زنگان در دوره ی سلجوقیان / م. کریمی

 

   زنگان در طول تاریخ در اکثر عرصه های علمی – ادبی، اندیشه ورزی و خردپذیری نقش بارز خود را ایفا کرده و دانشمندان بزرگی را تقدیم جهان اسلام کرده است. دوره ی سلجوقیان را باید دوران شکوفایی تمدن ایرانی – اسلامی دانست. دوره ای که امپراتوری مستحکم سلجوقی آرامش و امنیت برای کشور پدید آورد و سیستم ملوک الطوایفی که هر در هر گوشه ای از کشوز حکومتی کوچک و مستعجل آهنگ حکومت می کرد و چندی نگذشته بود که سرداری دیگر هوای سلطنت در سر می پروراند و هزینه ی جنگ و ستیزهای خانمان برانداز را مردم زحمتکش ایران می پرداخت. با روی کار آمدن سلجوقیان و تاسیس امپراتوری وسیعی که از آسیای میانه تا آفریقا کشیده شده بود فرصتی برای عرض اندام حکومتهای کوچک نبود. اما در عین حال تحکیم این اپراتوری با مشارکت اکثریت مردم شکل می گرفت و نوعی سیستم فدرالی در امپراتوری برپا گشته بود.

   الحق می توان دوره ی سلجوقیان را دوران اوج تمدن ایرانی – اسلامی دانست. زیرا در همین زمان علاوه بر تشکیل کشوری وسیع و قدرتمند، کشور انتظام یافته، امنیت برقرار گشته و سلاطین واهمه ی تغییر و تحول همراه با خشونت و کشتارهای جمعی وجود نداشت. هرچند رقابت های درون درباری در جریان بود اما انعکاس زیادی در جامعه نداشت، بلکه بر عکس بسیاری از سلاطین برای نشان دادن قدرت و طرفداری خود از مردم به تشویق عالمان، شاعران و هنرمندان همت گماشته و در ساخت امکانات کشوری و مردمی مانند مساجد، مدارس، راههای تجاری و بازرگانی، پلها و کاروانسراها و غیره تلاش می کردند. از سوی دیگر دربار به مرکز تجمع عالمان، اندیشمندان و هنرمندان تبدیل شده بود و صدها تن از این زمره در دربار به تلاش و فعالیتهای علمی – ادبی و هنری می پرداختند. علوم مختلف زمان: طب، نجوم، فلسفه و حکمت، ریاضیات، طبیعیات، شرعیات روق گرفته و رواج می یافت. شهرها آباد می شد و پیشه وری و کشاورزی رونق می یافت. صنعتگران به تولید و صنعت پرداخته و مایحتاج مردم را تامین می کردند. در کنار آن با تحکیم دولت، قشون انسجام می یافت و در هر گوشه به فتوحات بیشتر نایل می گردید و مردم با رغبت از دولت حمایت می کرد. دوران طولانی سلطنت سلجوقیان بدون این حمایتها میسر نمی گردید. هنر معماری، خطاطی، نقاشی، موسیقی، هنر و ادبیات چنان پیشرفت کرد و اصول هر یک تدوین گردید که سلسله های بعدی آنرا تداوم بخشیده و بکار گرفتند. خوارزمشاهیان چنان از پی سلجوقیان عمل کردند که گویی سلسله ای واحد بیش نیستند. هنر سلجوقی همچون مانیفستی در انواع گوناگون هنر جاری و ساری گشت که بعنوان اصول هنر اسلامی در تمام جهان و تا امروز مصوب گشته است. معماری سلجوقی است که امروز در ساخت مساجد، از جمله هشت گوشه بودن ساختمان و ستونها، سرستونها، پنجره ها، گنبدهای دو طبقه، آجرکاری و کاشیکاری، حتی خانه های خصوصی مد نظر قرار می گیرند. اصول نقاشی که در چارچوبی کادر محدود نمی شود و رنگ و لعاب، گل و بوته ی زمینه، گلهای اسلیمی همه و همه یادگاری از هنر سلجوقی است که امروز هنر اسلامی شناخته می شوند و خوارزمشاهیان نیز عینا بکار بستند و سلسله های بعدی اساس کار خود قرار دادند. برخلاف نظرات برخی از اندیشمندان و تئوری بافان معاصر، نه تنها اندیشه به انحطاط نگراییده بود بلکه اندیشمندان و خردمندان بزرگی از هر گوشه ی کشور قد برافراخته و اندیشه های نو و بدیعی را به دنیای اسلام تقدیم می کردند. زنگان نیز از این قافله دور نمانده بود و صدها اندیشمند، عالم، هنرمند، سخنور و سیاستمدار وارد عرصه گشته و کانونهای علم و هنر را گرم کرده بودند. از این اندیشمندان که در دنیای اسلام مشهورند می توان شهاب الدین سهروردی، ابولغنایم رکن الدین سجاسی، مولانا عتیقی زنگانی و دیگران را نام برد. شهاب الدین سهروردی با اندیشه های تابناک خویش طریقت حکمتانه ی اشراقیه را پیریزی کرد که بقول استاد مطهری یکی از چهار مسلک اندیشه ای دنیای اسلام از ظهور تا امروز بشمار می آید. رکن الدین سجاسی با تربیت صدها اندیشمند بزرگ در کل خاورمیانه بزرگترین عالمان زمان را تحویل جامعه ی اسلامی داد. هر چند از او نوشته های اندکی در دست است اما اندیشه های تبلور یافته در آثار تربیت یافتگان این شیخ بزرگ، هنوز هم بر دنیای اندیشگی جهان نور می تاباند.

   دوره ی سلجوقیان دوران تسامح دینی و تساهل عقیدتی هم محسوب می شود و لذا مذاهب مختلف اسلامی در کنار یکدیگر به گسترش و توسعه ی عقاید اسلامی موفق می شوند و آزادی اندیشه و دین سبب خلق تفکران مترقی می گردد. در این عصر ادبیات وسیله ای راحت و مطمئن برای بیان اندیشه هاست و لذا شعر و هنر اوج می گیرد و اندیشمندان از هنر شعر برای بیان تفکرات خویش سود می جویند و بدین منوال ادبیات نضج گرفته و هزاران کتاب آفریده می شود. نگارش کتابهای مختلف در عرصه های گوناگون در دوران سلجوقی حائز اهمیت است. بیش از صدها کتاب تاریخی نوشته می شود و امروز می توان جزئیات رفتاری، گفتاری و عملکرد مردم را از سلاطین و وزرا تا مردم کوچه و بازار را دریافت. سیستم اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دوران را بدرستی محک زد. چنین وضعی را نمی توان از سده های پیشین و حکومتهای کوچک ایران انتظار داشت، منگر اینکه تنها به دیوان شعرا اکتفا کنیم که متاسفانه برخی از اندیشمندان معاصر (!) شعر را بجای تاریخ قبول کرده و تئوریهای نژادپرستانه ای نیز ساخته اند و بدان دل خوش کرده اند. اندیشه سیاسی ایرانشهری برخی از این خیالبافان از آن زمره است. تردیدی نیست که اندیشه ی سیاسی ایرانیت و ایرانشهری وجود داشته، اما از کدام منبع می توان آنرا بدست آورد جای بحث و مناقشه است. آیا ایرانشهری که در حکمه الاشراق سهروردی ، مدینه ی فاضله ی فارابی با آنهمه غنا و فرهنگ اسلامی می تواند مبنای فرهنگ ایرانی ما باشد یا افسانه ها و توهمات برساخته از ذهنیات شعوبیه ای که تنها دشمنی با اعراب را استنادی بر ایرانیت قلمداد می کند؟ همین موضوع است که ما را نسبت به شناخت فرهنگ خودی و بویژه اندیشمندان آن زمان زنگان نیز ترغیب می کند.

   برای قبول دوران سلجوقی بعنوان دوران شکوفایی ایران و اسلام از زوایای گوناگون باید مورد مداقه قرار گیرد. کتابهای تاریخی نوشته شده در این سده ها چنان زیاد و فراوان است که در هیچ دوره ای از تاریخ ایران شاهد چنین شکوفایی نبوده ایم. این هم در زمانی اتفاق افتاده است که به نظر برخی، سلجوقیان نسسبت به نگارش تاریخ خود علاقه ای نشان نمی داده اند و تنها ملک نامه که در سده های مختلف منبع اساسی برای نویسندگانی چون ابن العدیم، ابن خلدون، میرخواند، و دیگران شده است از بین رفته و حتی تا دهه های پیش نویسنده ی بزرگ آن امیر اینانج بیگ شیخ و عالم بزرگ سلجوقیان شناخته نشده بود. درست است که امروز برخی از این آثار گم گشته و یا آثاری در دست است که مجهول المؤلف هستند. اما نویسندگان زبردستی نیز بوده اند که پایه های اساسی تاریخ نویسی را بنا نهاد ه اند علمی که امروز ملعبه ی دست برخی از نژادپرستان و سودجویان مغرض گشته است.

   سلاطین سلجوقی خود انسانهای فرهیخته ای بودند. برای مثال ملکشاه سلوقی هنوز ۱۸ ساله بود که تعدادی از متفکران عصر را برای نگارش سیرالملوک دعوت می کند تا اساس حکومت خود را بر پایه ی صحیحی قرار دهد. در این میان سیاست نامه ی نظام الملک انتخاب می گردد و خود او وزیر اعظم انتخاب می شود. فراموش نکنیم که عالمان ترک زبان زیادی نیز در دربار آنان بوده اند. امیر اینانجی بیگ، توتماج بیگ از عالمانی هستند که تاریخ سلوقی را از سال ۳۷۵ نوشته اند؛ یا سالار ترکان، ابراهیم اینال و ایتگین از وزیران سلطان طغرل هستند که رابط بین سلسله ی سلجوقی با قاراخانیان امپراتوری همسایه بوده اند و عمیدالملک وزیر طغرل که توسط نظام الملک کشته شد از وران فرهیخته ی سلجوقی شمرده می شد و مشورتهای وی برای طولانی شدن عمر سلجوقیان مفید بوده است. همچنین الحاجب عبدالرحمن الاغاجی مشاور آلپ ارسلان و الحاجب قوماج مشاور سلطان ملکشاه مشورتهای خوبی برای آنان ارائه می دادند که از عالمان ترک زبان برجسته ی دربار سلجوقی شمرده می شدند.

   در سایه این امپراتوری که دو سده دوام آورد صدها و هزاران عالم، اندیشمند، فیلسوف، مورخ و سخنور بالیده اند و هنرهای جاودانه آفریده اند. هنر تنها به موسیقی، خطاطی و نقاشی محدود نگشته و صدها آثار معماری از سلجوقیان در هر گوشه ای از کشور پهناور ایران و زنگان عزیز ما همچنان پابرجاست. مساجد ساخته شده در دوران سلجوقی در روستاهای زنگان نیز مشاهده می گردد. مسجد گلابیر، مسجد روستای قروه (۱۵ کیلومتری ابهر) نمونه های کوچکی هستند که از گزند هزار سال سالم مانده اند. البته دهها و صدها نمونه از معماری آنان را در ولایت خود سراغ داریم و نمونه های برجسته ی این معماری امروز در جهان مایه ی فخر و مباهات ایران اسلامی است.

   سلاطین سلجوقی چنان مدبر و اهل درایت بوده اند که ملکشاه سلجوقی هنوز ۱۸ ساله بود که نه تنها نظام الملک سالخورده، بلکه تعداد زیادی از صاحبان اندیشه در امور کشور و مردم را به نگارش اثری در باب کشورداری و حل مشکلات مردم به مسابقه دعوت می کند و در این میان نظام الملک با نگارش سیاست نامه بعنوان وزیر اعظم دربار انتهخاب می گردد. این شیوه همان روشی است که امروزه رئیس جمهور محترم ما برای انتخاب وزرا برای تصدی اداره ی امور وزارتخانه ها در پیش می گیرد. سلطان ۱۸ ساله سلجوقی در هزار سال پیش چنین روندی را در پیش گرفته بود. اما هستند کسانی که سعی دارند سلجوقیان را غارتگر، بیسواد، کوچرو، چادرنشین و غیره و غیره بنامند. اما تاریخ از درایت نظامی سلطان طغرل، تدابیر صحیح چغری بیگ، توانمندی و سیاستمداری سلطان آلپ ارسلان، تدبیر سلطان ملکشاه، عدالت سلطان سنجر، تشویقهای عالمانه ی سلطان اتسیز خوارزمشاه، حُسن سیاست سلطان علاءالدین تکش و. . . سخن می رانند. اما جواد طباطبایی ها در خیالپردازیهای ایرانشهری اشان به تتبعات ادبی چند دفتر افسانه و شعر دل بسته، و کینه های شتری نژادپرستی را بجای حقیقت و اندیشه، عشق و نور، محبت و دوستی نهاده اند.

   دوره ی سلجوقی دوران ارزش و احترام نیمی از جامعه ی انسانی یعنی زنان نیز هست. بسیاری از زنان در امور کشوری، عمرانی و فرهنگی ایفای نقش می کنند و آثار معماری از خود بر جای می گذارند. اما اندیشه هایی طرفدار سیاست نامه ها سیاست را تنبیه در امور داخل و مردم دانسته و همان سیاست در امور خارجی را حیله و فریب رقیبان می شمارند. طرفداران چنین اندیشه ای معلوم است که چه اندیشه های پلیدی را تولید خواهند کرد.

   بزرگان عرصه های علمی، هنری و ادبی زنگان در سده های حکومت سلجوقیان هنوز چهره های ماندگاری هستند و افکار و اندیشه هایشان مورد مداقه ی اندیشمندان زمان قرار می گیرند. اخی فرج زنجانی هنوز هم گفتنی ها برای انسان معاصر دارد. او که با حرکت خود چنان جریانی را پدید آورد که عالمان سده های بعدی نیز خود را مفتخر به پیروی از سبک و سیاق او می دانستند و بدان مباهات می کردند. او که در دوستی ملتها، مذاهب و نزدیکی افکار انسانها بهمدیگر عمل کرده است باید هم پیروانی سالک و سالم داشته باشد.

   اثیر الدین ابهری منجم و فیلسوف بزرگ ابهری با کتابهای فراوان و اندیشه های حکت آمیزش سده ها را درنوردیده است. کتابهای علمی او در باره ستارگان هنوز هم ارزش علمی خود را دارا هستند و در عرصه ی حکت و فلسفه نیز اندیشه های او در دانشگاههای اروپا مورد بررسی قرار می گیرد.

   اخی فرج زنگانی از جمله اندیشمندان و مصلحان اجتماعی است که با عملکرد انسانی خویش و تربیت هزاران سالک راه حقیقت توانسته است برای زنگان شهرتی مطلوب در سطح جهانی بدست آورد و در طول سده ها عملکرد انسانی و اخوت خویش را جاری و ساری سازد. او اهل فتوت و گذشت، فداکاری و جانبازی در راه خوشبختی و سعادت انسانها بوده و با افکار پویا، اندیشه های انسانی و رفتارهای انساندوستانه اش جهانیان را راغب خویش سازد و در طول سده های متمادی بزرگ اندیشان بسیاری بر پیروی از طریقت اوخت و برادری وی درسها آموخته و خود را بدو منتسب گردانیده اند. این طریقت اخوت سده ها در اکناف جهان توانسته است همواره در راه سعادت و خوشبختی انسانها تلاش مستمری داشته و آثار ماندگاری را در راه پیوند انسانها و دلبستگی آنان فارغ از هر رنگ و نژاد و ملت و دینی مثمر ثمر واقع گردد.

   شیخ ابولنجیب عبدالقاهر سهروردی یکی از صاحبان طریقت در اسلام است که هنوز مریدان طریقت او در سراسر دنیای اسلام از هند تا مصر پراکنده اند. او که در زمان خود بر بسیاری از اهل اندیشه و حکمت تاثیر نهاده و امروز نیز افکار و سکنات او منبع لایزالی برای مریدان بشمار می آید. اولاد وی نیز باوجود کثرت تعداد، هر یک در تربیت اندیشمندان و حکمای زمان تلاش کرده اند و سبب تداوم سلسله ی سهروردیه گشته اند. جالب است که سهرورد قصبه ای کوچک بوده، ولی دهها عالم در سطح بسیار بزرگ پرورده و جهانی را در حیرت نها ده است. شیخ شهاب الدین عمر سهروردی نیز از فقهای زمان بوده و به شیخ الشیوخ ملقب گشته است. سه شخصیت والا با کنیه ی سهروردی زیسته اند که هر سه از سیماهای فرهنگی قرون متمادی ایران و زنگان بوده اند. شیخ شهاب الدین عمر سهروردی بارها به دربار سلجوقیان مخصوصا سلطان تکش رفته و طرف مشورت ایشان قرار گرفته است. از طرف سلجوقیان روم نیز مورد اقبال و طرف مشورت بوده است. او لباس فتوت بر عزالدین کیکاووس سلطان سلجوقی پوشانیده است. از او کتابهایی باقی مانده است که به زبانهای دیگر نیز ترجمه شده اند. سلسله سهروردیه که لقب “ام السلاسل” نیز بدان داده اند دو طریقت دیگر با نامهای کبرویه و سهروردیه بوجود آمده است. سهروردیه در هند طرفداران بسیار دارد و هنوز هم فعالند و کبرویه در آناتولی زنده است. بد نیست بدانیم که تعداد زیادی از طریقتهای اهل تصوف از این سلسله انشعاب یافته اند مانند: بدریه، کمالیه، جمالیه، جلالیه، بهائیه و . . .  شیخ بزرگوار بارها به دربار خلفای عباسی راه یافته و آنان را نیز از مشورتهای خویش بهره مند ساخته است. اندیشه های سازنده ی وی لباس عمل پوشیده و در سیاست امر و خلفا و حکما تاثیر داشته است. امروز این افکار و اندیشه ها را باید از خلال نوشته های او دریابیم.

   ابوالغنایم رکن الدین سجاسی یکی دیگر از بزرگانی است که تربیت یافتگان مکتبش در همه ی دنیای اسلام پراکنده است. او جانشین شیخ قطب الدین ابهری اندیشه ورزی بزرگ و شیخی برجسته بود که آثار اندکش با کیفیتی برتر در تاریخ اندیشه ی جهان اسلام ماندگار گشته است و از مریدان مشهور وی می توان شیخ شهاب الدین محمود اهری، شیخ احدالدین کرمانی، شیخ شجاع الدین ابهری، شمس تبریزی، کمال الدین عتیقی زنگانی (شاعر سه زبانه ی زنگان) و. . . نام برد.

   شیخ شهاب الدین سهروردی (۵۵۱ – ۵۸۷ ق) با اندیشه های تابیناکش در مرکز اندیشه های سترگ جهان جای دارد. او که انواع نوشته ها از فلسفی، داستان، شعر به سه  زبان دنیای اسلامی را در کارنامه اش دارد مایه مباهات کشور ماست و یکی از چهره های نامدار و خرد اندیش جهان اندیشه و فلسفه است. این زاده شهر کوچکی از استان ما آوازه ای جهانگیر یافته و با اندیشه هایش جهان را تسخیر کرده است. افکار والای انسانی او در زمینه های گوناگون بر راه ما در قرن بیست و یکم نور می افشاند و هنوز در خدمت انسانها زنده و پویاست. او بیش از ۵۰ جلد اثر نوشته و در هر یک از نوشته هایش درهای فکر و اندیشه، سعادت و خردورزی را برای انسانها گشوده است. شیخ اشراق افکار و اندیشه های بزرگان از شرق تا غرب را مورد بررسی قرار داده و نظرات افلاطون و ارسطو و دیگر اندیمشندان طریقتهای اسلامی را مورد مداقه قرار داده است. لذا اندیشه های وی در کتاب حکمه الاشراق را باید نتایج یافته های فلسفی و پر از حکمت ذهن پویای وی دانست. او سفرهای بسیار کرد و هرجا عالمی دید و مرکز اندیشه ای یافت به سراغ خردمندان محافل رفت و با آنان با سادگی تمام به سخن و گفتگو پرداخت و نهایت نظرات پیشرو او موجبات قتلش را فراهم آورد و در حلب به شهادت رسید، اما از عقاید و افکار مترقی خود دست برنداشت. همین سبب اشتهار عقاید وی گردید و امروزه بعنوان یکی از چهار اندیشه ی برتر دنیای اسلام مطرح است (مطهری، تاثیر متقابل ایران و اسلام، تهران، ۱۳۶۲).

با استقرار سلجوقيان در‌ زنجان، زمينة عمران و رشد اقتصادي و رشد علمي و فرهنگي منطقه فراهم گرديد و به همين دليل در دوره‌ي مزبور، هم آثار معماری بسیار خوبی ساخته شد و هم تعداد زيادي دانشمند از شهر زنجان برخاستند و در شاخه‌هاي علم و هنر مانند طب، رياضيات، فلسفه، عرفان، ادبيات، معماری و غيره سرآمد روزگار شدند بطوی که فراوانی ابنیه از یکسو و تعداد دانشمندان از سوی دیگر نسبت به دوره‌هاي ديگر شگف انگیز است. از شخصيتهاي علمي اين دورة تاريخي، مي‌توان تنی چند را نام برد از جمله ابو‌الحسن علي‌ابن هارون زنجاني نام برد که بنيان گذار گرايشات علمي تعداد زيادي از دانشمندان بعدي زنجاني است. جلال زنجاني طبیب حاذق دوره‌ي سلجوقي است که اکثر کتب تاریخی با احترام از او نام برده اند. او را نابغه دانسته و طبیب مخصوص ازبک محمد ایلدگز نام برده اند. دستش شفابخش و ذهنش در شناخت بیماری بسیار سریع بوده است. در معماري هم محمد ابن مكي زنجاني را نام می برند که برج‌هاي خرقان را (در منطقه دهستانهاي شرقي استان زنجان و در سر راه گذرگاههاي ايلي اقوام ترك سلجوقي به منطقه‌ي قشلاقي ساوه)، مقابر و آرامگاههاي سلاطین سلجوقي را در میان سالهاي ۴۴۶ الی ۴۷۱ هجري ساخته بود که از نظر استحكام و زيبايي و تزيينات آجري و كاربرد هندسه در بناسازي و نقش و تزيينات جانبی و  ريزه‌كاريهاي ساختمان، از بهترين معماريهاي دوران سلجوقي است. همچنین بها‌ءالدين حيدربن انوشتكين سازنده مسجد جامع سلجوقي سجاس با كتيبه‌هاي زيباي محراب آن و مسجد جامع  قروه در نزدیکی ابهر الگويي براي ساخت و ساز معماري شهرهاي ديگر بود.

    زنگانی های بسیاری در مناصب و مقامات دولتی نیز نقش داشته اند. از وزراء سلجوقي از اهالی زنگان باید از افرادی نظير كمال‌الدين زنجاني، ابوعمروالابهري، كمال‌الدين وزير زنجاني، شرف‌الدوله‌ي ابهري به عنوان صاحب ابهر و از امراي سلطان طغرل نام برد. در این زمینه آقای دکتر محمد خالقی مقدم جزو کسانیست که برای یافتن نام و اسامی بزرگان زنجان از خلال کتابهای تاریخی ید طولانی دارند و کتابهای چندی، بویژه مقالات متعددی در نشریات مختلف نیز نوشته اند. واقعیت اینست که در باره ی بسیاری از این بزرگان که در کتب علمی – تاریخی ایران با نسبت زنجانی، ابهری، سجاسی و شهرها و قصبات زنجان رابطه دارند اطلاعات خوبی در دست نیست و آثاری هم که بدانان منسوب می شود بدست نیامده است. اما این سخن بدان معنا نیست که بدنبال این شخصیتها نگردیم؛ بلکه برعکس باید انگیزه ای گردد شاید از خلال چنین پژوهشهایی معلوماتی بدست آید. در چنین تفحصاتی که هنوز جنبه ی تفننی هم دارد می توان با دانشمندان اين دوره آشنا شد. در متون کتابها  با اسامی برخی از دانشمندان زنگانی در دوره‌ي سلجوقي روبرو می شویم: احمدبن ابي‌الحسن بن ابي‌الفرج المقري زنجاني، احمد‌بن محمدبن زنجويه زنجاني، ابوالقاسم يوسف‌بن حسن زنجاني، عمربن علي‌بن احمد زنجاني، ابوالفضايل عبد‌الرحيم‌بن رستم زنجاني، عبد‌المحسن‌بن عبد‌الله عبشمي زنجاني، ابو‌المكارم منصوربن حسن بن منصور زنجاني، ابوبكر عتيق‌بن هلال زنجاني، ابو‌القاسم الحافظ زنجاني، احمد‌بن محمد زنجاني، ابو‌المحامد ظهير‌الدين محمود‌ين عبيد‌الله زنجانی، قاضي ابوالثناء محمد بن احمدبن محمود زنجاني، ابوالقاسم هندوله‌بن خليفه زنجاني، ابوالمظفر بن عبد‌الصمد بن حسين كلاهيني زنجاني، نصربن هبه‌الله نصر زنجاني معروف به اديب زنجاني (متوفی ۵۸۵ هجري و مؤلف: مقامات طيبه و نيز كتاب مقامات‌الحكميه و كتاب الرساله‌السعديه و كتاب جواهر). حمدالله مستوفی نیز از جمله مؤلفانی است که با توجه به شناختی که از زنجان دارد تعدادی از بزرگان با عنوان زنجانی را نام می برد که در دوره ی سلجوقیان در زمینه­ طبابت، ریاضیات و نجوم معروف بوده اند.

   شیخ احمد سهروردی خطاط شناخته ی شده ای که آثار قلمی وی از قرآن و دیگر کتب معتبر و مقدس اسلامی، امروز هم زینت بخش کتابخانه های جهان است و مراکز دانشگاهی به داشتن این آثار در خود بدان فخر می فروشند. او هفت خط معتبر اسلامی را بزیبایی تمام می نوشت و امروز زیبایی خطوط اسلامی در سایه ی تلاش چنین بزرگانی ارزشمند و ماندگار گشته است. از اندیشمندان و سخنوران این سده ها باید از رفیع الدین ابهری و فرزند برومندش رکن الدین بکرانی ابهری یاد کرد که هنوز گفته و سروده های گهربارشان آویزه ی گوش خردمندان زمان است. بدنبال این فضای آماده است که شاعران بزرگی چون مولانا عتیقی زنجانی رخ می نمایند و به سه زبان شعر می سرایند و صدرجهانها ضمن نشستن بر مسند وزارت، چاپ نخستین اسکناس تاریخ جهان را ابداع می کنند و این روند همچنان ادامه دارد. .

 

قایناقلار:

ابن راوندی،

میرخواند، میرمحمد بن سید برهان الدین، تاریخ روضه الصفا، تهران، انتشارات خیام، ۱۳۳۹٫

جوینی، عطاملک علاءالدین، تاریخ جهانگشا، بکوشش محمد قزوینی، لیدن، ۱۹۱۶٫

ابن العدیم، کمال الدین ابوالقاسم عمر، بغیه الطلب فی تاریخ حلب، آنقره، ۱۹۷۶٫

این جوزی، ابی الفرج عبدالرحمن، المنتظم فی تواریخ الملوک والامم، بیروت، ۱۹۹۵٫

ابن اثیر، عزالدین ابی الحسن علی، الکامل فی التاریخ، بیروت، ۱۹۹۷٫

ابن تغری بردی الاتابکی، جمال الدین یوسف، النجوم الزاهره فی ملوک مصر والقاهره، القاهره، بی تا.

سلجوقنامه ظهیرالدین نیشابوری، سلجوقنامه، بکوشش میرزا اسماعیل خان افشار، تهران، ۱۳۳۲٫

م.کریمی، سهم ترکان آذربایجان در فرهنگ و مدنیت اسلام، ۱۳۷۲، زنجان.

ارسال دیدگاه