کوراوغلونون قیرخلارا قاتیلماسی / م. کریمی

   کوراوغلونون کیم اولدوغو، هارادا دوغولوب – هارادا نئجه یاشادیغی، نه لر گؤردویو ایشلر حاققیندا سؤیله نن لر باشدان – باشا ائله ده ییشیک دیر کی اونون یاشامی داستانلارا دؤنموشدور. خالق قهرمانی اولان کوراوغلو، سازی و سؤزویله ده ایگیدلیگین سیمگه سی حالینا گلمیشدیر. بیر خالق اوزانی، خالق داستان قهرمانی اولاراق زمینین سوزگه جیندن کئچیب، بوکیملیکلریله خالق اوره یینده یئر ائتمیش بیر قهرمان دیر.

ایگید اولان گومبور گومبور گورلاسین

ایگیدی دوغوران آنا مین یاشا . . .

دئین کوراوغلونون داستانلاردا دولو، اونون دیار – دیار گزدیره ن یاشامی، ساده انسانلارین ظولمه قارشی دیره نیشلری نین داستانلانمیش آنلاتیمی دیر:

مرد دایانیر، نامرد قاچار،

میدان گومبورور، گومبورور . . .

بو ماهنیدا ایگیدلیک گؤزه لله مه سی، تاریخی گرچک لیک لرین قارشیندا سس سیز بیر دیره نیشه دؤنمکده و اونون:

توفنگ ایجاد اولدی مردلیک پوزولدی-

دئمه سینه یول آچماقدادیر.

   بوگون آشیقلارین گور سسی ایله بیزه قالان مینلرجه شعرلری، فوشمالاری، گرایلی لاری ، سازلاریندا چالدیقلاری یوزلرجه هاوالار، اونلارجا سؤیله دیکلری کوراوغلو داستانلاری هله ده وار قولاغیمیزدا سسله نیر و اورتا آسیادان توتوب چین سینیرلارینا و اورپا اؤلکه لرینه قده ر او.زانان اؤلکه لرده خالق دیلینده و قولاغیندا و کولتورونده گزیر. بوگونه قده ر ده یوزلرجه کتاب، کاسئت، هامیدان ده یرلی اولان الیازمالار توپلانمیش، سینما پرده لرینده گؤسته ریلیر، تئاتر صحنه لرینده اوینانیب، اوپئرا دزگاهلاریندا چالینیب، آنجاق بونلار اولموشسا دا هله خالقین اوره یینده و دیلینده گزیب – دولانیر. بورادا توپلادیغیمیز و آراشدیرماغینا قیپ قویدوغوموز ایشلر، هله یوزدن بیرینی ده گؤسته ره بیلمه یه جکدیر.

   کوراوغلو کیمدیر؟ بو سورغو قارشیندا بیر سیرا عالیملر ۱۶ و ۱۷جی یوزایللرده یاشایان بیر ایگید و اوزانی نظرده توتورلار. آنجاق یالنیرجا شهرتلی بیر اوزان، یا ساده بیر ایگید دگیلدیر بو کوراوغلو. او، تاریخین قارانلیقلاریندان آشیب گلن، تاریخلرده اؤزوندن ایز قویان، سینیرلاری دلیب کوچن، بیر بؤیوک اوسطوره قهرمانی دیر. اول چاتمایان بیر اووسانادیر؛ آذربایجالن خالقی نین ملی قهرمانی اولورسا دا، بوتون تورک دونیاسی نین ایگیدلیک سیمگه سی دیر؛ تاریخی سیمادیر؛ خالقلارین قهرمانی دیر؛ هله بونلار قیراقدا – بشریت ایستک لریندن قوپان، ظالیملرله ووروشان خالقلارین بهادر بیر قهرمانی دیر. تکجه تورکلرین یوخ، هله تورکمنلر، اوزبک لر، قیرقیزلار، قزاقلار و باشقا تورک ملت لری قیراقدا قالسین، گورجولرین، ارمنی لرین، بولغارلارین، مجارلارین، فینلرین و باشقا – باشقا ملتلرین ده قهرمانلیق سیمگه سی دیر.

    اونون آدی تاریخ بویو دیللرده گزیشیب و بوگون بیزه چاتیبدیر. سؤیلنجه لرین بؤلگه دن بؤلگه یه، اؤلکه دن اؤلکه یه، دؤنمدن دؤنه مه آختاردیغی بیر خالق اؤنده ری دیر. یایغین بیر جغرافیایا داغیلان شهرتی و شعرلری، داستانلاری نین ایچینده اونو یوزایللرجه بیر داستان قهرمانی اولاراق یاشامیشدیر و یاشاماقدادیر. زامان ایچینده دوزگون و گرچک کیشیلیگی اونودولان کوراوغلو، بوگون خالقین دوزگون اوره ییندن قوپان قهرمانی دیر. خالقدان اونو آلماق اولماز؛ آلینیرسا، اونون وارلیغی آلینیر، آرزیلاری و آرمانلاری آلینیر.

   کوراوغلو حاققیندا چوخلو داستانلار، سؤیلنجه لر یارادیلمیشدیر کی باشقا – باشقا یئرلرده و باشقا – باشقا زامانلاردا یاشادیغی اؤنه سورولموشدور. بو، بیر – بیریندن آیری داستانلار “کوراوغلو قوللاری” آدلانمیشدیر. کوراوغلونون کیم اولدوغو، هارالاردا و نه زامان یاشادیغی و یاشامی سوره سینجه نه لر لئتدیگی کیمی سورولارین ان دوغرو یانیتلارینا دا بو داستانلاردا تاپا بیله ریک. بیر چوخ آراشدیرماچیلارین و آغیزدان آغیزا آختاریلان بیر بؤلومونو توپلاییرساق کوراوغلونون بوگونه یئتیشن کیملیگی حاققیندا بو سونوجلاری دئیه بیله ریک:

   ایلک علمی و بیلیمسل آراشدیرمانی پرتو نائلی “کوراوغلو داستانی” آدیلا دئمیشدیر: “او ایستر یاشامیش بیر بهادر، ایستر افسانه وی بیر شخصیت اولسون، ملتین زمان و مکان ایچینده بوتون مزیت و قصورلارینی اؤزونده توپلایان قهرماندیر”.[۱]

جاهید اؤز تئللی یه گؤره، کوراوغل: “اونلو بیر خالق حیکایه سی. . . ایگید و مرد بیر قهرمان تیپی . . . بیر قانون قاچاغی، دولته قارشی گلمیش بیر داغ آدامی دیر”.[۲]

   یئنه اؤز تئللی کوراوغلونون “چوخ یایغین بیر خالق حیکایه سی “اولدوغونو و قبول ائتمه نین یانلیش اولمایاجاغینی” بیلدیریر.[۳]

اومود قافتانچی اوغلو کوراوغلو قوللاری – خالق داستانلاری آدلی چالیشماسیندا “کیمی­لر کوراوغلونو قان ایچیجی، سویقونچو دئیه تانیدیر. کؤکدن یانلیشدیر بؤیله تانیملار. کوراوغلو یوخسولون، خالقین، ازیلن لرین یاراتدیغی آنیتدیر، سایغی، سئوگی، ایگیدلیکم و مردلیک آنیتی” دئییر.[۴]

   حیدر اوجی یه گؤره “کوراوغلو ۱۶جی یوزایلین ایکینجی یاریسی ایله ظولمه باش قالدیران بیر چلبی عصیانچی سی دیر”.[۵]

هاشم نزیهی “اوخای دا کوراوغلونون یونس کیمی، قاراجا اوغلان کیمی آدی اطرافیندا افسانه لر یارادیلمیش، حیاتی مثللشدیریلمیش بؤیوک بیر قهرمانلیق شاعیریمیز اولدوغونو سؤیلر”.[۶]

   آتیلا اؤزکریملی “تورک ادبیاتی انسیکلپودیاسی”ندا کوراوغلونو “۱۶جی یوزایلده یاشامیش بیر ساز شاعیری و اونون آدینا باغلانان داستان، اولاراق تانیملاییب بونلاری سؤیلور: اصیل اوستونده دورولماسی دورولماسی گره کن نوکته، خالقین یاراتیجی دوشگونجونون اورونو اولان داستانچی قهرمان کوراوغلونون، ایلک چلبی بیگلریندن بیری اولماسی، بو آددا بیر اشقیانین یاشادیغی نین بلگه لرله تانیتلانمیش بولونمه سی دیر”.[۷]

   حسین سئچمن یازیر: “بیر خالق ایگیدی کوراوغلو، بیر اوزان، الینده سازی، دیلینده سؤزو، چاغلارا سس ایله تن قوچاقلامالار سؤیله میش. خالقا زوربالیق اوده نلردن اوج آلماق اوچون چوخلو کز الینده قیلینج و قالخانیلا، یئل لرله قوشلارا یاریش ائده ن قیرآتی نین اوستونده، ساواش آلانلاریندا آمانسیز دؤیوشلر وئرمیش. دولت اوغرو سایمیش اونو، خالق ایسه قورتاریجی. اؤلدورمه سی اوچون بویروقلار یازمیش بیگ لره یارقیچلارا، پادشاهلارین – خانلارین آغزیندان. کوتله لر اونون آلین یازیسینی ده ییشدیره جک بیر گوجون سیمگه سی اولاراق گؤرموشلر. سؤیلنجه لر، گرچک لرله بیرلشمیش؛ دویغولار گرچک لری اؤرتموش و کوراوغلونون کیشیلیگینه باغلی بیره شیم چیخمیش اورتایا. کوراوغلو اؤیکولری دوغموش بؤیله جه”.[۸]

عاصم بزیرچی: ” ۱۶جی یوزایلین ایکینجی یاریسیندا یاشادیغی تخمین ائدیلن و چئشیدلی قوللارا گؤره کوراوغلو، هم بیر حیسکایه قهرمانی، هم ده بیر شاعیر اولاراق خالقی منیمسندی؛ سئویلدی. عثمانلی دولتی نین او چاغدا سوردودویو باسقیچی، عدالتسیز دوزه نه ایگیدجه باش قالدیردی؛، خالقین ظولم و حقسیزلیغا قارشی دیره نمه گوجونو تمثیل ائتدی”.[۹]

سید کمال قاراعلی اوغلو: “خالق شاعیریمیز ایچه ریسنده غوغانین، اؤزگؤرلویون سمبلی دیر” دیور.[۱۰]

عبداله رضا ارگؤره ن ده: “غوغانین، ساواشیمین، بو ایگید خالق اوزانی نین اؤیکولرده داستانلاشدیغینی” سؤیلور.[۱۱]

محمد بایراق “حقسیزلیگه دایاناماییب باش قالدیران خالق قهرمانی لیدر – اوزانلاردان بیری ده، بیر ساز شاعیری، هم ده بیر خالق قهرمانی اولان کوراوغلودور. . . کوراوغلونون بیری گرچک، اؤته کی افسانه وی اولان ایکی کیشیلیگی واردیر”.[۱۲]

ایلحان باش گؤز “تاریخین کوراوغلوسو بیر اشقیا. ۱۵۸۵لرده بولو تورپاغیندا جلالی اولوب، زنگین جوجوقلارینی داغا قالدیرمیش. . . بیر ده خالقین یاراتدیغی کوراوغلو وار. بونو داستانلاردا، تورکولرده، حیکایه لرده بولویوروز. آدی قوچ کوراوغلو. . .”[۱۳]

یئنه همان یازیچی ایضاحلی تورک خالق ادبیاتی آنتلوژیسی اثرینده کوراوغلونو “جلالی رئیسی” سؤیلور.[۱۴]

رئوف موتلو آی: “کوراوغلو دا توپلومون اؤزلملرینی احتیاجلارینی، دیلک لرینی، کیشیلیگینده بیرلشدیریب تمثیل ائده ن بیر یروو نین قهرمانی دیر”.[۱۵]

کوراوغلونون قیرخلارا قاریشماسی

   کوراوغلونون سون سفری هارایا اولموشدور؟ عمرونون سونوندا نه ائتمیشدیر؟ تامام داستانلاردا، کوراوغلو گؤزلردن ایتیر، بیر سیرا واریانتلاردا کوراوغلو باش قویوب چؤللره گئدیر و داها اوندان خبر اولمور، آما بیر سیرا داستانلاردا، کوراوغلو قیثرخلارا قاریشیر! بیز بورادا بو داستانی سؤیله مک ایستیردیک. بو دا کوراوغلونون سون سفری دیر:

   راویان اخبار و ناقلان آثار روایت ائده رلر کی چنلی بئلده، چارداقلی گؤلده قوچ کوراوغلو خروشان علی آدیندا بیر جهانگیر اوتوروردو. اوچ یوز آتمیش آلتی بیگی، یئددی یوز دلی آتلیسی واردی. هر زامانین بیر زوالی اولماق مفهومونجا (بو کوراوغلونون آخر داستانی دیر) بونون دا کمالی زواله ایرمک نشانه سی باش گؤسته رینجه بیر آی اوّل کوراوغلونون مینمیش اولدوغو قیرآتی غیب اولدو. کوراوغلو، روایته گؤره قیرخلارا قاریشمیش. . کوراوغلو قیرخلارا قاریشاجاغینی و گؤزدن نهان اولاجاغینی قلب دویغوسیله دویوب، بیر گون اوچ تئللی قوپوزونو آلیب بیگ لرین یانینا گلدی. آلدی گؤره ک نه دئدی:

گئده ر اولدوم حلبه، خویا،

مولام یئتیشسین دوگونه – تویا،

بوزدورون آلتونی بیاض آقچایا،

صرف ائدین بیگ لر، ها من گلینجه.

چاغیرین گلسین تکه لی بیگی نی،

ایچینیزده یوخدور اوندان یئگینی،

آییرین سورودن مین ارکه یینی،

قیردیریر قصبه، ها من گلینجه.

قیرآتیم یوخ مینم گئده م سازانا،

ایگید اودور اؤز مالینی قازانا،

یوز باتمان برنجی کیچیک قازانا

یئدیرین بیگ لره، ها من گلینجه.

کوراوغلویام دئیر دؤران دؤندو آخره،

آلتون معدنلری دؤندو باخیرا،

ساتین چنلی بئلی وئرین چاخیرا،

ایچیرین بیگ لره، ها من گلینجه. –

دئییب کسدی. بئیله دئیینجه بیگ لر بوندان نه دئمک ایسته دیگینی آنلاماییب، کوسا کنعان سوردو: کوراوغلو، سن نه دئمک ایستیرسن؟

کوراوغلو دئدی کی: ایندی سون سؤز اولاراق سؤیلورم. (آشیقلار بورادا بئله تعریف ائدیر کی بو، کوراوغلونون سون سؤزودور. بوندان سونرا داها کوراوغلونون تورکو سؤیله دیگی یوخ).

مندن سلام اولسون بولو بیگینه،

چیخیب بو داغلارا یاسلانماق گره ک.

اوخ قیجیرتیسیندان ، دوشمان قانیندان

داغلار گومبول گومبول سسلنمک گره ک.

دوشمان گلدی تابور تابور دیزیلدی،

آغ آلنیما قارا یازی یازیلدی،

دلیک دمیر چیخدی مردلیک پوزولدی،

أگری قیلیج قیندا پاسلانماق گره ک.

کوسا دئدی کی: “نه اولاجاقمیش دلیک دمیر چیخماقلا! بیز ده ایجاد ائده ریک، . . .” آلدی کوراوغلو:

کوراوغلویام دوشرمی یئنه شانیندان؟

چوخونو آییریر ار میدانیندان،

قیرآت کؤپوگوندن دوشمان قانیندان،

چیزما دولوب چرکس ایسلانماق گره ک.

یئنه بو آرادا کوراوغلو اوخویور و سازیندا سؤزلرینه داوام ائدیر:

مرد گلنده نامرد قاچار،

میدان گومبولدر گومبولدر.

شاهلار شاهی میدان آچار،

میدان گومبولدر گومبولدر.

سؤزونن منزل دؤینده

نامرد بویون إگنده

قیلیج قالخانا دگنده

میدان گومبولدر گومبولدر.

توپ آتیلیر قالاسیندان،

حق ساخلاسین بلاسیندان،

کوراوغلونون نعره سیندن،

میدان گومبولدر گومبولدر.

سؤز تماما چاتدی. کوراوغلونون اوتاقدان چیخیب اؤته یه گئتدیگینی گؤردولر؛ آنجاق کوراوغلو ناپدید اولدی. قیرخ گون بوندان هئچ بیر خبر اولمادی، نه اؤلو، نه ساغ، . . . کوراوغلونون بیگ لری نین ایچینده مصردن گلمه، بییق یوسف آدیندا بیر بیگی واردی. بو، کوراوغلونو آراماق اوچون حاضیرلانیب کوراوغلونو آراماغا چیخدی. قیرخ گون ده بو گزدی. قیرخ بیرینجی گون توقات داغلاری نین بیریندهن اته گینه گلدی. بغایت سوسامیشدی. باخدی کی اوچ کیشی اوتورموش یئمک یئییرلر. . . “برکتلی اولسون” دئیینجه یئمک یئین لردن بیریسی دئدی: آمین! بویورون قارداش! بییقلی یوسف دئدی: عافیت اولسون، آنجاق اگر واردیسا منه بیر بارداق سو وئرین، سوسوزدان پیشدیم.” یئمک یئین لر دئدیلر: باغیشلا قوناق قارداش، بیزیم سویوموز یوخدور، بیزدن بیش دقیقه یوخاری داغا ساری، بئش کیشی یئمک یئییرلر؛ بلکی اونلارین اولور.

بییقلی یوسف یوخاری قالخدی. اونلاری دا یئمک حالیندا گؤروب عینی سؤزو اونلارا دا دئدی. یئنه بونو ائشیتدی کی: باغیشلا قارداش، بیزدن یوخاری یئددی کیشی لر یئمکده دیرلر، بلکی اونلارین اولسون.

بییقلی یوسف یئددی کیشی لر یانینا گئتدی. اونلاردان دا سو ایسته یینجه ائشیتدی: قارداش بیزدن اون دقیقه یوخاری قیرخ کیشی یئمک یئییرلر. اونلارین سویو دا چوخدور؛ یئمک لری ده.

بییقلی یوسف قیرخ کیشی نین یانینا وارینجا باخدی کی حقیقتا قیرخی بیر سفره آچمیش، یئمک یئییرلر. کوراوغلونو باشی نین قالپاغیندان و گئییندیگی آرخالیقدان تانیدی. وارد اولوب دئدی: برکتلی اولسون! جواب ائشیتدی: آمین! بویور مسافر قارداش. بییقلی یوسف دئدی: یئمه یینیز عافیت اولسون! ولاکین بیر آز سو وئرین

کوراوغلو سؤیله مه دن ال ایله اشارت ائدیب آرخاداشلارینا سو وئرمه لرینی سؤیله دی. بیریسی طاس دولدوروب سویو بییقلی یوسوفا وئردی: آل نصیبیندن!

بییقلی یوسف تمامیله ایچمه ییب بیر یاریسینی ایچدی، بیر قسمی قالدی. طاسی گئریه وئرینجه: “های سن بونو نئچون تمامیله ایچمه دین؟” دئیه قالان سویو بییقلی یوسوفون باشیندان تؤکدولر. بییقلی یوسف گؤزلرینی آچدی کی نه کوراوغلو وار، نه ده قیرخ آدام وار، هئچ کیمسه یوخ. . . بییقلی یوسف دؤنوب چنلی بئله گلیب بو مساله نی دیبدن باشا قده ر وصف ائتدی . . . و کوراوغلونون قیرخلارا قاریشمیش اولدوغونو آشکارا بورادان روایت ائده رلر.

   بییقلی یوسف اورادان گلدیکدن سونرا ایکی یوز اللی ایل داها یاشادی. بئلدن یوخاری ییرمی بئش یاشیندا دلی قانلی کیمی، بئلدن آشاغی قورویوب جانسیز اولدو. اگر کی سو تمامیله ایچیلمیش اولسایدی بو دا اونلارا برابر قالاجاقدی. یاخود سو تمامیله بوسبوتون گؤوده سینه آلمیش اولسایدی اؤلونجه یه قده ر گنج قالاجاق ایدی. آما اونا مقدر الله بئیله ایمیش . . . ایندی کوراوغلونون آثارینی دا بییقلی یوسف آنلاتیرمیش، او گون بوگون دوام ائتمکده دیر.

(کوراوغلونون قیرخلارا قاریشماسی سببی، بیرینجیسی: اوچ کؤپوکدن ایچمه سی. ایکینجیسی: فقرایا توخونمازدی. زنگین لره خبر گؤنده ریردی، پاراسی نین زکاتینی ایستردی؛ اؤزونه گؤنده ره نه بیر شئی یوخ،. . گؤنده رمه دی، مثلا یوز لیره سینی آلیر، ایکی بوچوک لیره سینی زنگینه بوراخیردی. سونرا آتش ایچینده قالسالار نامازینی بوراخمازدی. اؤزونه بیر فقرا گلسه باشدان آشاغا گئییندیره ردی.)

گله لیم داستانیمیزا: کوراوغلو بوسبوتون گؤزدن غیب اولوب بیر داها گئری گلمه دیگینده، آتالاردان ضرب المثل: “باش گئدینجه آیاق پایدار اولماز”، مفهومونجا، کوراوغلونون آداملاری دا بیر – بیری نین سؤزونو چکمه ییب یاواش – یاواش داغیلماغا باشلادیلار. دونیانین آواناق زمانی، آناسیندان قاچان، باباسیندان کوسن کوراوغلونون باشینا توپلانمیشدیلار. ایوازلا کوسا استانبولدان گلمیشدیلر، یئنه استانبولا گئتدیلر. دمیرچی اوغلو لله وور شهریندن گلمیشدی، او دا یئنه لله وور شهرینه گئتدی. گیزیر اوغلو مصطفی بیگ گؤله نین گیزیر اوغلو کندیندن گلمه ایدی، او دا اورایا گئتدی. قوجا عرب موغان چؤلوندن گلمه ایدی، اورایا گئتدی. بییقلی یوسف مصردن. . . قوجا بیگ، عارف بیگ، مصطفی بیگ ایراندان گلمه ایدیلر، اونلاردا یئنه اؤز مملکت لرینه دؤندولر. عیسی باللی سیایستراندان گلمه ایدی، سیلیسترانا گئتدی. جلالی بیگ ایله اوغلو محمد بیگ آیدیندان گلمه ایدیلر، بونلار دا گلدی آیدیندا اوتوردو . . .

***

مجله آذری – بهار ۱۳۹۵



[۱]  پرتو نائلی باراتاو، کوراوغلو داستانی، استانبول، ۱۹۸۴، ص ۱۲٫

[۲]  جاهید اؤز تئللی، کوراوغلو دالال اوغلو کال اوغلو، استانبول، ۱۹۷۷، ص ۱۱٫

[۳]  همان، ص ۳٫

[۴]  اومود قافتانجی اوغلو، کوراوغلو قوللاری، استانبول، ۱۹۷۴، ص ۵٫

[۵]  آ. حیدر اوجی، کوراوغلو آیاقلانماسی، استانبول، ۱۹۹۴، ص ۱۱٫

[۷]   آتیلا اؤزکریملی، تورک ادبیاتی انسیکلپودییاسی، ج ۳، ص ۷۷۱٫

[۸]  حسین سئچمن، کوراوغلو یاشامی، صنعتی، شعرلری، ص ۹٫

[۹]  عاصم بزیرچی، تورک خالق شعری، ج ۱، ص ۱۸۷٫

[۱۰]  سید کمال قاراعلی اوغلو، تورک ادبیاتی تاریخی، ج ۱، ص ۴۹۱٫

[۱۱]  عبداله رضا ارگووه ن، تورک خالق یازینی، ص ۴۰٫

[۱۲]  محمد بایراق، اشقیالیق و اشقیا تورکولری، ص ۳۶٫

[۱۳]  ایلحان باش گؤز، فولکلور یازیلاری، ص ۱۷۶٫

[۱۴]  ایلحان باش گؤز، ایضاحلی تورک خالق ادبیاتی آنتالوژیسی، ص ۵۵٫

[۱۵]  رئوف موتلو آی، تورک خالق شعری آنتالوژیسی، ص ۸۷٫

ارسال دیدگاه