيني تشـكيل وئرمه­ يه مأمـور ائديـب و پيشه­وري گون اورتادان سونرا كابينه­ ني آشاغيدا كي آداملارلا تانيتديرير:

                        باش وزير                                     سيد جعفر پيشه وري

                        داخله وزيري                                دكتر سلام الله جاويد

                        خلق قوشونلاري وزيري                   جعفر كاويان

                        فلاحت وزيري                              دكتر مهتاش

                        معارف وزيري                                محمد بي ريا

                        صحيه وزيري                                دكتر اورنگي

                        ماليه وزيري                                 غلامرضا الهامي

                        عدليه وزيري                                يوسف عظيما

                        يول، پست، تلگراف

                        و تلفون وزيري                              كبيري

                        تجارت و اقتصاد وزيري                    رضا رسولي

                        ايش وزيري                                  باش وزيرليك نظارتي ايله [۱۱]

گؤرونور بورادا خارجه وزیری یوخدور و بو، گؤسته­ ریر کی هئچ بیر صورتده آذربایجانین ایراندان آیریلماق فکری یوخدور.

بو ملي حكومتين پروگرامي بونلار ايدي:[۱۲]

۱) ايرانين استقلال و تماميتيني خللدار ائتمه­دن، ملي دولتيمزي دموكراتيك اساسلار اوزره قورماق

۲) ولايت انجمنلري­نين انتخاباتينا باشلاماق

۳) شهرلرين عمران و آبادليغي اوچون چاليشماق

۴) معتمد آزاديخواه آداملاردان فرماندار و بخشدارلار سئچمك

۵) ژاندارم و پليس اداره­لريني آزاديخواه و ميهن­پرست اشخاصا تاپشيرماق

۶) ماليت قانونلاريني سهمانلاماق

۷) مختاريت، مجلس ملي و ملي دولتي قوروماق اوچون، وجوده گلن فدايي دسته­لريني بير مركز اطرافيندا تمركز وئرمك.

۸) فرهنگ و معارف ساحه­ سينده: ملي ديليميزي بوتون مدرسه­لرده رسمي اولاراق اجرا   ائتمك و ملي دارالفنون اساسيني قورماغا چاليشماق

۹) ملي صنايعه اهميت وئريب، كارخانالاري دوزگون يولونا قويماق و يئني كارخانالار آچماق

۱۰) يوللارين تعمير و احداثي، پست و تلگراف و تلفونو گئنيشلنديرمك

۱۱) ايش­سيزليغين قارشيسيني آلماق

۱۲) ايش قانونو لايحه­ سيني تهيه ائديب مجلسه وئرمك

۱۳) عمومي و مُسري خسته ­ليك­لرين قاباغين آلماق و خالقين بهداشتيني تأمين ائتمك

۱۴) آذربايجان ملي حكومتي بوتون هموطنلري حقوق و قانون مقابلينده مساوي حساب ائدير.

ملي حكومت همان گوندن ايشه باشلير و اوستده سايديغيميز يولو گئده­ركن چوخلو خدمت­لر گؤسته ­رير[۱۳]. بير ايل داوام تاپديغي بو ملي حكومت، پهلوي دؤرونون ۵۰ ايلليك ايشلريني بير ايلده گؤرموشدور. همان ايلين دي آييندا آذربايجان يونيوئرسيته­ سي قورولور و بورادا طب فاكولته­ سي، فلاحت فاكولته­سي، پداغوژي فاكولته ­سي (تاريخ، ديل، ادبيات، فلسفه، حقوق، رياضيات و طبيعيات) قورولور. معارف وزارتي مأمور اولور ۱۰ گونون عرضينده ايكي ايشي يئرينه يئتيرسين ۱) دارالفنون اوچون لازم اولان بيناني اطلاع وئرسين ۲) دارالفنون اوستادلاري هئيتين سئچمك و علمي وسائطي حاضرلاماق.[۱۴]

دي آيي­نين ۱۶ سيندا آذربايجان ديلي، رسمي دولت ديلي حساب اولونور. بوتون خالق آنا ديليني اؤيره ­نمه­ يه چاغريلير و بو كلاسلاردا حاضر اولانلارين ايش مدتي بير ساعت آزالير. بونون آرديجا يئتيم، صاحبسيز اوشاقلارين تربيتي حقينده قرار صادر اولور. آزادليقدان مدافعه اوچون فدايي دسته ­لري و خلق قوشونلاري قورولور.

۱ ) ۱۲ شهريور، تبريز، ۱۳۵۷٫

۲ ) رحيم رئيس نيا، از زندان، روزنامة آژير، تهران ۱۳۷۸٫

۳ ) آذربايجان، شماره۱، ۱۴/۶/۱۳۲۴٫

۱) ۱۲ شهريور، تبريز، ۱۳۵۷٫

۲) گذشته چراغ راه آينده است، جامي، تهران، چاپ سوم، ۱۳۸۱، ص ۲۵۹٫

۱) شاهرخ فرزاد، فرقة دموكرات، آذربايجان، تهران، ۱۳۸۶٫

۲) گذشته چراغ راه آينده ، ص ۲۶۱٫

۳) م. س. ايوانف، تاريخ معاصر ايران، ترجمه كريم كشاورز، تهران، ۱۳۵۷، ص ۱۱۷٫

۱) شهريورين ۱۲ سي،

۱) بهزاد بهزادي، نگاهي به وقايع سالهاي ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ آذربايجان، تهران، ۱۳۸۴، ص ۲۹٫

-) م. كريمي، روشنفكران آذربايجان، تهران، ۱۳۸۶، ص ۱۵۸-۱۲۲٫

۱) شهريورين ۱۲ سي، ص ۳۶٫

۲) همان، ص ۳۹-۳۶٫

۱) دكتر سلام الله جاويد، نهضت ملي آذربايجان حاققيندا، آمريكا خارجه وزارتي‌نين مكتوبلاري، تبريز، [بي‌تا]

۲) بهزاد بهزادي، نگاهي به وقايع سالهاي ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ آذربايجان، تهران، ۱۳۸۴٫

ارسال دیدگاه