“اورتاق تورکجه” حاققیندا / پروفسور دوکتور ارتوغرول یامان

“اورتاق تورکجه” تئریمی دار و گئنیش آنلاملارییلا ایکی آیری دوشونجه‌نی ایفاده ائتمکده‌دیر. دار آنلامییلا بلیرلی شرطلر دایره‌سینده، اؤزل چالیشمالار سونوجوندا اولوشا بیله‌جک تورکجه -کی بیز بو تورکجه ایچین ان اویقون تئریم اولاراق ایله‌تیشیم دیلی تئریمی‌نی گؤرمکده‌ییز؛ گئنیش آنلامییلا ایسه، تورک لهجه‌لری‌نین زامان ایچینده تامامن کندی دوغال گلیشیمی سونوجوندا تک بیر شکله دؤنوشمه‌سی‌دیر.

بو اورتاق تورکجه نئجه اولوشدورولاجاقدیر؟ یعنی بیر بینا قورار گیبی ملزمه‌نی اله آلیب یئنی بیر دیل البتته اولوشدورولاماز. چونکو بؤیله بیر چالیشما آنجاق یئنی بیر “اسپرانتو” اولابیلر. دوغال اولاراق بو چالیشمالارین تملینده اؤنجه‌لیکلی بیر شکیلده علمی آراشدیرمالار یئر آلاجاقدیر. لهجه‌لر آراسیندا یاپیلاجاق قارشیلاشدیرمالی سؤزلوک، گرامئر و بنزری چالیشمالار «اورتاق تورکجه»یه زمین اولمالیدیر.

اؤنجه‌لیکله قارشیلیقلی اولاراق لهجه‌لر اؤیرنیلمه‌لیدیر. زامان ایچینده اورتاق تورکجه کندیلیگیندن اولوشاجاقدیر. بونون ایچین یاپای زورلامالار یئرینه قارشیلیقلی ایلیشکیلرین گوجلندیریلمه‌سی، ادبی اثر ده‌ییشی‌نین (موبادیله‌سی‌نین) حیزلاندیریلماسی، صنعتسل فعالییتلره آغیرلیق وئریلمه‌سی، اورتاق دیلله یایین یاپان قازئته و درگیلرین چیخاریلماسی گیبی دستکله‌ییجی عونصورلاردان یارارلانیلابیلر.

ایکینجی اولاراق کندیمیزی بلیرلی قالیبلار ایچینده سوخمامیزی گره‌کیر. بؤیله بیر اورتاقلیغین شؤیله ویا بؤیله اولوشاجاغینی سؤیله‌مک کهانت اولماسا گرک. نه وار کی بونون «هارادا، نه زامان و نئجه» گئرچکلشه‌جه‌یینی بیلدیرمک و یا بو قونودا کندیمیزی شرطلندیرمک دوغرو دئییلدیر.

اورتاق تورکجه‌نین اولوشدورولابیلمه‌سی ایچین لهجه فاناتیکلیگینه ده دوشمه‌مک گره‌کیر. بوتون لهجه‌لرین عینی کؤکدن چیخدیغی گئرچه‌ییندن حرکتله تکرار بیرلیگه گئتمه یؤنونده غئیرت گؤستریلمه‌لیدیر. لهجه‌لر آراسینداکی یئرسیز رقابت و تارتیشمالارا میدان وئریلمه‌مه‌لیدیر.

اورتاق تورکجه البتته کی بوگونکو لهجه‌لردن یالنیزجا بیریسی اولاماز. دولاییسییلا بیرتاخیم اورتاقلیقلاری یاخالایابیلمک ایچین بیرآز داها اسکی دؤنملره گئدیله‌بیلر. موجود لهجه‌لرده‌کی اورتاقلیقلار، گون ایشیغینا چیخاریلاجاق، فرقلی‌لیک‌لر ایسه دوزنه سوخولاجاقدیر. اورتاق بیر ایله‌تیشیم دیلی ایچین، گونوموزده، یازی و قونوشما دیلی اولاراق ان گلیشمیش دورومدا اولان تورکییه تورکجه‌سی تمل آلینماق قئیدییله دیگر لهجه‌لردن کلیمه، قالیب و دیگر اؤگه‌لر آلینابیلر. بوگون ایچین ان پراتیک چؤزوم اولاراق بو سئچه‌نک گؤرولمکده‌دیر.

بیلگی‌سایار یولویلا ویا بیر باشقا شکیلده یاپیلان چالیشمالاردا بیردن چوخ سئچه‌نک گلیشدیریلمه‌لیدیر. بو سئچه‌نکلر زامانلا بیر ویا ایکییه اینه‌بیلر. دیگر یاندان بو تور چالیشمالاردا کیشیسل گؤروش و دوشونجه‌لردن چوخ، فونئتیک، مورفولوژیک و سئمانتیک اؤلچولر اساس آلینمالیدیر.

نیته‌کیم اورتاق بیر ایله‌تیشیم دیلی اولاراق تورکجه‌نین قوللانیلماسی یؤنونده تورکییه، آذربایجان، اؤزبکیستاندا چالیشمالار دا سوردورولمکده‌دیر. بو چالیشمالار ت‌دک (TDK)، تیکا (TİKA) وب. قوروملارجا پروژه‌لندیریله‌رک دستکلنمه‌لیدیر.

ارسال دیدگاه