گذری بر تاریخ ترجمه و تفسیرهای ترکی قرآن مجید / مهدی اللهیاری تبریزی

از نخستين اقوامی كه در میانه ‏های سدة اول هجری، دين مبین اسلام را با آغوش باز پذيرفته و مسلمانی پیشه کردند، ترکان بودند.[۱] آنان بر همین اساس رسم‏ الخط عربى را در نوشته ‏های خود به كار بردند، در حالی که طبق سنگ‏ نبشته ‏های اُرخون،[۲] تالاس و ینی‏سئی[۳] ــ برجای ‏مانده در آسیایِ ‏میانه و غرب چین (سین ‏کیانگ) ــ ترکان داراى خط مخصوصی با ریشة آرامی ـ سامی، موسوم به الفبای رونیِ‏ تؤرکی / گؤگ‏ تؤرک بودند.[۴]

پیش از معرفى ترجمه و تفسيرهاى تركى قرآن مجيد، لازم است نخست به يكى از زواياى ساختار تاريخى زبان تركى اشاره ‏شود. در طول تاريخ دهها شاخه از تنة اصلی زبان تركى منشعب شده است.[۵] امروزه حدود ۲۱ زبان زنده و مکتوبِ تركى با ادبيّات مستقل وجود دارد كه هر كدام گونه ‏های خاص ادبی خود را دارند، و بیش از دویست میلیون گویشور به زبانهای شاخه‏ گرفته از ترکیِ ‏مادر سخن می ‏گویند.[۶]

زبان تركى در آغاز به دو گروه اصلى هون غربى و شرقى تقسيم ‏شده است. تركى آذربايجانى و استانبولى (عثمانى) از گروه هون غربى با شاخة اُغوز / غُز هستند. با توجه به اين تقسيم ‏بندى، تركى آذربايجانى و استانبولى ابتدا به عنوان يك زبان واحد بوده و بعدها به خاطر شرايط خاص اقليمى و جغرافيايى، از هم فاصله گرفته و به صورت يك زبان مستقل با ساختارهای نحوى و رسم ‏الخط مخصوص به خود درآمده‏اند. به همین سبب، اشتراکات عميق تاريخى، لفظى و زبانشناختی فراوانى در آنها ديده مى‏شود.[۷]

 شكل ‏گيرى امروزين زبان تركى استانبولى، بيشتر در اوایل دورة امپراطورى و خلافت عثمانى بوده در حالی که ظهور و صعود زبان تركى آذربايجانى، به زمان مجموعه حکایات دَدَه‏ قورقود باز مى‏ گردد.[۸] امروزه این نوشتار، ميراث تاریخی، فرهنگی و تصدیق اصالت زبانهای تركى آذربايجانى، استانبولى و تركمنى محسوب می‏ شود.[۹]

در برخی از منابع کهن اسلامی، به آشنایی اعراب با ترکان اشاره شده است. همچنین در اشعار برخی شاعران عصر جاهلیت، مانند نابغۀ ذُبیانی ‏(متوفای ۶۰۴ م) أعشی (متوفای ۴ هجری) و نیز از ابوطالب، عموی پیامبر اکرم(ص) مطالبی نقل شده که در آن از گوگ ‏تؤرک (ترکان آسمانی) سخن رفته است.[۱۰] همچنین به چادر اعتکاف پیامبر اکرم(ص) موسوم به قُبَّة تُرکِیَّة اشاره شده است.[۱۱]

نخستین اثر شناخته ‏شدۀ مکتوب ترکیِ‏ شرقی، مثنوی دینی ــ اخلاقی قوتادغو بیلیگ،[۱۲] اُولوُ یوسف خاص حاجب بِلاساغونی است که در ۶۶۴۵ بیت در بحر متقارب مثمن مقصور، به سال ۴۴۸ هجری در زمان دولت قراخانیان[۱۳] سروده شده است. این اثر از حیث ساخت و بافت منظوم و داستانی خود، اولین اثر ادبیِ ترکی ــ اسلامی به شمار می‏رود.

یکی دیگر از آثار مورد توجه ادبیات ترکی ــ اسلامی، کتاب عتبة الحقایق ادیب احمد بن محمود یؤکنکی است. این اثر اخلاقی، ترجمۀ بیشتر آیات قرآن مجید به ترکیِ شرقی را در خود جای داده است.[۱۴]

دیوان حکمت خواجه احمد یَسَوی،[۱۵] نخستین عارف شناخته‏ شدۀ تُرک، معروف به پیرِ تُرکستان، یکی دیگر از آثار منظوم دینیِ برجای مانده به زبان ترکیِ شرقی است که در سال ۵۴۵ هجری نوشته شده است. در این اثر نیز ترجمۀ بسیاری از آیات قرآن مجید به ترکیِ‏ شرقی (منظوم) درج شده است.[۱۶]

همچنین اولین دایرة ‏المعارف تألیف شده در جهان با قید تاریخ، دیوان لغات الترک،[۱۷] محمود ]بن حسین[ کاشغری است که در تاریخ ۴۵۱ هجری نگارش یافته است. این اثر شامل مجموعه لغات گسترده، و شرح مبسوطی از زبانهای ترکی قرن پنجم هجری و پیش از آن است. امروزه این نوشتار منبع پرارزشی برای تحقیقات زبانشناسی و تؤرکلوژی به شمار می‏رود.[۱۸]

دیرینه‏ترين آثار قرآنى زبان تركى، قصص ‏الانبيای[۱۹] قاضى برهان‏اُغلو نصرالدین رابغوزى در مناقب پیامبران است كه در سال ۷۱۰ هجرى به نظم و نثر کتابت شده است. نسخۀ خطی این اثر قرآنی، امروزه در گنجینۀ کتابخانة کاخ‏ موزة توپقاپی‏ سارای[۲۰] استانبول نگهداری می‏ شود.[۲۱]

نسخۀ دیگری از این اثر قرآنی به شمارۀ MS 760-773 در کتابخانة جان ریلاندز منچستر محفوظ است.[۲۲]

  T   T   T

دربارة نخستین ترجمة ترکی قرآن مجید، برخی محققان علوم قرآنی از جمله احمد زکی ولیدی طوغان، با ارائۀ دلایل و مستندات زبانشناختی و تاریخی، معتقدند كه در ميان حلقة مترجمانِ تفسير طبرى،[۲۳] عالمانی از ترکان اِسپيجاب / اِسفيجاب (سایرام) و مَبوس ماوراءالنهر نيز مشارکت داشته‏ اند‏ كه همزمان با ترجمۀ فارسى، به زبان تركى نيز برگردان نموده ‏اند.[۲۴] دسته ‏ای دیگر از پژوهشگران، همچون عبدالقادر اینان و محمد فؤاد كؤپرؤلؤ، کتابت اولين ترجمۀ تركى قرآن مجید را مربوط به نیمۀ اول قرن پنجم هجرى می‏دانند.[۲۵]

‏‏ترجمه‏ و تفسیرهای ترکی قرآن از سدۀ پنجم تا هفتم هجری

در منابع به نسخه‏هایی از ترجمة قرآن به ترکیِ کهن (شرقی) در سدة پنجم و ششم هجری اشاره شده است.[۲۶] چندین ترجمۀ ترکی قرآن مجید با لهجة قراخانی، جغتایی، قبچاق و اُغوز (ترکیِ ‏شرقی) در گنجینۀ کتابخانه‏ های: مؤسسة مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه،[۲۷] کتابخانة جان ریلاندز منچستر،[۲۸] کتابخانۀ سلیمانیۀ مسجد حکیم ‏اُغلو علی پاشاي استانبول[۲۹] و موزة بریتانیا[۳۰] نگهداری می‏ شود. در بیشتر این ترجمه‏ ها، علاوه بر به‏کارگیری گستردة واژگان عربی، ساختارهای نحوی جملات و دستور زبان ترکی نیز حفظ شده است.[۳۱]

ترجمههای ترکی قرآن مجید از سدۀ هفتم تا یازدهم هجری

از سدۀ هفتم تا یازدهم هجری، چندین ترجمۀ تركى قرآن مجيد صورت پذیرفته، كه مى‏توان آنها را به ترجمه‏ و تفسیرهاى مفصل، موجز و منظوم / مسجع تقسیم کرد. یکی از قديمى‏ترين ترجمه‏ های موجود ترکی قرآن كريم به قرن هفتم هجری بازمی‏گردد. این مصحف مترجَم به لهجه‏ای از زبان ترکی کتابت شده، که امروزه گویشوران آن در آسیایِ ‏میانه و ماوراءالنهر زندگی می‏کنند. اين ترجمۀ ۳۴۳ برگی قرآن مجيد، در بخش نسخه‏ های خطی كتابخانۀ آستان قدس رضوى در مشهد نگهداری می ‏شود. قابل ذکر است که اين نسخه، ترجمۀ اُزبکی هشت سورۀ نخست قرآن مجید را نيز به پيوست دارد که در سال ۶۴۷ هجری توسط عبدالقادر بن طاهر بغدادى انجام گرفته است. دیگر نسخۀ خطی این قرآن مترجَم ترکی ــ اُزبکی، در آكادمى علوم ازبكستان در تاشكند محفوظ است.[۳۲]

یکی از مشهورترین ترجمه‏های تركى قرآن مجيد، که معرکة آرای پژوهشگران علوم قرآنی و زبانشناسان قرار گرفته، ترجمه‏ای است که در زمان پادشاهی ابوسعید بهادرخان بن اُلجایتو، (حک: ۷۱۶-۷۳۶ هجری) از ایلخانیان ایران، در سال ۷۳۴ هجرى، به دست محمد حاج دولتشاه در شيراز ــ شهر شعر و غزل فارسی ـ صورت پذیرفته است![۳۳] اين مصحف مترجَم ۲۵۰۰ كلمه‏ای امروزه به شمارة T 73 در گنجینۀ «موزة آثار تُرك و اسلام»[۳۴] استانبول نگهدارى می‏شود.[۳۵]

نسخۀ خطی این ترجمۀ مهم و تأثیرگذار، نخستین بار از طرف یک واقف خیراندیش، به آرامگاه ایوب سلطان (ابو ایوب انصاری) در استانبول وقف شده و در سال ۱۹۲۲م از طرف «مؤسسات وقفیّه» به «موزۀ آثار تُرک و اسلام» منتقل گردیده است.

در خاتمۀ این ترجمۀ ترکی قرآن مجید، مطالبی از ناسخ به ترکیِ شرقی با لهجۀ اُغوز درج شده که ترجمۀ فارسی آن چنین است:

«این مصحف شریف به دست غلام درگاه، محتاج و ضعیف خطاکار، امیدوار به عفو پروردگار، محمد الحاج دولتشاه الشیرازی در تاریخ ۷۳۴ هجری استنساخ و تذهیب شد».[۳۶]

 نسخۀ خطى کهن ديگرى از ترجمة ترکیِ شرقی با لهجۀ جغتایی قرآن مجید، به شمارة ۲۹۳ (۴۸ سابق) در گنجینۀ كتابخانۀ آستان قدس رضوى در مشهد محفوظ است كه مشتمل بر يك ترجمۀ تحت ‏اللفظى و ترجمۀ موزون / مسجع تفسيرى است. (تصویرشمارۀ ۲/۱)

این نسخه از ابتدای سورۀ «ص» تا پايان قرآن كريم را دربر دارد، و در تاریخ دهم شعبان ۷۳۷ هجری به خط ثلث، نسخ و رقاع ترکستانی کتابت شده است. کاتب این مصحف مترجَم، محمد بن شیخ یوسف الابارى، معروف به سيدالخطاط است.[۳۷] (تصویرشمارۀ ۱/۱)

یکی دیگر از کهن‏ترین ترجمه ‏های کامل ترکی قرآن مجید، در تاریخ ۷۶۴ هجرى صورت پذیرفته و نسخۀ خطی آن امروزه به شمارۀ ۹۵۱ در گنجینۀ نسخ خطی كتابخانۀ سليمانية مسجد حکیم‏اُغلو علی پاشای استانبول نگهداری می‏شود.[۳۸]

 ¨

در سال ۱۹۱۴م نسخة خطی آسیب‏دیده‏ای از ترجمۀ قرآن مجید به ترکیِ ‏شرقی، در فرغانه / کارشی ترکستان (ازبکستان امروزی)، توسط محقق، مورخ و قرآن‏پژوه تُرک، احمد زکی ولیدی طوغان کشف شد که امروزه به ترجمۀ آسیای ‏میانه / گمنام مشهور است.

برخی محققان از جمله طوغان، اِکمان، بارتولد، كؤپرؤلؤ، اینان، بُروکُف، سیمونُف، ساغول، اَردُغان، ذوالفقار و محمداُف دربارۀ این ترجمۀ ترکی قرآن تحقیق و اظهار نظر کرده ‏اند. عده‏ای از آنان احتمال می ‏دهند که این نسخه، توسط یکی از وابستگان لجنة زمخشری[۳۹] در خوارزم ماوراءالنهر تألیف شده یا حداقل تأثیر فراوانی از آن گرفته است. امروزه نسخة خطی این ترجمة ارزشمند به شمارۀ ۲۴۷۵/۳۳۲ در گنجینۀ کتابخانۀ موزة آسیایی سن‏ پطرزبورگ (لنینگراد) نگهداری می‏شود.[۴۰]

  یکی ديگر از ترجمه‏ های دیرین ترکی قرآن مجید، مربوط به قرن نهم هجرى است. اين نسخه علاوه بر ترجمۀ تحت‏ اللفظى قرآن به تركى قراخانى، حاوى تفسيرى با  ويژگي‏ تركىِ جغتايى و خوارزمى است. نسخۀ خطی این مصحف شریف، امروزه در كتابخانۀ موزۀ آسيايى سن ‏پطرزبورگ قرار دارد.[۴۱] (تصویر شمارۀ ۱/۲، ۲/۲)

ترجمه ‏های ترکیِ عثمانی قرآن مجید

‏‏نخستين ترجمه ‏های تركىِ عثمانى قرآن مجید در آناطولی، پس از سقوط سلاجقة روم و ظهور سلاطین عثمانی، در آغاز قرن هشتم هجری صورت گرفته است. بیشترین نسخه ‏هاى خطی موجود آن، مشتمل بر ترجمه و تفسير سوره‏هاى كوتاه قرآن کریم است.[۴۲]

 اساس تفسیری بیشتر ترجمه‏ هاى انجام گرفته در این اعصار آناطولی، تفسير  ابوالليث سمرقندى است.[۴۳] ترجمه‏های احمد داعى، ابوالفضل موسی بن حاج حسین بن عیسی الایزنيقى، با عنوان انفس الجواهر (۳۳۸ ق) و احمد بن محمد (ابن‏عربشاه ۸۵۴ ق)[۴۴] از این جمله‏ اند.

یکی از مهم‏ترین ترجمه‏ و تفسیرهای ترکیِ عثمانی قرآن مجید به نام تبارکه تفسیری است که در سال ۷۳۱ هجری به نام سلیمان پاشا از پسران بیگلربیگی آناطولی، اُرهان‏ بأی کتابت شده است. نسخۀ خطی این ترجمۀ تفسیری، امروزه به شمارۀ ۴۵ در گنجینۀ کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات زبان ترکی در استانبول نگهداری می‏ شود.[۴۵]

یکی دیگر از قديمی‏ترين اين ترجمه ‏ها، در سال ۸۲۶ هجری با عنوان سورۀ مُلک تفسیری[۴۶] است که توسط مصطفی بن محمد بن احمد القونوی صورت گرفته است.[۴۷]

يكى دیگر از اين ترجمه‏ هاى مهم تحت‏اللفظى ترکیِ عثمانی، ترجمه‏ ای است که در سدۀ نهم هجری به خط محمد بن حمزه، با تذهیب زیبایی كتابت شده است. متن كامل این ترجمه با تصحیح دكتر احمد توپال‏ اُغلو به زبان امروزین تركى استانبولى، برگردان و منتشر شده است. همچنین در مورد ويژگی های این ترجمه، رسالۀ علمی مفيدی همراه با منابع و مآخذ تفصیلی، در یک جلد از طرف وی به چاپ رسیده است.[۴۸]

از دیگر ترجمه ‏های صورت گرفته مهم این دوره، ترجمه و تفسیر جواهر الاصداف است که به دستور بیگلربیگی آناطولی (جانداراُغولاری)، اسفندیار‏بأی (۱۳۹۲-۱۴۴۳م)، برای یادگیری و تحصیل علوم قرآنی پسرش ابراهیم ‏بأی، تدوین شده است.[۴۹]

این نسخه برای اولین بار در سال ۱۹۳۷م توسط محقق و کتابشناس لهستانی آنانیاس زاگایفسکی، شناسایی و در کتاب مطالعات زبان ترکی عثمانی، بخش ترجمۀ قرآن در آناطولی معرفی گردیده است.[۵۰] نسخۀ خطی این ترجمه و تفسیر دو جلدی، امروزه به شمارۀ ۱۹۱ در بخش نسخ خطی کتابخانۀ ایاصوفیای استانبول نگهداری می‏ شود. گفتنی است که این اثر، از حیث ساخته ای زبان ترکی اهمیت فراوانی دارد.[۵۱]

در سال ۱۹۴۰م چندین ترجمۀ ترکی عثمانی قرآن مجید، در منطقۀ تاریخی چاناق ‏قلعۀ ترکیه به دست آمد که مربوط به سدۀ هفتم تا دهم هجری هستند. یکی از این ترجمه ‏های کامل، در سال ۹۴۹ هجری صورت پذیرفته است. این مصحف مترجَم تحت‏ اللفظی، فصلهای متعددی در باب قرائات و فضایل قرآن به پیوست دارد.[۵۲]

در ميان كتابهاى خطى موزۀ قونيه در ترکیه نيز چندین قرآن با ترجمۀ تركى نگهداری می‏شود که عبارتند از:

۱ . ترجمۀ خضر بن شاهين، که در زمان سلطان مراد دوم (حک: ۸۲۴-۸۵۵ ق) نگارش یافته است.

  1. ۲٫ ترجمۀ حسين بن حسن ۹۶۵ ق، که از طرف سنان پاشا به نام اِسمهان سلطان وقف موزه گردیده است.
  2. ۳٫ ترجمۀ محمد بن يوسف آغرى بُز ۹۶۸ ق، که از طرف بیگلربیگی قرامان، حسن پاشا وقف شده است.
  3. ۴٫ ترجمۀ قرآن بدون نام کاتب از قرن دهم هجری، که از آرامگاه شمس تبریزی در قونیه وقف موزه گردیده است.
  4. ۵٫ ترجمه و تفسير قرآن مولوی شیخ اسماعيل بن احمد الآنقروى، با عنوان فاتحه تفسیری (فتوحات عينية)،[۵۳] که در تاریخ ۱۰۳۰ ق به خط نسخ کتابت شده است. (تصویر شمارۀ ۴)
  5. ۶٫ تفسیر آیة الکرسی شیخ ‏الاسلام اسعد افندی، که به خط نستعلیق زیبا در سال ۱۱۶۴ ق در زمان سلطان محمود خان غازی کتابت شده است. (تصویر شمارۀ ۱/۳،۲/۳)

۷ . ترجمة ناصح بغدادی، که در سال ۱۱۷۶ ق صورت گرفته است.

  1. ۸٫ ترجمۀ‏ منظوم النظم المبين فى الآيات الاربعين،[۵۴] اثر اُخچى ‏زاده محمد شاهى، به خط شهباز بن شعبان، که به تاریخ ۱۰۵۱ ق، ۲۵۲ برگ در استانبول انجام گرفته است.[۵۵]

آمار نسخه‏ های خطی ترجمه‏ های ترکی قرآن مجید در کشورهای مختلف

ترکیه ۱۴۰۲ ترجمه؛ مصر ۹۲ ترجمه؛ آلمان ۶۱ ترجمه؛ یوگوسلاوی (بوسنی، کرواسی و صربستان) ۳۱ ترجمه؛ روسیه ۲۲ ترجمه؛ فرانسه ۲۱ ترجمه؛ ایران ۱۵ ترجمه؛ عراق ۱۲ ترجمه؛ انگلستان ۱۱ ترجمه؛ واتیکان ۱۱ ترجمه؛ الجزایر ۱۰ ترجمه.[۵۶]

در طول تاریخ پیدایش و زایش زبان ترکی استانبولی (عثمانی)، ترجمه و تفسيرهای فراوانی از قرآن به زبان ترکی پديد آمدند كه به نظر برخی از پژوهشگران، تعداد ترجمه‏ های این مصاحف خطی، بیش از ۱۷۰۰ مصحف كامل و منتخب است.[۵۷]

¨

فهرست ترجمه‏های ترکی قرآن مجید

یکی از فهرستهای نسخ خطی ترجمه ‏های ترکی قرآن مجید، به همت دکتر ماجد ياشاراُغلو، توسط انتشارات ریاست عامۀ امور دینی در آنکارا چاپ و منتشر شده است.[۵۸] فهرست مختصر دیگری از نسخه‏ های خطی ترکی قرآن کریم، در کتاب علوم قرآنی عثمان کسکی‏اُغلو درج گردیده است.[۵۹]

همچنین فهرست دیگری با عنوان کتابشناسی جهانی نسخه ‏های خطی ترجمه‏ های قرآن مجید در سال ۲۰۰۰م توسط پروفسور اکمل‏ الدین احسان‏اُغلو و مصطفی نجات سفرجی‏ اُغلو به زبان انگلیسی در استانبول چاپ و منتشر شده است.[۶۰]

نیز فهرست ترجمه ‏های ترکی قرآن کریم موجود در كتابخانة بوردور ــ آنتالیای تركيه را دکتر احمد آتش در نشریۀ ادبیات زبان ترکی منتشر نموده است.[۶۱]

فهرست مهم دیگری با عنوان کتابشناسی جهانی ترجمه‏های قرآن کریم: ترجمه‏های چاپی سالهای ۱۵۱۵ـ۱۹۸۰م به کوشش عصمت بینارق و خالد اَرن و ویرایش پروفسور اکمل‏الدین احسان‏اُغلو در مرکز تحقیقات تاریخ، هنر و فرهنگ اسلامی (ایرسیکا)،[۶۲] در سال ۱۹۸۶م به زبان انگلیسی در استانبول به چاپ رسیده است.

در این مجموعه فهرست ترجمه و تفسیرهای ترکی، به دو صورت کامل و منتخب / ناقص نزدیک به ۱۰۰ صفحه از کتاب را به خود اختصاص داده است.[۶۳] منتخبی از این اثر، با ترجمه و نگارش محمد آصف فکرت به فارسی نیز ترجمه شده است.[۶۴]

¨


 

نخستین‏ ترجمههای چاپی قرآن مجید

بر خلاف نظر اکثر محققان، مبنی بر چاپ اولین ترجمۀ ترکی قرآن مجید در سال ۱۸۴۲م در قاهره، راقم این سطور در تحقیقات خود به یک ترجمه‌ و تفسیر ترکی قرآن مجید دست یافت که در تاریخ ۱۲۴۱ هجری / ۱۸۲۶م با عنوان تفسیر سورۀ‏ حجرات تألیف جودت افندی (مدرس)، در استانبول چاپ و منتشر شده است.

در مقدمۀ این اثر، نویسنده از چندین ترجمه و تفسیر ترکی قرآن مجید نام می‏برد که در استانبول به طبع رسیده است.[۶۵] این مطلب نشان می‏دهد که سلاطین عثمانی، حدود یک قرن قبل از انقراض خلافت، با چاپ و انتشار ترجمه و تفسیر ترکی قرآن مجید، آن‏چنان که مشهور است، مخالف نبوده‏ و این امر در دارالخلافۀ استانبول رایج بوده است.[۶۶]

به نظر هارتموت بوبتسین،[۶۷] محقق، قرآن‏پژوه و نویسندۀ مدخل ترجمه‏های قرآن در دائرة المعارف قرآن، چاپ و انتشار ترجمه‏ و تفسیر قرآن در میانة قرن نوزدهم میلادی در سراسر جهان اسلام بسيار تأثيرگذار بود. ترجمه‏هاى تركى قرآن مجيد از سال ۱۸۶۵م به بعد در استانبول به چاپ رسيده است.[۶۸]

نخستين ترجمه و تفسیر چاپى ترکی قرآن مجيد، بر اساس تفسیر تبيان بوده است.[۶۹] در ميان تفسیر‏هايى كه اساس ترجمه و تفسيرهاى تركى قرآن مجید در این ادوار قرار گرفته، تفسير مشهور مواهب عِليّه / تفسير حسينى ملاحسين واعظ كاشفى با عنوان تفسیر مواکب[۷۰] است که برای اولین بار با ترجمۀ ترکیِ عثمانی اسماعيل فرخ افندى در سال ۱۲۴۶ هجری / ۱۸۳۰م دو جلد در یک مجلد و رسم ‏الخط عربی در استانبول چاپ و منتشر شده است.[۷۱] همچنین چاپ ترجمة تركى تفسير جلالين[۷۲] در سال ۱۸۷۷م در مطبعۀ بولاق قاهره صورت گرفته است.

¨

مهم‏ترين ترجمه‏ هاى چاپی قرآن مجید

از مهم‏ترين ترجمه‏هاى ترکی قرآن مجید در اين دوره، ترجمۀ جميل سعید،[۷۳] مصطفی‌بأی ــ محسن‌ فانی،[۷۴] زكى مغامض،[۷۵] عمررضا دُغرول،[۷۶] حسن‌ بصری‌ چانتای‌ بالی‏كسیرلی،[۷۷] اسماعيل حقى بالتاجى،[۷۸] عثمان نبى‏اُغلو،[۷۹] حسین آتای ــ ‌‌یاشار کوتلوآی،[۸۰] عبدالوهاب اؤزتؤرك، طلعت قوچ بيگيت، ياشار نورى اؤزتؤرك و خانم مدينه بالجى است.[۸۱]

¨

ترجمه‏ های ترکی استانبولی قرآن مجید

پس از سقوط امپراطوری و خلافت عثمانى در سال ۱۳۴۲ هجری، امر ترجمۀ قرآن به زبان تركى رواج گسترده‏ای یافت. برخی از این ترجمه‏ها به علت عدم برگردان از روی متن عربی قرآن مجید، اشکالات فراوانی داشتند. این مسئله باعث شد که افکار عمومی جمهوری ترکیه به شدت پریشان و ناراضی شود.

در نتیجه برای اولین بار پس از بررسی و تصویب مجلس کبیر ملی ترکیه در تاریخ ۲۱ شباط ۱۹۲۵م، امر ترجمة ترکی استانبولی قرآن مجید، بر عهدۀ محمد عاکف اَرسوی‌بأی، شاعر ملی ترکیه (متوفای ۱۹۳۶م) قرار گرفت، و تدوین تفسیر قرآن مجید، به شخص محمد حمدی یازئر المایلی واگذار شد.[۸۲] پس از مدتی به سبب اختلاف و انصراف اَرسوی‌بأی، ترجمة قرآن مجید متوقف شد و یا به گفتۀ برخی افراد، به دلیل بیماری و اقامت او در مصر، ترجمۀ قرآن تحویل مجلس کبیر ملی نشد.[۸۳] به همین دلیل ریاست مجلس از شخص محمد حمدی یازئر المایلی خواست که قرآن را نیز ترجمه کند. وی نیز با پذیرش این امر توانست به بهترین صورت، ترجمۀ ترکی قرآن مجید را در سال ۱۹۲۸م چاپ و منتشر نماید.

ترجمة ترکی استانبولی عبدالباقی گؤلپینارلی

 مصطفی عزت باقی، مشهور به پروفسور عبدالباقى گؤلپینارلى، قرآن‏پژوه‏، مولوی‏شناس‏، ادیب و مورخ اهل ترکیه، ترجمة ترکی استانبولی قرآن مجید را در سال ۱۹۵۵م به پایان رسانده و تا کنون چندین بار توسط انتشارات رمزی و کیتاب‏اِوی استانبول همراه با متن عربی و بدون متن عربی قرآن مجید چاپ و منتشر شده است.[۸۴] این ترجمه، اولین ترجمة چاپی ترکی استانبولی قرآن مجید است که توسط یک مترجم شیعه صورت پذیرفته است. همچنین این ترجمۀ قرآن، به کوشش محمد مجاهدی در سال ۲۰۰۳م همراه با متن عربی قرآن مجید، توسط انتشارات انصاریان در قم منتشر شده است.[۸۵]

دیگر آثار دینی گؤلپینارلی، ترجمۀ ترکی استانبولی کتاب شریف نهج ‏البلاغه با عنوان سخنان امام علی(ع) است که در سال ۱۹۴۰م توسط انتشارات اَمک باسئم آنکارا چاپ و منتشر شده است. همچنین تفسیر محمد سوره ‏سی ‏نین تفسیرلری و فتح سوره ‏سی‏ نین تفسیری، در سال ۱۹۷۳م با خط لاتین از طرف نشر تیسا مطبعه‏ چی‏لیک صنایعی در آنکارا طبع و نشر یافته است.

‏‏ترجمۀ قرآن کریم به زبان تركى استانبولى از مرتضی ترابی

اين ترجمه با عنوان قرآن‏كريم و مآلى (قرآن و ترجمة معانى) ترجمه و توضيحات از حجة‏الاسلام والمسلمین مرتضى ترابى، چاپ اول، انتشارات كوثر، استانبول، ۲۰۰۹م، رمضان ۱۴۳۰ هجرى چاپ و منتشر شده است.[۸۶] در اين ترجمه از تفاسيرى چون تفسير صافى، تفسير شُبَّر و تفسیر مجمع‏ البيان استفاده شده و با همكارى هيئت علمى مؤسسة فرهنگى ترجمان وحى (مرکز ترجمۀ قرآن مجید به زبانهای خارجی) در قم تدوين شده است.[۸۷] این ترجمه در سال ۱۳۸۹ش جایزة جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران و نیز کتاب سال حوزة علمیة قم را به خود اختصاص داده است.

ترجمة ترکی استانبولی تفسیر المیزان

تا کنون چندین جلد از ترجمۀ تركى استانبولى تفسير وزین و ماندگار الميزان فی تفسیر القرآن اثر علامه محمد حسین طباطبايى چاپ و منتشر شده است. ترجمۀ جلد اول تا سوم و نيز مجلدات پنجم و نهم، توسط وحدالدين ائنجه؛ جلدهاى چهارم، ششم، هشتم و دهم، به وسیلة صالح اوچان در انتشارات كوثر استانبول چاپ و منتشر شده است.

¨

ترجمه‏ و تفسیرهای چاپی‏ قرن نوزدهم و بیستم

تفسیر سورۀ‏ حجرات،[۸۸] جودت افندی (مدرس)، ۱۲۴۱ هجری / ۱۸۲۶م؛ ترجمه و تفسیر مواکب،[۸۹] اسماعيل فرخ ‏افندی، ۱۲۴۶ هجری / ۱۸۳۰م؛ ترجمه و تفسیر ‏التبيان، محمد آیین‏تابی دباغ‌زاده، مطبعۀ بولاق، قاهره، ۱۲۵۷ هجری / ۱۸۴۱-۱۸۴۲م؛ نتیجة التفاسیر، استانبول، ۱۲۶۶ هجری / ۱۸۵۰م؛ روح البيان، اسماعيل حقی بورسوى،[۹۰] متوفای ۱۱۲۷ هجری / ۱۸۶۰م؛ ترجمه و تفسیر هفت یک، هذا تفسیر هفت یک من تفسیر التبیان، فتح‌الله حمید‌الله اُغلوماسُف، قازان، ۱۸۶۰م.

 نتیجة التفاسیر فی سورة یوسف، تصحیح احمد کامل افندی، استانبول، ۱۲۷۹ هجری / ۱۸۶۳م؛ سرّ قرآن[۹۱] (ترجمۀ تفسير كبير امام فخر رازى) سرّی پاشا گریدی افندی، ۱۸۸۵م؛ ترجمۀ سورۀ ضُحی، ابراهیم گؤزؤبؤیؤک‏زاده (قیسروی)، استانبول، ۱۲۸۷ هجری / ۱۸۷۱م؛ تفسیر قرآن ترجمه‏سی، تفسیر نجاتی، عثمان نجاتی اسکی شهیرلی، ۱۲۸۸ هجری / ۱۸۷۱م؛ التفسير الجمالى على التنزيل الجلالى،[۹۲] مولانا محمد خيرالدين‏خان هندی حیدرآبادی، مطبعة بولاق، قاهره، ۱۲۹۴ هجری / ۱۸۷۷م.

زبدة الآثار المواهب والانوار،[۹۳] علی و سلیمان (احمد بن عبدالله)، نشر رضا افندی، استانبول، ۱۲۹۴ هجری / ۱۸۷۷م؛ خلاصة الاخلاص، احمد صبری ــ م. ابوضیاء، استانبول، ۱۳۰۴ هجری / ۱۸۸۸م؛ ترجمۀ حکمة البیان فی سورة الرحمن، احمد رشدی، استانبول، ۱۳۰۵ هجری / ۱۸۸۹م؛ ریاض الغفران، (تؤرکجه یاسین شریفئن نظمئن تفسیری)، سلیمان شکیب، استانبول، ۱۳۱۳ هجری / ۱۸۹۷م.

قرآن، کلام شریف تفسیری، تفسیر فوائد، قازان، ۱۸۹۹-۱۹۰۰م؛ تفسیر هفت یک، مولانا محمد جمالالدین تفسیریندن، قازان، ۱۸۹۵-۱۹۰۰م؛ تفسیر سورۀ یاسین، اسماعیل حقی ماناسترلی، ۱۳۱۴ هجری / ۱۸۹۶م؛ ترجمه و تفسیر هفت یک، کتاب شریفمآب هفت یک تفسیری، تؤرکی تیلینده، سدرة المنتهی، قازان، ۱۹۰۵م؛ ترجمه و تفسیر كشف الحقائق عن نكت الآيات والدّقائق،[۹۴] ميرمحمد كريم آغا، باکو، ۱۹۰۴-۱۹۰۶م؛ هفت یک تفسیر آچیق تؤرکی، قازان، ۱۹۰۳-۱۹۰۷م؛ ترجمة تفسیر نعمانی، ملانعمان بن امیر بن عثمان، اُرنبورگ، ۱۹۰۷م؛ یاسین تفسیری یانا ترتیبده یاسین شریف معناسی، قازان، ۱۹۰۷م؛ ترجمه و تفسیر کتاب البيان فى تفسير القرآن،[۹۵] محمّدحسن اسماعیلاُغلو مولا‏زادة شكوى (نخو)، تفلیس، ۱۳۲۶ هجری / ۱۹۰۸م؛ تحصیلالبیان فی تفسیرالقرآن، محمد صادق بن شاه احمد ایمان قولو قازانلی، قازان، ۱۹۱۰م.

تفسیر شریف انوار القرآن، اسماعیل حقی برکتزاده، ۱۳۳۱ هجری / ۱۹۱۳م؛ سورۀ اخلاص و علق تفسیری، شیخ‌الاسلام موسی‌کاظم، ۱۳۳۴ هجری / ۱۹۱۸م؛ صفوة البیان فی تفسیر القرآن، استانبول، ۱۳۳۵ هجری / ۱۹۱۹م؛ نور البیان، قرآن کریمن تؤرکجه ترجمهسی، ابراهیم حلمی (چیغیرآچان)، ۱۳۴۱ هجری / ۱۹۲۲م؛ تفسیر نعمانی (کلام شریف)، جمال‏الدین عماد‏الدین، هلسینکی، ۱۹۵۹م؛ ترجمۀ شيخ‌الاسلام بن اسدالله الحامدي، قرآن الاتقان فی ترجمة القرآن، قرآن تفسیر قازان تیلینده، چاپ اول، قازان، ۱۹۱۱-۱۹۱۴م، چاپ دوم، توکیو، ۱۹۵۰م؛ قرآن کریم مترجم و محشّی باللغة الترکستانیّة،[۹۶] محمود بن سید نذیر طرازی مدنی، بمبئی، ۱۳۷۵ هجری / ۱۹۵۵م، دوحه، ۱۹۸۰م.

ترجمه و ‏تفسیرهاى ترکی آذربايجانى قرآن مجید

برخی زبانشناسان و جهانگردان اروپایی، مانند باسكاكف[۹۷] و کُنونوف[۹۸] که در سالیان گذشته به شرقِ ‏ميانه سفر كرده ‏اند، زبان تركى آذربايجانى را از حیث گسترۀ کثرت گویشوران، نظیر زبان فرانسوى در اروپا دانسته و چنین نوشته‏ اند: «تركى آذربايجانى، از كاشغر تا استانبول مقرون به فهم است».[۹۹]

گفته می‏شود اولين ترجمۀ تركى آذربايجانى قرآن مجيد، در میانه ‏های قرن نُهم هجری به فرمان امیر قره ‏يوسف ــ سرسلسلۀ پادشاهان شیعۀ قره ‏قُويونلو، پدر ابوالمظفر جهانشاه حقیقی ــ حاكم آذربايجان و عراقين انجام گرفته، و خود او اين ترجمه را همراه آیات قرآن، با صوتِ زيبايى مى‏ خوانده است.[۱۰۰]

در واپسین سالهای پایانی قرن نُهم هجرى، به دستور اوزون حسن بایندری، اولین پادشاه سلسلۀ آق ‏قُويونلو، ترجمۀ دیگری از قرآن كريم به تركى آذربايجانى انجام گرفته است.[۱۰۱] نسخۀ خطی اين ترجمه، امروزه در بخش گنجینۀ نسخه‏ هاى خطى آستان قدس رضوى در مشهد نگهدارى مى ‏شود.[۱۰۲] همچنين نسخه‏ هاى خطی فراوانی از ترجمۀ قرآن كريم به زبان تركى آذربايجانى وجود دارد كه بيشتر مربوط به قرن نُهم هجرى و پس از آن است.[۱۰۳]

ترجمه و تفسیر كشف الحقائق عن نكت الآيات والدّقائق

اين ترجمه و تفسير قرآن مجید، توسّط ميرمحمد كريم آغا (۱۸۵۳-۱۹۳۹م)، نوة حاج میر جعفر علوی حسینی موسوی باکویی انجام گرفته و در سال ۱۹۰۴-۱۹۰۶م در سه جلد رحلی در باکو به طبع رسيده است.[۱۰۴]

نسخة دست‏نویس این ترجمه و تفسیر، در انستیتوی نسخ خطی آکادمی ملی جمهوری آذربایجان نگهداری می‏شود.[۱۰۵] این اثر برای اولین بار، توسط مطبعۀ بخاریۀ روزنامۀ کاسپی[۱۰۶] چاپ و منتشر شده است.[۱۰۷] چاپ دوم اين ترجمه و تفسیر ترکی آذربایجانی، به صورت افست، توسّط دانشگاه سهند تبريز در سال ۱۳۷۳ش انجام گرفته است.[۱۰۸] همچنین ترجمة فارسی آن به وسیلۀ حاج عبدالمجید صادق نوبری صورت پذیرفته است.[۱۰۹]

برگردان ترکی استانبولی این اثر نیز با ویرایش و تصحیح احمد دولون‏آی، با عنوان زایش حقیقت، تفسیر علوی ]شیعی[ قرآن کریم Gerçeğin Doğuşu, Alevî Kur’an Tefsiri))، توسط انتشارات مرکور استانبول در سال ۲۰۰۰م چاپ و منتشر شده است.[۱۱۰]

اين ترجمه و تفسير، در كشورهاى ايران، آذربايجان، عراق و نیز قسمتهايى از نواحى غربى چين (سین‏كيانگ)، ازبکستان، افغانستان و آسياى ميانه براى عموم قابل فهم است.

منابع تفسیری: کشاف، تفسیر کبیر، ارشاد العقل ‏السلیم، روح ‏البیان، مجمع ‏البیان، لباب ‏التأویل فی معانی ‏التنزیل، مدارک ‏التنزیل وحقایق التأویل و انوار ‏التنزیل.

ترجمه و تفسیر کتاب البيان فى تفسير القرآن

اين ترجمه و تفسير ترکی آذربایجانی قرآن مجید، در سال ۱۳۲۶ هجری / ۱۹۰۸م توسّط محمّدحسن اسماعیل‏اُغلو مولا‏زادة شكوى (نخو)،[۱۱۱] در مطبعة غيرت شهر تفليس گرجستان، دو جلد در یک مجلد، چاپ و منتشر شده است.[۱۱۲] نیز چاپ دوّم آن در ربیع‏الاول ۱۳۹۹ هجری از طرف حوزة علميۀ قم، و چاپ سوّم آن در سال ۱۳۶۹ش از طرف سازمان تبليغات اسلامى انجام گرفته است. همچنين در سال ۱۹۸۹م در باکو تجديد چاپ شده است.[۱۱۳]

منابع تفسیری: تفسیر مجمع ‏البیان، تفسیر جلالین، تفسیر انوار التنزیل و تفسیر کبیر.

ترجمة تركى آذربايجانى قرآن مجید ضياء بنياداُف ــ واسيم محمدعلىاُو

اين ترجمه در سال ۱۹۹۲م توسّط ضياء بنياداُف ــ واسيم محمّدعلى‏اُو با رسم‏الخط کریل، بدون متن عربى قرآن، در يك جلد ۷۳۰ صفحه‏اى با ۳۲ صفحه مقدّمه، توسط انتشارات آذرنشر باکو چاپ و منتشر شده است.[۱۱۴]

اين ترجمه از حیث ادبيات تركى آذربايجانى در سطح عالى و به صورت ساده و روان نگارش يافته و برای عموم مردم مقرون به فهم است.[۱۱۵]

چاپ دوم این ترجمه در سال ۱۹۹۷م با ویرایش علمیِ شیخ‏الاسلام جمهوری آذربایجان، حاجی الله‏شُکُور پاشازاده[۱۱۶] در آنکارا طبع و نشر یافته است.[۱۱۷]

منابع تفسیری: تفسیر جلالین، مجمع ‏البیان، صفوة التفاسیر، مشکل‏ اعراب القرآن، المواکب، ترجمۀ قرآن عمر نصوحی بیلمن، معانی ‏القرآن، کشف‏ الحقائق عن نکت الآیات والدقائق وکتاب ‏البیان فی تفسیر القرآن.

‏‏ ترجمة احمد كاويان‏پور اورموى

چاپ اولین ترجمة کامل تركى آذربايجانى قرآن مجيد با رسم‏الخط عربی در ایران، توسط احمد كاويان‏پور اورموى انجام گرفته است. چاپ دوم این ترجمه به صورت صفحۀ مقابل در تاريخ ۱۳۷۱ش توسط انتشارات اقبال در تهران منتشر شده است.

كاويان‏پور، ترجمة قرآن كريم به زبان تركى آذربايجانى را پس از ده سال تلاش مداوم (طبق برآورد و محاسبۀ خود) در ظرف ۱۸۰۰۰ ساعت كار مفيد و مقدس علمى به پايان رسانده كه با رسم ‏الخط عربى، چاپ و منتشر شده است.[۱۱۸] از دیگر آثار قرآنی وی، ترجمۀ قرآن مجید به زبان فارسی، قرآن و مقررات ارتش با اقتباس از آیات قرآن و دانستنی‏ هایی از قرآن کریم و نهج ‏البلاغه را می‏توان نام برد.

منابع تفسیری: المیزان فی تفسیر القرآن علامة طباطبایی، تفسیر نمونۀ آیت الله مکارم شیرازی، تفسیر ابوالفتوح رازی و تفسير کشف‏ الحقائق عن نکت الآیات والدقائق.

 ‏‏ترجمة رسول اسماعيل‏زادة دوزال

ترجمة ترکی آذربایجانی قرآن کریم به وسیلة دکتر رسول اسماعیل‏زادة دوزال صورت پذیرفته و چاپ اول آن در سال ۱۳۷۸ش و چاپ دوم آن با ويرایش و تصحیح جديد در سال ۱۳۸۶ش به وسيلة مؤسسة فرهنگى ترجمان وحى (مرکز ترجمۀ قرآن مجید به زبانهای خارجی) در قم منتشر شده است.

همچنین این ترجمة قرآن با دو الفباى سيريليك، (كريل ــ لاتين) به چاپ رسیده است. ترجمة این مصحف شریف به شكل آكادميك و مستقيماً از متن اصلى قرآن با نثرى شيوا و روان، بدون دخالت دادن سليقه‏هاى مذهبى و عقيدتى، و مطابق با آخرين پژوهشهاى قرآنى و يافته‏هاى تفسيرى و علمى چاپ و منتشر شده است.[۱۱۹] قابل ذکر است که این ترجمه در سال ۱۳۸۶ش جایزة جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران را به خود اختصاص داده است.

¨

دیگر ترجمه‏ های ترکی آذربایجانی قرآن مجید

ترجمۀ ترکی آذربایجانی قرآن کریم، نریمان‌ قاسم‏زاده، انتشارات آذربایجان، ۳۶۳ صفحه، کامل، بدون متن عربی قرآن، خط کریل، باکو، ۱۹۹۳؛ ترجمۀ ترکی آذربایجانی قرآن کریم، ترجمۀ گروهی، انتشارات بینالمللی الهدی، ۶۰۴ صفحه، کامل، همراه با متن عربی قرآن مجید، خط کریل، باکو، ۱۹۹۵٫

ترجمۀ ترکی آذربایجانی قرآن کریم، میریوسوف ]یوسف[ میر باقراُغلو هاشم ‏اف، بی‏نا، ۲۵۴ صفحه، ناقص، همراه با متن عربی و آوانگاری قرآن مجید، خط کریل، بی‏جا، ۱۹۷۹م؛ ترجمۀ ترکی آذربایجانی قرآن کریم، ترجمۀ عم جزء، مرتضی ترابی، انتشارات انصاریان، ۱۲۲ صفحه، همراه با متن عربی قرآن مجید، بی‏تا، قم‏؛ تفسیر تسهیل البیان، محمد صادق بن ملا شاه احمد، اورنگ مطبعه ‏سی، ترجمۀ تفسیر مواهب علیه ملا حسین واعظ کاشفی، ۸۱۸ صفحه، قازان، ۱۹۱۱م.

تحصیل ‏البیان فی تفسیر القرآن، ایمان‏قولو قازانلی، ۷۹۰ صفحه، قازان، ۱۸۹۲م؛ ترجمه و تفسیر قرآن عظیم، محض ‏احمد هاشم ‏زاده، انستیتوی نسخ خطی آکادمی ملی جمهوری آذربایجان، رسم ‏الخط عربی، کامل، ۴ ج، باکو، ۱۹۶۲م (چاپ نشده)؛ ترجمۀ ترکی آذربایجانی قرآن کریم، محمد جواد علوی طباطبایی، بی‏نا، ۱۳۱۹ صفحه، کامل، با متن عربی و آوانگاری قرآن مجید، خط کریل، بی‏جا، ۱۴۲۲ق.

ترجمۀ ترکی آذربایجانی قرآن کریم، آغابالا مهدی‏اف دردانه جعفرلی، نشریات گرافیا مرکزی، از روی ترجمۀ فارسی آیت الله مشکینی، ۶۰۴ صفحه، کامل، با متن عربی قرآن مجید، باکو، ۲۰۰۶م؛ الفاتحة و جزء عم و ترجمة معانیهما الی اللغة الآذریة، بی‏نا، مُجَمَّع ملک فهد، ۶۴ صفحه، با متن عربی قرآن مجید، مدینة منوره، ۱۴۲۵ هجری؛ نئچه ایشق‏لیقلار قرآن کریمین معارفلرینن، ترکی آذری‏نین دیلیجه، چالئشان: ]به کوشش[ حسین حائری کرمانی، ۱۵۱ صفحه، منتخب، با متن عربی قرآن کریم، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۷۷ش.

* بر خود لازم می‏دانم از استاد گرامی مرتضی کریمی ‏نیا، که برای به ثمر رسیدن این نوشتار، منابع متعددی از ترجمه‏ های ترکی قرآن مجید را در اختیارم گذاشتند، و نیز به خاطر استفادۀ فراوان از نظرات بکر استاد محترم حمید احمدزاده تشکر و قدردانی نمایم.

عزیز اوخوجولار: بو مقاله اوچون چوخلو شکیللر واردیر. باجاردیقجا آرتیریلاجاقدیر. ایندی امکانی اولمادیقدان آرتیریلمامیشدیر. بو جهتدن عذر دیله ییرم. – قیزیل قلم

  1. تاریخ الامم والملوک، ابی جعفر محمد بن جریر طبری، ج ۶، ص ۴۸۳-۵۲۲، لایدن، ۱۸۸۵م؛ الکامل فی التاریخ، عزالدین بن اثیر، ج ۴، ص ۵۷۹-۵۹۱، ج ۵، ص ۲۱، مطبعة بولاق، قاهره، ۱۳۰۲هجری.

[۲]. Emek Üşenmes, “Türkçe İlk Kur’an Tercümesi ve Tercümedeki İslâmî Terimlerin Türkçe Karşılıkları Üzerine”, in: Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 1, 2006. pp. 89-99; Nihad sâmi Banarlı, Resimli Türk edebiyatı tarihi, İstanbul, 1974; Ahmet Sefercioğlu, Türk dili tarihi, İstanbul, 1970-1977.

  1. کتیبه‏ های بازمانده در این نواحی، به سده ‏های اول ـ چهارم هجری / هفتم ـ یازدهم میلادی تعلق دارند، و با پیشینه‏ های ‏جغرافیایی و سیاسی گوناگون، کهن‏ترین اسناد زبان ترکی‏ هستند. این کتیبه ‏های منسجم و طولانی، امکان تجزیه و تحلیل در جزئیات ساختاری زبان ترکی را فراهم می‏ کنند.

[۴]. İbrahim Kefesoğlu, Türkler Tarihi, İstanbul, 1978. pp. 263-265; G. Hazai, “Turkish Languages”, in: Encyclopedia of islam, Second Edition, Leiden, 1979; Ahmet Zeki Velidi Toğan, Türkler Tarihi, İstanbul, 1981. p. 200; Mehmet Fuad Köprülü, Türk Edebiyati Tarihi, İstanbul, 1981; Nihad Sami Banarli, Resimli Türk edebiyati tarihi, İstanbul, 1974.

[۵]. Raven, 1956. in: World Bibliography of Translations of the Meanings of the Holy Qur’an,-printed Translations: 15151980, Research Center For Islamic History, art and Culture; Prepared by İsmet Binark-Halit Eren, Edited with Introduction by Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul, 1986. XCIX+880+34 pp.

[۶]. G. Hazai, “Turkish Languages”, in: Encyclopedia of islam, Second Edition, Leiden, 1979.

[۷]. Ahmet Zeki Velidi Toğan, Türkler Tarihi, İstanbul, 1981. p. 200.

[۸]. F. Zeynalov and Samat Alizāda, Kitabi Dada Ķorķud, Baku, 1988; Hamid Araslı, Kitabi Dada Ķorķud, Baku, 1977; Constantin Aleksanrowich Inostrantsev, “Korkud v istorii I legendy” (Qorqud in: History and Legend), Otdel’nyi ottisk iz Zapisok Vostochnogo Otdeleniia Imperatorskogo Russkogo Arkheologicheskogo Obshchestva, T. XX, Russian text, Sankt-petersburg, 1970. p. 7.

  1. ۵٫ تاریخ ترکان آسیای میانه، واسیلی ]ولادیمیروویچ[ بارتولد (۱۸۶۹-۱۹۳۰م)، ترجمة دکتر غفار حسینی، توس، تهران، ۱۳۷۶٫

[۱۰]. Ahmet Zeki Velidi Toğan, Türkler Tarihi, İstanbul, 1981. p. 74, 435.

  1. ۲٫ بحار الأنوار، علامه مولی محمد باقر مجلسي، مؤسسة الوفا، ج ۱۷، ص ۱۷۰، ج ۲۰، ص ۱۸۹، بیروت، ۱۹۸۳م؛ صحيح بخاری، أبي عبد الله محمد بن إسماعيل بن إبراهيم ابن المغيرة بن بردزبة البخاري الجعفي، دارالطباعة العامرة، ج ۲، ص۱۶۴، بی‏تا، استانبول؛ صحیح مسلم، أبي الحسين مسلم بن الحجاج ابن مسلم القشيري النيسابوري، ج ۱، دارالفکر، ص ۸۲۵، بی‏تا، بیروت؛ مجمع‏ البيان فی تفسیر القرآن، أمين الاسلام أبي علي الفضل بن الحسن الطبرسي، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ج ۲، ص ۲۶۹، بیروت، ۱۴۱۵ ق / ۱۹۹۵م.

[۱۲]. Abdulkadir Inan, “Yusuf Has Hacib ve eseri Kutadgu Bilig üzerine notlar”, (Yusuf Khass Hajib and comment on Kutadgu Bilig), Turk Kulturu, 98, 1970. pp. 44-58; Yusuf Khass Hajib, Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turco Islamic Mirror for Princes. Translated with and introduction and notes, by Robert Dankoff: The Chicago University Press, Chicago and London, 1983. pp. 2-35; Kutadgu Bilig, Neşre Hazırlayan: K. Eraslan & O. Serkaya & N. Yüce, Index, III, İstanbul, 1974. pp. 1-4; H. Ozden, & O. Elcioglu, “Sample from 11th Century: Kutadgu Bilig and the Four Principles of Bioethics”, Iranian J Publ Health, Vol. 37, No. 2, 2008. pp. 112-119.

  1. ۴٫ قراخانیان (Karahanlılar) یا ایلک‏خانیان / آل‏افراسیاب سلسله‏ای از ترکان بودند که از سدۀ سوم تا هفتم هجری بر آسیای ‏میانه و قسمتی از نواحی غرب چین حکومت کردند. ر.ک: سلسله‏های اسلامی، کلیفورد ادموند، ترجمۀ فریدون بدره‏ای، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ص ۱۷۳، تهران، ۱۳۷۱٫

[۱۴]. Edīb Ahmed b. Mahmud Yüknekī, Atebetü’l-hakāayık, İstanbul, 1951.

[۱۵]. Hoca Ahmet Yesevī, Ocak Yayınları, Ankara, 1995; Hayati Bice, Pir- i Türkistan Hoca Ahmed Yesevi, İnsan Yayınları, İstanbul, 2011. s. 408.

[۱۶]. Ahmet Ceferoğlu, Türk dili tarihi, İstanbul, 1970-1977; Mehmet Fuad Köprülü, Türk Edebiyati Tarihi, İstanbul, 1981; Nihad Sami Banarli, Resimli Türk edebiyati tarihi, İstanbul, 1974.

[۱۷]. Maḥmūt, b. Ḥusayn Kāshgharī, Divānü Lûgat-it-Türk Tercümesi, tr. Besim Atalay, Ankara, 1985-1986.

  1. ۴٫ دیوان لغات الترک، محمود ]بن حسین[ کاشغری، ترجمۀ محمود دبیرسیاقی، پژوهشگاه علوم انسانی، تهران، ۱۳۷۲٫

[۱۹]. Ar. Iskhakova, Kysas el-anbiya bi, Nasreddina Rabguzi, Kazan, 2005; Aysu Ata, Kısasü’l-Enbiya I (Giriş-Metin-Tıpkıbasım); Kısasü’lEnbiya II Dizin, TDK Yayınları, Ankara, 1997; ibid, “Rabgûzî’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sında Nazmın Gücü”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 2:117-12, 2008; Naile Haciyeva, “Rabguzi’nin Kısasü’l Enbiya Eserinin Bakü Yazması”, Türk Dili, Ekim, 1994. s. 514; Seyyid Abdullah Envar, Fihrist-i Noseh-e Hattî, Kitabhane-i Millî İran, Tahran, 1379 sh; Avni Gözütok, “Rabguzi, Kısasü’l-Enbiyâ: XIX. Yüzyıla Ait Bir Kazan Yazması”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, C:15, 2008. s. 3.

[۲۰]. Topkpai Sarayi Müzesi Kütüphanesi.

[۲۱]. Muhammad Hamidullah, Kuran–I kerim tarihi ve türkce tercumeler bibliyografyasi, İstanbul, 1965; János Eckmann, Eastern Turkic translations of the Koran, in: Studia Turcica, ed. L. Ligeti, 1971; idem, Middle Turkic glosses of the Rylands interlinear Koran translation, Budapest, 1976; Nihad Sami Banarli, Resimli Türk edebiyati tarihi, İstanbul, 1974.

[۲۲]. Alphonse Mingana, “An Old Turki Manuscript of Koran”, Reprinted by Permission From The Bulletin of the John Rylands Library, Manchester, in: The Moslem World, April, 1915.

  1. این اثر از نخستین ترجمه‏های رسمی تفسیر قرآن کریم به شمار می‏رود. منصور بن نوح سامانی (حک:۳۵۰ـ۳۶۶)، از علمای ماوراءالنهر، اولین بار دربارة جوازِ به فارسی برگرداندن تفسیر طبری استفتاء کرد و ایشان ــ که گویا هژده یا نوزده تن بودند ــ گفتند که خواندن و نوشتن تفسیر قرآن کریم به فارسی برای کسی که عربی نمی‏داند، رواست. ر.ک: ترجمۀ تفسير طبرى، به تصحيح و اهتمام حبيب يغمايى، انتشارات دانشگاه تهران، ج ۱، ص ۵، طهران، ۱۳۳۹-۱۳۴۴ش.

[۲۴]. Ahmet Zeki Velidi Toğan, “The Earliest Translation of Quran into Turkish”, in: Isalm Tetkikleri Enst Dergisi, iv, 1964. pp. 1-19; Hidayet Aydar, Kur’anιkerimin Tercümesi Meselesi, İstanbul, 1996; Seyfettin Erşahin, “Sovyetler Birliğinde Kur’an’a Yaklaşιmlar”, İslami Araştιrmalar, Ankara, 1996. pp. 231-232; Poonawala, 1990. p. 162; Karimi-Hakkak, 1998. p. 515, in: Qur’ān Translation: Discourse, Texture, and Exegesis, By Hussein Abdul-Raof, Richmond, Curzon, 2001. xiv+197pp; Halil İbrahim Usta, XIII. Yüzyıl Doğu Türkçesi İle Yzılmış Anonim Kur’an Tefsirinin Söz ve Şekil Varlığı, Yayınlanmamiş Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 1989; Halil İbrahim Usta-Ebulfez Amanoğlu, Orta Asyada Bulunmuş Kur’an Tefsirinin Söz Varlığı (XII-XIII. Yüzyıllar), TDK Yayınları, Ankara, 2002.

[۲۵]. Abdulkadir Inan, “Eski Kur’an Tercümelernin Dili Maselesi”, Türk Dili Dergisi,vol, I, no.7, April, 1952. pp. 395-398; Mehmet Fuad Köprülü, Türk Edebiyati Tarihi, İstanbul, 1981; Baymirza Hayit, “Sovyetler Birliğinde İslam Araştιrmalarιnιn Temayülleri”, Türk Dünyasι Araştιrmalarι Dergisi, İstanbul, 1986. pp. 41-183; M. Cunbur, “Kur’an-ı Kerīm-in Türk dilinde basılmış tercüme ve tefsirleri”, Diyanet Işleri Başkanliğι Dergisi, 1961-62; id, Türkçe Kur’an tefsir ve çevirileri bibliyografyası, in: Yeni Yayınlar, 4, 1959.

[۲۶]. “Manchester Hs. der Quranübersetzung als Quelle ersten Ranges für mitteltürkische Studien”, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 62, 1969. pp. 280-283; Ahmet Zeki Velidi Toğan, “The Earliest Translation of Quran into Turkish”, in: Isalm Tetkikleri Enst Dergisi, iv, 1964. pp. 1-19; “Quran and the Turks”, Journal of the International Islamic Conference, London, 1968. pp. 36-39.

[۲۷]. Institute of Oriental Studies Russian Academy of Sciences.

[۲۸]. János Eckmann, Middle Turkic Glosses of Rylands Interlinear Koran Translation, Budapest, 1976, Bibliotheca Orientalis Hungarica, XXI. For comments by Robert Dankoff and A. J. E. Bodrogligeti, see Ta 10.2348 and Ta 13.2048; Alphonse Mingana, “An Important Old Turki Manuscript in The John Rylands Library”, Manchester, April, 1915.

[۲۹]. Süleymaniye Kütüphanesi Hekimoğlu Ali Paşa Camii.

[۳۰]. British Museum.

[۳۱]. Mehmet Fuad Köprülü, Türk Edebiyati Tarihi, İstanbul, 1981; M. Lings, The Qur’ān, Oxford, 1976; Ahmet Zeki Velidi Toğan, “The Earliest Translation of Quran into Turkish”, in: Isalm Tetkikleri Enst Dergisi, iv, 1964; Zeeya Bunyadov and Vaseem Memmedaliyav, Kur’anikerim, Azar nashr, Baku, 1992. xxv; János Eckmann, Middle Turkic glosses of the Rylands interlinear Koran translation, Ed. E. Schutz, with preface in English by L. Legeti. Budapest: Akadémiai Kiadó (The Publishing House of the Hungarian Academy of Sciences), 1976. (Bibliotheca Orientalis Hungarica, 21). 359 pp. [Also in New York: International Publications Service].

[۳۲]. A. A. Semenov, Sobraine Vostochnikh Rukopisey Akademi Nauk Uzbekskoy SSSR, Tashkent, 1952. vo l. p. 55, no 2870; Emek Üşenmez, “Orta Asya (Anonîm) Kuran Tercümesi Üzerînde Özbekistan’da Yapilmiş Bîr İnceleme”, <An Analysis on the Central Asia Quran Translation Studied in Uzbekistan> Kazakbay Mahmudov, Turkîy Tefsîr (XII-XIII asr), Taşkent, 2000. 64s+Tipkıbasim, Turkish Studies – International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 6/4 Fall, 2011. p. 981-986, TURKEY.

[۳۳]. János Eckmann,“Kur’ānιn Doğu Türkçesile Tercümeleri”, trans. Ekrem Ural. I. Ü. Edebyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyati Dergisi, vol, XXI, 1973. pp. 15-24; Ahmet Zeki Velidi Toğan, “The Earliest Translation of Quran into Turkish”, in: Isalm Tetkikleri Enst Dergisi, iv, 1964. pp. 1-19; Zeeya Bunyadov and Vaseem Memmedaliyav, Kur’anikerim, Azar nashr, Baku, 1992. xxv.

[۳۴]. Türk Ve İslam Eserleri Müzesi=TIEM.

[۳۵]. Mustafa Najat Sefercioğlu, World Bibliography of Translation of the Holy Qur’an in manuscript form, İstanbul, 1998; Samuel M. Zwemer, Translations of the Koran, 1915, vol, vxxi; János Eckmann, “Eastern Turkic translations of the Koran”, Studia Turcica, ed. L. Ligeti, Budapest, 1971. pp. 149-159; Ahmet Zeki Velidi Toğan “Quran and the Turks”, Journal of the International Islamic Conference, London, 1968. pp. 36-39.

[۳۶]. Abdülkadir Erdoğan, “Kur’an Tercümelerinin Dil Bakimdan Değerleri”, Vakiflar Dergisi, C. 1, Ankara, 1938. s. 47-48.

[۳۷]. David James, Qur’āns of the Mamluks, London, 1988. no 58, p. 244;

راهنمای گنجینۀ قرآن، احمد گلچین‏معانی، انتشارات کتابخانة آستان قدس، ص ۱۰۷، مشهد، ۱۳۴۷ش.

[۳۸]. Abdülkadir Erdoğan, “Kur’an Tercümelerinin Dil Bakimdan Değerleri”, Vakiflar Dergisi, C. 1, Ankara, 1938. s. 47-48.

  1. ۱٫ ابوالقاسم محمود بن عمر بن محمد خوارزمی زمخشری (۴۶۷-۵۳۸ هجری)، ملقب به جارالله، متولد زمخشر خوارزم از نواحی داش‏حوض (ترکمنستان امروزی)، یکی از عالمان تُرک جهان اسلام در زمینۀ تفسیر و حدیث در سدۀ ۵ و ۶ هجری است. امروزه دست‏نوشته‏ای با ارزش از وی به ترکیِ کهن در دسترس است. ر.ک:

Liutsian Ippolitowich Klimowich, “Eine Zamahsari handschrift mit altturkischen”, Islamica, 2, 1926. pp. 1-4.

[۴۰]. A. A. Semenov, Sobraine Vostochnikh Rukopisey Akademi Nauk Uzbekskoy SSSR, Tashkent, 1952. vo l. p. 55, no 2870; Emek Üşenmez, “Orta Asya (Anonîm) Kur’an Tercümesi Üzerînde Özbekistan’da Yapilmiş Bîr İnceleme”, <An Analysis on the Central Asia Quran Translation Studied in Uzbekistan> Kazakbay Mahmudov, Turkîy Tefsîr (XII-XIII asr), Taşkent, 2000. 64s+Tipkıbasim, Turkish Studies – International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 6/4 Fall, 2011. pp. 981-986, TURKEY; János Eckmann, Middle Turkic glosses of the Rylands interlinear Koran translation. Ed. E. Schutz with preface in English by L. Legeti. Budapest: Akadémiai Kiadó (The Publishing House of the Hungarian Academy of Sciences), 1976. (Bibliotheca Orientalis Hungarica, 21). 359 pp. [Also in New York: International Publications Service.]; Manchester Hs. “der Quranübersetzung als Quelle ersten Ranges für mitteltürkische Studien”, Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 62, 1969. pp. 280-283; A. K. Borovkov, Leksika Sredneaziatskogo tefsira XII-XII vv, Moskva, 1963. s. 5; W. Bartold, “Ein Denkmal aus der Zeit der Verbreitung der Islams in Mittelasien”, Asia Major II, 1, 1925. 3; Abdülkadir Erdoğan, “Kur’ân-ı Kerîm Tercümelerinin Dil Bakımından Değerleri”, Vakıflar Dergisi, 1938. c. I; Abdülkadir İnan, “Eski Türkçe Üç Kur’an Tercümesi”, Türk Dili I, 6, Nisan, 1952; Abdülkadir İnan, “Şeybanlı Özbekler Çağına Ait Bir Çağatayca Kur’an Tefsiri”, TDAY-Belleten, 1962. s. 61-62; Ahmet Zeki Velidi Togan, “Londra ve Tahran’daki İslâmî Yazmalardan Bazılarına Dair”, İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi III, 1959-1960. s. 135; Hamza Zülfikar, “Çağatayca Bir Kur’an Tefsiri”, Türkoloji Dergisi, c. 6, sy. 1, 1974. s. 179; Aysu Ata, Türkçe İlk Kur’an Tercümesi-Karahanlı Türkçesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2004; Gülden Sağol, Harezm Türkçesi Satır Arası Kur’an Tercümesi, Giriş, Metin, Sözlük ve Tıpkıbasım, Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü Yayınları, ۱۹۹۳٫

[۴۱]. Abdulkadir Inan, “Eski Kur’an Tercümelernin Dili Maselesi”, Türk Dili Dergisi, vol, I, no 7, April, 1952; János Eckmann, “Kur’ānιn Doğu Türkçesile Tercümeleri”, trans. Ekrem Ural. I. Ü. Edebyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyati Dergisi, vol. xxi, 1973. pp. 15-24; ibid, “Die kiptschakische Literature”, Philologiae Turcicae Fundamenta, Wiesbaden, 1965. vol. II; Ahmadagha Ahmadov, Nukat al-Qur’an, Baku, 1994.

[۴۲]. Özcan Tabaklar, “Amme Cüzü Tefsiri”, M. A. Thesis, I. Ü. Edebiyat Fakültesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 1987. p. 53.

[۴۳]. Ali Emirî, Ebu’l-Leys Semerkandī’ye atfedilenler, millet Kütüphanesi, nr. Türk 18-19, İstanbul.

  1. ترجمۀ ترکی تفسیر أبی اللیث، احمد بن محمد بن ابراهیم دمشقی رومی حنفی شهاب الدین ابو محمد، ]ابن عربشاه (۷۹۱-۸۵۴ ق)[. ر.ک: هدیة العارفین، اسماعیل پاشا بغدادی، دار احیاء التراث العربی، ج ۱، ص ۱۳۰، بیروت، ۱۹۵۱م؛ تفسیر القرآن، ابواللیث سمرقندی، به کوشش عبدالرحیم احمد زقه، بغداد، ۱۴۰۵ق.

[۴۵]. Mustafa Bilge, Ilk Osmanlı Medreseleri, İstanbul, 1984.

[۴۶]. Sure-I Mulk Tefsiri.

[۴۷]. Ahmet Ateş, “Burdur-Antalya ve Havalisi Kütüphanelerinde Bulunan Türkçe, Arabça ve Farsça Bazi Mühim Eserler”, Türk Dili ve Edebyat Dergisi, 2, 1948. pp. 91-171.

[۴۸]. Ahmet Topaloğu, Kurān Tercümesi, <Muhammed Bin Hamza, xv. Yüzyil Başlarinda Yapιlmiş> Araştιrma ve İnceleme Eserleri: I, Kültür Bakanlιğι. ibid, “Muhammed b. Hamza (15. Asır)”, Kur’an Çevirisi, İstanbul, 1976.

[۴۹]. Ibid, “Kurān-ι Kerιmin Ilk Türkçe Tercümeleri ve Cavāhirü’l Asdāf”, Türk Dünyasi Araştιrmalarι, no. 27, 1983. pp. 20-59; ibid, “Cevâhirü’l-asdâf Üzerinde Yapılan Çalışmalar ve Zajaczkowski’nin Eseri”, Türklük Araştırmaları Dergisi, sy. 2, 1986. s. 161-183.

[۵۰]. Ananiaz Zajaczkowski, Studia nad Jezykiem Staroosmānskim II. Wybrane Rozdialy z Anatolijsko tureckiego Przkeldu Koranu, Krakow, 1937.

[۵۱]. Ahmet Topaloğu, “Kurān-ι Kerιmin Ilk Türkçe Tercümeleri ve Cavāhirü’l Asdāf”, Türk Dünyasi Araştιrmalarι, no. 27, 1983. pp. 20-59; ibid, “Cevâhirü’l-asdâf Üzerinde Yapılan Çalışmalar ve Zajaczkowski’nin Eseri”, Türklük Araştırmaları Dergisi, sy. 2, 1986. s. 161-183.

[۵۲]. Necati Alkan, “Turkish translations of the Koran”, The Muslim World, (Hartford, CT, USA) 28, 1938. pp. 394-399.

  1. فاتحه تفسیری (فتوحات عینیة)، رسم‌الخط عربی، ترکی عثمانی، ۲۲۰ صفحه، استانبول ۱۳۲۸ هجری / ۱۹۱۰م.

[۵۴]. النظم ‏المبین فی الآیات الاربعین، به اهتمام حافظ رفیع، رسم‌الخط عربی، ترکی عثمانی، دارالطباعة ‌العامرة، بی‌تا، استانبول.

[۵۵]. World Bibliography of Translations of the Meanings of the Holy Qur’an,-printed Translations: 15151980, Research Center For Islamic History, art and Culture; Prepared by İsmet Binark-Halit Eren, Edited with Introduction by Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul, 1986; Ekmeleddin İhsanoğlu and Mustafa Najat Sefercioğlu (eds), World Bibliography of the Translations of the Holy Qur’ān in manuscript form, İstanbul, 2000.

[۵۶]. World Bibliography of Translations of the Meanings of the Holy Qur’an,-printed Translations: 15151980, Research Center For Islamic History, art and Culture; Prepared by İsmet Binark-Halit Eren, Edited with Introduction by Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul, 1986.

[۵۷]. Ekmeleddin İhsanoğlu and Mustafa Najat Sefercioğlu (eds), World Bibliography of the Translations of the Holy Qur’ān in manuscript form, İstanbul, 2000; Macit Yaşroğlu, Kura’n-ι Kerim Bilgileri; Kur’an-ι Kerim’in Türkce Terceme ve Tefsirleri Bibliyografyasι, Diyanet Işleri Başkanliğι Yayınlarι, Ankara, 1991; Osman Keskioğlu, Kur’an-ι kerim Bilimleri, Ankara, 1989. p. 512.

[۵۸]. Macit Yaşroğlu, Kur’an-ι Kerim’in Türkce Terceme ve Tefsirleri Bibliyografyasι, Diyanet Işleri Başkanliğι Yayınlarι, Ankara, 1991.

[۵۹]. Osman Keskioğlu, Kur’an-ι kerim Bilimleri, Ankara, 1989. p. 512.

[۶۰]. Ekmeleddin İhsanoğlu and Mustafa Najat Sefercioğlu (eds), World Bibliography of the Translations of the Holy Qur’ān in manuscript form, İstanbul, 2000.

[۶۱]. Ahmet Ateş, “Burdur-Antalya ve Havalisi Kütüphanelerinde Bulunan Türkçe, Arabça ve Farsça Bazi Mühim Eserler”, Türk Dili ve Edebyat Dergisi, 2, 1948. pp. 91-171.

[۶۲]. Research Centre for Islamic, Art and Culture (IRCICA).

[۶۳]. World Bibliography of Translations of the Meanings of the Holy Qur’an,-printed Translations: 15151980, Research Center For Islamic History, art and Culture; Prepared by İsmet Binark-Halit Eren, Edited with Introduction by Ekmeleddin İhsanoğlu, İstanbul, 1986.

  1. ۵٫ کتابشناسی جهانی ترجمه‌ها و تفسیرهای قرآن مجید به شصت و پنج زبان ۱۵۱۵ـ۱۹۸۰م، ترجمه و نگارش محمد آصف فکرت، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ اول، مشهد، ۱۳۷۳٫ ر.ک: ترجمان وحی، سال دوم، شمارۀ اول، شهریور ۱۳۷۷، شمارۀ پیاپی ۳، ص ۱۲۰؛ همان، سال چهاردهم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان ۱۳۸۹، شمارۀ پیاپی ۲۸، ص ۱۲۴، «اخبار ترجمه، تهیه و تنظیم مرتضی کریمی‌نیا».

[۶۵]. Djevdat Efendi (Müderris), Tefsīr-i sūre-i Ḥudjurât, Turkish, İstanbul, 1241 A.H/1826. in: John Kingsley Birge “Turkish translations of the Koran”, The Muslim World, (Hartford, CT, USA) 28, 1938. pp. 394-399.

  1. یکی از دلایل ممنوعیت چاپ ترجمۀ ترکی قرآن مجید در بر‌هه‌ای از زمان آخرین خلیفۀ عثمانی، سلطان عبدالحمید دوم، سوءاستفادۀ برخی افراد مغرض از ترجمۀ قرآن و مطرح کردن مسائل انحرافی بود. ر.ک: ترجمة القرآن الکريم، غرض للسياسة و فتنة فی ‌الدين، محمد بن مصطفى بن محمد سيد أحمد الههياوي (متوفای۱۳۶۲ق)، مطبعة نهضة مصر، قاهره، ۱۳۵۰ ق؛ عمررضا کحّاله، معجم المؤلفين، دمشق، ۱۹۶۷م.

[۶۷]. هارتموت بوبتسین متولد ۱۹۴۶م در آلمان، استاد مطالعات اسلامی و زبانهای سامی در دانشگاه ارلانگن است كه تاکنون مقالات و کتابهای بسیاری در حوزۀ مطالعات قرآنی تألیف کرده است. ر.ک: «ترجمۀ آلمانی قرآن کریم به قلم هارتموت بوبتسین»، ترجمان وحی، سال چهاردهم، شمارۀ اول، بهار و تابستان ۱۳۸۹، شمارۀ پیاپی ۲۷، ص۱۱۷، «اخبار ترجمه، تهیه و تنظیم مرتضی کریمی‌نیا».

  1. ۴٫ نخستین ترجمه و تفسیر کامل چاپى قرآن مجید به زبان ترکى استانبولى، ترجمۀ تفسیر تبیان است که در سال ۱۱۱۰ هجری توسّط محمد آیین‌تابى دباغ‌زاده انجام گرفته و در سال ۱۸۴۲م در مطبعة بولاق قاهره چاپ و منتشر شده است. ر.ک: مقدمة ترجمۀ تفسیر تبیان، آیین‌تابی محمد افندی، ویرایش احمد داووداُغلو، همراه با متن عربی قرآن، انتشارات حضور، استانبول، ۱۹۸۰م.

[۶۹]. Hartmut Bobzin, “Translations of the Qur’an”, in: Encyclopedia of the Kur’an, J. D. McAuliffe (ed), Leiden, 2001-2006. vol 5, pp. 340-358; John Kingsley Birge “Turkish translations of the Koran”, The Muslim World, (Hartford, CT, USA) 28, 1938. pp. 394-399.

[۷۰]. Tefsiri Mevakib, a translation form the Persian of Hüseyin Vaiz el Kaşifî, by Feruh Efendi, Matbaai Amire, 1246, A.H/1830. In: John Kingsley Birge “Turkish translations of the Koran”, The Muslim World, (Hartford, CT, USA) 28, 1938. pp. 394-399.

  1. ترجمۀ ترکی مواهب علیه ملا حسین کاشفی، ابتدا توسط ابوالفضل محمد ادریسی بدلیسی، در سال ۹۸۲ هجری، همراه با متن عربی قرآن صورت گرفته است. اسماعیل فرخ افندی در مقدمة ترجمه، از مراجعه به تفاسیر حسینی، تبیان، بیضاوی، کشاف، خازن و ترجمۀ بدلیسی فراوان یاد کرده است. این ترجمه و تفسیر با ویرایش و تصحیح سلیمان فاخر به الفبای لاتین برگردان و منتشر شده است.
  2. ۴٫ تفسیر القرآن الکریم (مشهور به تفسیر جلالین)، جلال‏الدین محلی و جلال‏الدین سیوطی، دارالدعوة، استانبول، بی‏تا. ر.ک: التفسیر الجمالی علی التنزیل الجلالی، برگردان ترکی تفسیر جلالین است که به دست مولانا محمد خیرالدینخان هندی حیدرآبادی در سال ۱۲۹۴ هجری / ۱۸۷۷م انجام گرفته و در مطبعة بولاق قاهره طبع شده است.
  3. ترجمۀ ترکی استانبولی جمیل سعید، با عنوان تؤرکجه قرآن کریم، بدون متن عربی قرآن در سال ۱۳۴۰ هجری / ۱۹۲۴م توسط انتشارات جهان در استانبول چاپ و منتشر شده است. اصل این ترجمه قبل از انقراض امپراطوری و خلافت عثمانی انجام گرفته است.

[۷۴]. ترجمۀ ترکی استانبولی با عنوان نورالبیان قرآن کریمک تؤرکجه ترجمه‏سی، مصطفی‌بأی و محسن‌ فانی در سی جزء مجزا همراه با متن عربی قرآن، رسم‌الخط عربی، مطبعۀ عامره، استانبول، ۱۳۴۰ هجری / ۱۹۲۶م.

  1. زکی مغامض از مسیحیان اهل سوریه بود که ترجمة ترکی استانبولی قرآن مجید را با اهداف تبشیری و مغرضانه، در سال ۱۹۲۶م با رسمالخط عربی ـ ترکی عثمانی در استانبول منتشر نمود. همچنین اولین ترجمۀ ترکی استانبولی تاریخ تمدن اسلامی اثر جرجی زیدان از طرف وی صورت گرفته است.
  2. ۴٫ ترجمۀ کامل ترکی استانبولی قرآن مجید با عنوان تانری بویوردگی، عمررضا دُغرول، انتشارات احمد خالد یاشاراُغلو، استانبول، ۱۹۳۴م.

[۷۷]. چاپ اول ترجمۀ حسن‌ بصری‌ چانتای‌ بالی‏كسیرلی ‌در سال ۱۹۳۲م بدون متن عربی قرآن با عنوان ترجمه‌لی یاسینی شریف در استانبول منتشر شد. چاپ سوم این ترجمۀ‌ تفسیری با متن‌ عربی‌ در ‌۳ جلد، توسط انتشارات مرشد چانتای استانبول در سال ۱۹۷۴م منتشر شده است.

[۷۸]. ترجمۀ ترکی استانبولی قرآن مجید، اسماعیل حقی بالتاجی، خط لاتین، یلدئز و گزته‌چی‌لیک، آنکارا، ۱۹۵۷م.

  1. ترجمۀ ترکی استانبولی قرآن مجید، عثمان نبی‏اُغلو، بدون متن عربی قرآن، نشر سومر کیتاب‏‏اِوی، استانبول، ۱۹۸۸م.
  2. ۸. قرآن کریم و تؤرکجه آنلامی (مآلی)، ۳ جلد، خط لاتین، دیانت ایشلری باشکانلیغی، آنکارا، ۱۹۶۱م. متن عربی این مصحف شریف به خط حافظ عثمان، خوشنویس مشهور تُرک است که در سال ۱۰۹۷ هجری کتابت شده است. این ترجمه با مقدمة م. عثمان کسکی‏اُغلو و پیشگفتار حسن حسنی اردوم به صورت ترجمة مقابل، همراه با شماره‏گذاری آیات منتشر شده است.

[۸۱]. ترجمۀ قرآن، همراه با متن عربی قرآن مجید، مدینه بالجی، دو جلد، نشر ابرار، استانبول، ۱۹۹۲م. مهم‏ترین ويژگى این ترجمة تحت‏اللفظی، حفظ ساختار نحوى جملات تركی است.

[۸۲]. حق دینی قرآن دیلی، یئنی مآلی تؤرکجه تفسیر، محمد حمدی یازئر المایلی، (تفسیر مفصل و جامعی به ترکی استانبولی) رسمالخط لاتین، دیانت ایشلری، آنکارا، ۱۹۳۵م.

[۸۳]. ترجمة ترکی استانبولی قرآن مجید (منتخب) محمد عاکف اَرسوی با عنوان قرآن‏دن آیت مآلر با مقدمۀ عمررضا دُغرول، توسط انتشارات یؤکسل استانبول در سال ۱۹۴۴م منتشر شد. همچنین ترجمة کامل ترکی استانبولی قرآن مجید محمد عاکف اَرسوی، توسط دکتر عبدالکریم عبدالقادراُغلو جمعآوری و در سال ۱۹۸۹م در آنکارا چاپ و منتشر شده است.

[۸۴]. Abdülbaki Gölpınarlı, (۱۹۰۰-۱۹۸۲), Kur’an-ı Kerim, 2 cilt, Arapça metinle birlikte, İstanbul, 1955, p. 381+381+cxxxviii, 1968. p. 688.

[۸۵]. Abdülbaki Gölpınarlı, Kur’an-I Kerim ve Meali, Aansariyan, Qom, 2003.

[۸۶]. Murtaza Turabi, Kura.n-i Kerim ve Meali, Kevser Yayınları, İstanbul, 2009. 604+177+13.

  1. مؤخرۀ ترجمۀ تركى استانبولى قرآن مجید، مؤسسۀ فرهنگی ترجمان وحى، قم، ۱۳۸۹؛ معرفی‏نامۀ مؤسسۀ فرهنگی ترجمان وحى، قم، ۱۳۸۹٫

[۸۸]. Djevdat Efendi (Müderris), Tefsīr-i sūre-i Ḥudjurât, Turkish, İstanbul, 1241, A. H/1826.

[۸۹]. Tefsiri Mevakib,a translation form the Persian of Hüseyin Vaiz el Kaşifî, by Feruh Efendi, Matbaai Amire, 1246, A. H/1830. in: John Kingsley Birge “Turkish translations of the Koran”, The Muslim World, (Hartford, CT, USA) 28, 1938. pp. 394-399.

  1. ۴٫ تفسیر سورۀ یاسین، ملکیه، رقعی، رسم‏الخط عربی، ترکی عثمانی، استانبول، ۱۳۱۴ هجری / ۱۸۹۶م.
  2. ۱٫ ترجمه و تفاسیر سرّی پاشا گریدی افندی با عناوین احسن ‏القصص، تفسیر سورۀ یوسف علیه‏السلام، ۳ جلد، رسمالخط عربی، ترکی عثمانی، شرکت مرتّبیّه، استانبول، ۱۳۰۹ هجری / ۱۸۹۳م؛ سرّ الانسان، تفسیر سورۀ انسان، رسمالخط عربی، ترکی عثمانی، ضبطیه جادهسینده ۶۱ نمرهلی، استانبول، ۱۳۱۲ هجری / ۱۸۹۶م؛ سرّ تنزیل، رسمالخط عربی، ترکی عثمانی، دیاربکر، ۱۳۱۱ هجری / ۱۸۹۵م؛ سرّ فرقان، تفسیر سورۀ فرقان، دو جلد در یک مجلد، رسمالخط عربی، ترکی عثمانی، ضبطیه جادهسینده ۶۱ نمرهلی، استانبول، ۱۳۱۲ هجری / ۱۸۹۶م؛ سرّ قرآن، (برگرفته از تفسیر کبیر فخر رازی) سه جلد در یک مجلد، رسمالخط عربی، ترکی عثمانی، شرکت مرتّبیّه، استانبول، ۱۳۰۲-۱۳۰۳ هجری / ۱۸۸۶-۱۸۸۷م؛ سرّ مریم، تفسیر سورۀ مریم، رسمالخط عربی، ترکی عثمانی، دیاربکر، ۱۳۱۲ هجری / ۱۸۹۴م.

[۹۲]. التفسیر الجمالی علی التنزیل الجلالی، برگردان ترکی تفسیر جلالین است. ر.ک: فهرس المطبوعات الترکیة العثمانیة، دارالکتب القومیة، قاهره، ۱۹۸۲م.

[۹۳]. Zebdetül Asar el Mevahib ve el Envar by Ali ve Suleyman, Lithographed on Riza Efndi Press, İstanbul, 1294 A.H/1877. in: John Kingsley Birge “Turkish translations of the Koran”, The Muslim World, (Hartford, CT, USA) 28, 1938. pp. 394-399.

[۹۴]. Meer Muhammad Kareem agha, Kashf al-Haqayeeq an Nukat al-Ayat va’d-Daqayeeq, Baku, 1904-1906; Zeeya Bunyadov and Vaseem Memmedaliyav, Kur’anikerim, Azar nashr, Baku, 1992. xxvii.

[۹۵]. Muhammad Hasan Molazadah Shakawee, Kitab al-Bayan fee Tafseer al-Quran, ed 2, Baku, 1989; Erdogan Pazarbaşi, “Popular Commentaries and Translations of the Qur’an in Azerbaijan”, Erciyeş University Ilahiyat Fakulty, Sosyal Bilimlar Enstitü Dergisi, Sayi: 11 Yil: 2001. pp. 141-153.

[۹۶]. ترجمۀ قرآن کریم، محمود بن سید نذیر طرازی مدنی، با رسمالخط عربی ـ اُزبکی، (ترکیِ ‏شرقی) کریمی، بمبئی، ۱۳۷۵ هجری / ۱۹۵۵م؛ قرآن کریم مترجم ومحشّی باللغة الترکستانیّة، محمود بن سید نذیر طرازی مدنی، با رسمالخط عربی، ترکی ـ اُزبکی، مطابع القطر الوطنیة، دوحه، ۱۹۸۰م.

[۹۷]. N. A. Baskakov, Philologiae Turcicae Fundamenta, Wiesbaden, 1965; N. A. Baskakov, Vvedenie v izučenie tyurkskikh yazikov, Moscow, 1962.

[۹۸]. A. N. Kononov, Bibliografičeskiy slovar’ otečest-vennukh tyurkologov, Dooktyabr’skiy period, Moscow, 1989; ibid, Grammatika Sovremennogo Turetskogo Literaturnogo Yazıka, Akademiya Nauk SSSR Institut Vostokovedeniya, Moskva-Leningrad, 569 s. Tıpıkbasım, Multilingual, İstanbul, 2001.

[۹۹]. Erdogan Pazarbaşi, “Popular Commentaries and Translations of the Quran in Azerbaijan”, Erciyeş University Ilahiyat Faculty, Sosyal Bilimlar Enstitü Dergisi, Sayi: 11 Yil: 2001. pp. 141-153; Mehmet Fuad Köprülü, Türk Edebiyati Tarihi, İstanbul, 1981.

[۱۰۰]. Vladimir F. Minorsky, 1877-1966, “Jihan-Shah Qara-Qoyunlu and His Poetry”, Turkmenica, 9, Bulletin of School of Oriental and African Studies, University of London, Vo l. 16, No. 2 , 1954. p. 277; Vladimir F. Minorski, “Cihanşah Qaraqoyunlu vә onun Şe’rlәri”, Bulletin of School of Oriental and African Studies, BSOAS, London, 1954;

تركان در ايران، برتولد اشپولر، كليفورد ادموند، باثورث، فاروق سومر، كلود كاهن، ولاديمير مينورسكى، ترجمة يعقوب آژند، نشر مولى، تهران، ۱۳۸۶؛ قراقوينلوها، فاروق سومر، ترجمة وهاب ولى، نشر وزارت فرهنگ و آموزش عالى و علمى و فرهنگى، تهران، ۱۳۶۹؛ ديار بكريه، ابوبكر طهرانى، به كوشش نجاتى لوغال و فاروق سومر، طهورى، تهران، ۱۳۵۶٫ ر.ک: نگاهی به دایرة‏المعارف بزرگ اسلامی، مدخل ترجمۀ قرآن، آینۀ پژوهش، شمارۀ ۱۱۴ و نشريۀ بين‏المللى كورپو، ۶۲ نجى نومره، خرداد ۱۳۹۰، باهار و ياى فصلى، مقالۀ «جهانشاه قره‏قوينلو» از همين قلم.

[۱۰۱]. Süleyman Əliyarlı, “XIII-XV Əsrlərin Tarixi”, Azərbaycan Tarixi, s. 333-334; Davut Aydüz, Sovet dövründə Azərbaycan türkcəsi ve ərəb qrafikası ilə yazılmış təfsir, s. 86.

  1. ۲. نگاهی به ترجمه‏های آذربایجانی قرآن مجید، رسول اسماعیل‏زاده، ترجمان وحی، شمارة ۱و۲؛ دانشنامۀ قرآن و قرآن‏پژوهى، بهاءالدین خُرّمشاهی، دوستان، تهران، ۱۳۷۷٫ مدخل «ترجمۀ تركى قرآن كريم»، ابوالقاسم رادفر، ص۵

[۱۰۳]. Muhammad Hamidullah, Kurān Kerιm Tarihi, trans. Sait Mutlu. İstanbul, 1965. p. 74; Ahmet Topaloğu, “Kurān-Kerιmin Ilk Türkçe Tercümeleri ve Cavāhirü’l Asdāf”, Türk Dünyasi Araştimalarι, no. 27, 1983. pp. 20-59; Erdogan Pazarbaşi, “Popular Commentaries and Translations of the Qur’an in Azerbaijan”, Erciyeş University Ilahiyat Faculty, Sosyal Bilimlar Enstitü Dergisi, Sayi: 11 Yil: 2001. pp. 141-153; Ekmeleddin İhsanoğlu and Mustafa Najat Sefercioğlu (eds), World Bibliography of the Translations of the Holy Qur’ān in manuscript form, İstanbul, 2000.

[۱۰۴]. Meer Muhammad Kareem agha, Kashf al-Haqayeeq an Nukat al-Ayat va’d-Daqayeeq, Baku, 1904-1906; Zeeya Bunyadov and Vaseem Memmedaliyav, Kur’anikerim, Azar nashr, Baku, 1992. xxvii.

[۱۰۵]. Ahmet Dolunay, Gerçeğin Doğuşu, Alevî Kur’an Tefsiri, Merkür Yayınları, I. baskı, İstanbul, 2000. viii-vii, I, xix.

[۱۰۶]. Buhariya Press of the Kaspy.

[۱۰۷]. Erdogan Pazarbaşi, “Popular Commentaries and Translations of the Qur’an in Azerbaijan”, Erciyeş University Ilahiyat Faculty, Sosyal Bilimlar Enstitü Dergisi, Sayi: 11 Yil: 2001. pp. 141-153.

  1. ۳٫ نگاهی به ترجمه‏های آذربایجانی قرآن مجید، رسول اسماعیل‏زاده، ترجمان وحی، سال اول، شمارۀ اول، ص۶۴.
  2. ۴٫ تفسیر القرآن الکریم (برگردان فارسی ترجمه و تفسیر ترکی آذربایجانی، كشف الحقائق عن نكت الآيات والدّقائق)، حاج عبدالمجید صادق نوبری، چاپ اول، ۱۳۳۹ش، انتشارات اقبال، چاپ دوم ۱۳۴۹ش، چاپ سوم ۱۳۵۴ش و چاپ چهارم ۱۳۵۸ ش در سه جلد وزيرى، چاپخانۀ حيدرى، تهران.

[۱۱۰]. Ahmet Dolunay, Gerçeğin Doğuşu, Alevî Kur’an Tefsiri, Merkür Yayınları, I. baskı, İstanbul, 2000. viii-vii.

  1. شکوی، منسوب به شکی از شهرهای جمهوری آذربایجان.

[۱۱۲]. Muhammad Hasan Molazadah Shakawee, Kitab al-Bayan fee Tafseer al-Quran, ed 2, Baku, 1989. in: Erdogan Pazarbaşi, “Popular Commentaries and Translations of the Qur’an in Azerbaijan”, Erciyeş University Ilahiyat Faculty, Sosyal Bilimlar Enstitü Dergisi, Sayi: 11 Yil: 2001. pp. 141-153.

  1. نگاهی به ترجمه‏های آذربایجانی قرآن مجید، رسول اسماعیل‏زاده، ترجمان وحی، شمارة ۱و۲٫

[۱۱۴]. Zeeya Bunyadov and Vaseem Memmedaliyav, Kur’anikerim, Azar nashr, Baku, 1992. xxviii-xxxii.

  1. ۵٫ نگاهی به ترجمه‏های آذربایجانی قرآن مجید، رسول اسماعیل‏زاده، ترجمان وحی، شمارة ۱و۲٫

[۱۱۶]. Şayh al-Islam Hajee Allahşükür Paşazade.

[۱۱۷]. Erdogan Pazarbaşi, “Popular Commentaries and Translations of the Qur’an in Azerbaijan”, Erciyeş University Ilahiyat Faculty, Sosyal Bilimlar Enstitü Dergisi, Sayi: 11 Yil: 2001. pp. 141-153.

[۱۱۸]. بررسى ترجمه‏هاى امروزين فارسى قرآن كريم، بهاءالدين خرمشاهى، بازبينى نهايى: مهدى اللهيارى تبريزى، مؤسسۀ فرهنگى ترجمان وحى، ص ۲۰۷، چاپ دوم، قم، ۱۳۸۹٫

[۱۱۹]. مؤخرۀ ترجمۀ ترکی آذربایجانی قرآن مجید؛ معرفی‏نامۀ مؤسسۀ فرهنگی ترجمان وحى، قم، ۱۳۸۹٫

نظرات

  • وحید گوهری

    بسیار عالی واثر آموزنده وماندگاری است که یقینأ باهمت وتلاش و جدیت هدفمندی این مجموعه مقاله گردآوری شده .دست مریزاد دوست عزیز جناب اقای مهدی اللهیاری امیدوارم که درتمام مراحل زندگی توفیق روز افزون و موفقیت نصیب شما گردد

  • MANSOUR

    بسیار عالی و فوق العاده بود

  • LIDA.A

    سلام مطالب بسیار دقیق و زیبا بود امیدوارم با همین انگیزه به تلاشتون ادامه بدید

  • احمدزاده

    واقعا لذت بردم خیلی با دقت و ظرافت گردآوری شده امیدوارم همیشه موفق و پیروز باشید و به تلاشتون ادامه بدید

  • عارف

    جناب آقای دکتر م . کریمی ، با تشکر از مدیریت محترم شما در سایت قزیل قلم که از مرزها ی کشور گذشته و پر از افتخار است ، در باره مقاله استاد تبریزی ، می خواستم بگویم که بیشتر از این تحقیق واقعا چگونه ممکن است ، این مقاله با این همه پاورقی و منابع واقع دست مریزاد دارد احسن

  • M I L A D

    بسیار زیبا بود کاش در این مرز و بوم قدر اساتیدی گوهر بار همچون شما را بهتر بدانند.
    به امید موفقیت روز افزون شما

ارسال دیدگاه