ساکالارین کؤکو و دیلی / محمدرضا کریمی

scan0318

   ساکالار، آذربایجان تاریخینده اؤنملی بیر یئر دوتموش، اؤلکه­ میزین دیلی، مدنیتی و کولتورو تاریخینده اؤز امضاسینی آتمیشدیر. بوگون ایراندا اولان بیر سیرا یئر آدلاری ساکالاردان قالما آدلار کیمی تانینیر، او جومله ­دن سیستان، سقز، ساسان، اسکیت، اشکوزا، اشک و حتا سام آدی شاهنامه­ ده ساکالاردان قالما بیر آددیر. یئنه ده شاهنامه­ نین بیر چوخ داستانلاری تورانلی لارلا (ساکالارلا) ایرانلیلار ساواشی ایله ایلگیلی­ دیر.  ساکالار هخامنیشلر ایرانا گلمه ­میشدن قاباق بو یوردلاردا یاشاییبلار. ساکالار بوتون تاریخ آراشدیرانلارین نظریله اورتا آسیادان، اورال دنیزی­نین کناریندان اوروپانین دون و دانوب ساحیللرینه قده­ر یئریمیشلر. ساکالار بیر اوزون مدت ده آذربایجاندا قالمیش و مدنیت قورموشلار. اونلار حتا سیبریده یاشایان کیممرلری اورادان قووُب، اؤزلری اوتورموشلار. مارتونوشا و ماگونوهدان اله گلن اشیالار گؤسته­ریر کی ساکالار اوکراین­ین قوزئیینی ده الده ائدیب و میلاددان ۴۵۰ الی ۵۵۰ ایل اؤنجه بورالاردا یاشاییرمیشلار. تالگران، روس عالیمی ساکالارین مدنیت لری­نین یوکسه­ لیش زامانینی ۲۵۰ ایللری میلاددان اؤنجه­ یه باغلیر. بو زامانلار وولگا چایی­نین اطرافیندا بؤیوک بیر مدنیت صاحبی اولموشدورلار. سونرالار اؤز یئرلرینی خزرلره وئریرلر و بو یوردلار خزر امپراتورونون یوردو اولور.

   ساکالار میلاددان مین ایل اؤنجه چین سینیرلاریندان دانوب ساحیللرینه قده­ر اوزانان چؤللرده یاشاییردیلار. ساکالاردان یازی و یا سکه الده ائدیلمه­ میشدیر، آنجاق قبیرلریندن چوخلو بزه­ک نسنه­لری، ساواش یاراقلاری و بیر سیرا قولباق، بویونباغی و سایره اله گلمیشدیر. آنجاق اونلارین تاریخینی چین و یونان قایناقلاریندان آلمالی­ییق. اسکی یونان عالیم­لری ساکالاری دونیانین ان اسکی سویلاریندان اولدوغونو دئمیشلر. تروگوسن پومئیوس Trogus Pompeius میلاددان یوز ایل قاباقکی موّرخ، ساکالاری دونیانین اسکی سویلاریندان بیلیر، اما مصری اونلاردان اؤنجه­کی بیلنلر ده چوخدور.[۱]

   ساکالار اؤز زامانلاریندا دونیانین گوجلو سیاسی قووه­سی ساییلیردیلار. اونلاردان بیر چوخلو افسانه­لر قالمیش، اودیسه Odysseus ده اولان آیایا Aeaea  یا همان “گونش یوردو” اؤلومدن سونراکی دونیادیر و بو دونیا قارا دنیزین دوغو ساحیلینده اولان سکائیه­دیر و بوگون کوبان Kuban و یا تامان Taman  آدلانیر. بورادا یاسون  Jason و آرگونوت­لار Argonauts  قیزیل یون آردیجا دولانیب و اودیسه سونراکی اولای­لارلا اوز – اوزه گلیر. بورادا افی ژنی Iphigenia، دیانا Diana  اوچون یاردیما قاریشیر و ماجوج Magog غضبله­نه­رک ائشیگه چیخیر و یهودلار آراسیندا عصیان قالدیریر.

   بونلاردان علاوه، ساکالارین ثروتلری حاققیندا داها اینانیلماز داستانلار وار. بو داستانلار یونان مورّخ­لری طرفیندن رئال اولای­لارلا قاریشمیش و ۱۹جو یوزایلین سونونا قده­ر اوزاناراق هله علمی باخیشلار باخیلمامیشدیر. سونرالار قبیرلردن تاپیلان قیمتلی نسنه­لرله برابر هرودوتون ساکالار حاققیندا یازیلان سؤزلر اورتادا مطرح اولدو. روسیانین گونئی طرفیندن چوخلو قیمتلی نسنه­لر تاپیلاراق هامینی حیرته سالدی. بو تاپینتیلاری بیر – بیری­نین یانینا قویدوقدا ساکالارین یاشاییشلاری اله گلیر و بوگونکو قازینتیلاردان الده ائدیلن نسنه­لر اسکی موّرخ­لرین یازدیغی افسانه­لره اوخشار یؤنلر واقعیت تاپیر. اونلاردان یازیلان رسیملر و عنعنه­لر و بونلارین آراشدیرماسی بیزی ساکالارین یاشاییشلاریلا تانیش ائدیر.

   ساکالار میلاددان ۷۰۰ ایل اؤنجه­یه قده­ر روسیانین گونئی توپراقلاریندا و کوباندا یاشاییردیلار و اونلارین اوخشار قبیله­لری آلتایلاردا قالیردیلار. بلکه یئنی­سئی­لره ده نفوذ ائتمیشدیلر. بو آسیا طایفالارین کؤکونو دقیق تعیین ائتمک چتین اولورسا دا، آنجاق ساکالارین صنعت و اینجه ایشلرینده اشتراک ائتمیشلر. بو صنعت­لردن یارانان نسنه­لر کوباندان اله گله­رک، کریمه­ده و روسیانین گونئی طرفلرینده چای قیراقلاریندا چوخلو نسنه­لر اله گلیر و بنزر طایفالارا باغلی اولدوغو اینانیلیر. پازیریک قالیسی بوگون هله ده حیرتلره سبب اولور.

   ۱۹جو یوزایللریندن روس عالیملری کارپات­دان دون چایی قیراقلاریندا یاشایان یوردلارا سکائیه دئیه­رک، استرابون دوبروجا Dobrudja  ماحالینا “کیچیک سکائیه” دئییر و بوتون بو چؤللرین قوزئیینده و قارا دنیزین دوغو قوزئیینی “دوغو سکائیه” آدلاییر.

   بوتون بو یوردلاردا ساکالار و اونلارین یاخین طایفالاری یاشاییرمیشلار. اونلار چوبانلیق و اکینچیلیک ده ائدیردیلر. بلکه ده اورتا آسیادان گلن بوتون طایفالارین بئله بیر یاشاییش طرزی اولدوغو دوزگون ساییلسین.

   مورخ­لرین یازدیقلارینا گؤره ساکالار ایگید و سلحشور بیر خالق اولاراق ساواشلاردا بؤیوک مهارت تاپمیش و دوشمانلارین دریسینی سویماغا داها آرتیق ماراق گؤسته­ریردیلر. بو دوروم چین و روم کیمی بؤیوک قووه­لری قورخویا سالیردی. میلاددان ۷۰۰ ایل اؤنجه­ده ساکالار کیچیک آسیادا اولاراق یونان و روم تاجیرلری آراسیندا قورخو یارادیردی. قارا دنیز و بُسفردا، حتا پانتی کاپایوم Panticapseum دا یاشایان دولتلر قورخویا دوشموشلر. آما ساکالارین اینجه صنعت و بزه­ک – دوزک نسنه­لرینه ماراق گؤسته ریب، تاجیرلرین ان ثروتلی مشتری­لری اولورلار و یونانلی لار بو آلیش – وئریشلردن ثروت قازانیرلار. آلیش – وئریشلر پایا – پای اولورسا دا، یاخشی دری­لر آلیب ساکالارین سفاریشلری اساسیندا بویونباقلار و قولباقلار دوزه­لدیرلر. گیریشمن دئدیگینه[۲] گؤره پارتا توآ Partatua و یا اوغلو مادویس Madyess ، ساکالار شاهی و شاهزاده­سینه نسبت وئریلن خزینه­ده بیر چوخلو بزه­ک نسنه­لری تاپیلمیشدیر.

   ساکالار تجارتده فعال نقش­لری اولدوغو کیمی ساواشلاردا دا اؤنملی رول اویناییردیلار. همین دوروم سبب اولموشدور هرودوت اؤز بؤیوک کتابی­نین بیر بؤلومونو اونلارا باغلاسین. هرودوت ساکالار حاققیندا معلومات الده ائتمک اوچون اولبیا Olbia یونانین سینیریندا اولان یوردا سفر ائدیر و ۶۴۵ ایل میلاددان اؤنجه بوگ Bug  و دنیستر Deniestr چایلاری­نین یاپیشان یئرلرینده قورولان بیر یوردا سفر ائدیر. اولبیا اؤز وارلیغی اوچون ساکالارین حیمایه­سینه محتاج ایدی و اونا گؤره اونلارا باج وئریردی. هرودوت او شهری گؤزل و مترقی بیلیب و کتابی­نین دؤردونجو بؤلومونو اورادا یازاراق ائشیتدیکلری ایله گؤردوکلرینی بیر – بیرینه قاتدی. آنجاق یازیلی قایناق الده ائتمه سه ده اؤزو شاهید اولدوغو اولای­لاری یازیر. میلاددان ۴۰۰ ایل سونرا، ساکالاردان بیر سؤز – سؤی قالمامیشدی. آنجاق ۱۵ یوز ایل سونرا، ۱۹جو یوزایلده بو قایناقلار اورتایا گلیر و ساکالار تانینماغا باشلانیر.

   نه یازیقلار کی ۱۷جی یوزایلدن تاپیلان خزینه­لر غارت اولونور. اوغرولوقلار پتر کبیرین قولاغینا چاتدیریلیر. پتر امر وئریر تاپیلان نسنه­لری پترزبورگ دا توپلاسینلار. بورایا بیر چوخلو قاییش، قولباق و بزه­ک نسنه­لری توپلانیر. بو نسنه­لر تزار ساراییندا بیر خزینه کیمی ساخلانیلیر.

    ۱۸جی یوزایلده سیبری­ده تاپیلان نسنه­لر حیوانلاردان دوزه­لینن بزه­ک وسایلی اورتایا گلیر. ژنرال ملگونف Melygunov، ۱۷۶۳جو ایلده بو قازینتی و تاپینتی­لارا قاریشیر. سونرالار کلارک Clarke ، پالاس Pallas، دوبوآ دو مونتپرو Dubois de Montpereux ، سوماروکوف Sumarokov و باشقالاری علمی آراشدیرمالار اوچون سیبریه­یه گلیرلر. بونلار اسکی قبیرلری بیر ده سؤکورلر. ۱۸۰۶جی ایلده نیکلایف Nikalaev  دا بیر موزه دوزه­لینیر. ۵ ایل سونرا باشقا بیر موزه تئودوسیا Theodosia دا آچیلیر. ۱۸۲۵جی ایلده ان بؤیوک بیر موزه کرچ Kerch ده یارانیر. بو موزه­لر عتیقه تانیان­لار اوچون هیجانلار یارادیر. آز بیر زاماندا ایکی مشهور عتیقه­چی دوبرو Dubrux و استمپوسکی Stemposki باشقا بیر آداملارلا او جمله­دن بلارمبرگ Blaremberg  و آشیل Ashil  کرچ موزه­سی­نین مدیرلریندن، کاریشا Karisha  محلی وزارتین نماینده­سی کرچ یاخینلیغیندا آراشدیرماغا باشلادی. سونرا اونا بنزه­ر بیر ایشلری باشلادی. آز بیر زاماندا بیلدی کی بورادا بیر چوخلو تاپیلان انسانلارین و آتلارین قبیرلری دمیرچیلرین زنگین هنرلرینی اؤزونده ساخلاییر. علمی آراشدیرمالار بو بزه­ک – دوزه­ک وسایلی ساییلان نسنه­لر اوزه­رینده یارانان هنر و اینجه صنعت تاریخین ان گؤزل اؤرنک­لری­دیلر.

    سونراکی آددیم، ساکالاری تانیماق اوچون ۱۸۶۰جی ایلدن سونرا گؤتورولدو. و.و. رادلوف v.v. Radlov سیبری­ده آراشدیرمالارا دوام ائتدی. بو دؤنه تپه لری قازماقلا ایره لی گئدیب، ۱۸۶۵جی ایلده آلتایین گونئیینده کاتاندا Katanda  یا چاتدی. بورا او قده­ر زنگین ایدی کی بوتون عالیملری حیرته سالدی. چون آلتایلاردا همیشه لیک بیر یخچاللارا چاتدی. بو تپه­لرین آستی همیشه بوزلارلا اوز – اوزه گلدی. بوزلارین اوستونو داشلار ایلا باسدیرمیشلار و بیلدیگیمیز کیمی یئرین ۲۱ فوتلوغوندا داها هئچ بیر بوز اریمز. قالسین کی داش ایله اوستو باسدیریلمیشدیر.

رادلوف بوندان خبرسیز، دستور ائدیر بوزلاری اریتسینلر. یوزایللر بویو اریمه میش قالان بوزلار اریدیلیرو حیرتله بیر اؤلولرله اوز – اوزه گلیرلر کی سانکی بوگون اؤلموشلر. اونلارین پالتارلاری و بزه­ک­لری ال دگمه میش قالمیشدیر. قبیرلرین نسنه­لریندن بیر سیراسی آرادان گئتمه­میشسه ده، رادلوف بیر چوخلو پالتار و ائو وسیله­لرینی تاپیر. بو تاپینتی­لارین ده­یه­ری ۸۰ ایل سونرا بیلینیر.

   روسیادا بو تاپینتیلار چوخالدیقجا، چوخلو اؤرنک­لر الده ائدیلیر و بیلینیر کی اورآسیانین چؤللرینده ساکالار کیمی بؤیوک بیر قبیله و اینجه صنعته ماراقلی بیر مدنیت صاحیبی یاشاییرمیش. سونرالار ساکالارین هنری وایکینگ Viking و سلت Celt  و مروونژین Meroveingian هنرلریله قاریشماسی بو آراشدیرمالاری داها چتین­لشدیردی. بو چتین­لیک­لر، چوخلو بیلگین لری ماراقلاندیردی و بیر چوخلو عالیم­لر بو آراشدیرمالارا قاتیلدیلار. اونلار چالیشیرلار بلکه بو اسکی هنرین قایناغی و کؤکو، هابئله باشقا خالقلارین مدنیتی ایله قاتیشماسی­نین نه­دن­لرینی ایضاح ائتسینلر. تولستوی Tolstoy، کنداکوف Kondakov ایکی روس عتیقه­چی ایلک آراشدیریجیلار اولدولار. اونلار بو تاپیلان نسنه­لری کُد قویماغا باشلادیلار. بیر آز کئچمه­دن روستوتسف Rostovtzeff روسیه­ده، مینز Minns و دالتون Dalton اینگیلتره­ده، رایناک Reinack فرانسادا، تالگرن Talgern  فنلاندیادا و بیر چوخلو بیلگین­لر بو تاپینتی­لار اوزه­رینده چالیشماغا داوام ائتدیلر و الده ائدیلن معلوماتی اسکی موّرخ­لرین یازدیقلاری ایله – هرودوت و هیپوکرات یازیلاریلا توتوشدوردولار و ساکالار حاققیندا بیر آنلاشمایا یاخینلاشدیلار. ایش ماراغی اونلاری داها آرتیق هیجانا گتیردی. بو هیجان او قده­ر ایدی کی هر بیری بیر قبیرین سؤکمه­گینه باشقا بیر ماراق گؤسته­ریرلر.

    روستوتسف و مینز و باشقالاری بو قولباق و قاییشلاردا اولان بزه­ک­لردن ائله ذوق آلیرلار کی تامام سورغولارا جواب وئره بیلیرلر. رودنکو Rodenko  نظری آلتیندا آراشدیرمالار ساکالارین آلتایلاردان اولدوغونو ثبوتا چاتدیردی و هرودوت یازیلاری تصدیقلندی. پازیریک قبیرلریندن تاپیلان نسنه­لر رادلوفون ۸۰ ایل اؤنجه ماتاندا دا تاپدیقلارینی تصدیق ائتدی.

     رودنکو ۱۹۲۴جو ایلده بو تاپینتیلارا ال تاپمیشدیر. پازیریک دره­سینده – چولیشمان Chulishman  داغلاری اتک­لرینده تاپیلان نسنه­لر بو اومودو دیریلتدی. رودنکو اولاکان Ulakan چایی و دره سی قیراغیندا ۴۰ تپه­لی بیر قبیر تاپدی. بو تپه­لر بیر – بیریله فرقلی اولاراق قبیرلری اوستونده بوز ساخلاییجی قاتلار وارایدی. ۱۹۲۹جو ایلده رودنکو و یاردیمچیسی اولان گریاسنوف Griasnov بیر چوخلو تپه­لری سؤکدولر. الده ائدیلن سونوجلار هیجان یارادان­ایدی. آنجاق ایشی بیر زامان بوشلاییب و ۱۹۴۷جی ایلده بیر ده باشدان باشلاییب ایکی ایل داوام ائتدیلر.

   بوتون بو تاپینتی­لار بیر بؤیوک قبیله و یا ملتین یاشاییشینا باغلی ایدی کی بزه­ک نسنه­لرینه و ایشلرینه دریندن ماراقلی و مهارتلی­ایدیلر. اونلار ائله مدنیتده ائله بیر دوروما ال تاپمیشدیلار کی ان گؤزه­ل چادرلار، چرخلی و تکرلی آرابالار، هابئله آت سورمک ده مهارت، ان گؤزه­ل پارچالار توخوماقدا، دادلی طعاملار بیشیرمکده، گؤزه­ل قاب – قاجاقلار دوزه­لتمه­ده و گؤزه­ل بیر یاشاییش طرزینه مالیک اولماقدا باشقا ملت­لردن یوخاری سویه­ده­ایدیلر.

    رودنکو و دوستلاری بو قازینتیلاری مهارتله ایره­لی آپاریرلار و اونلارین یاشاییش یؤنلرینه ال تاپیرلار. او، بو نسنه­لری آلتای داغلاریندان آرمیتاژ موزه­سینه آپارماغا باشاری گؤستردی و مهارتله نشان وئردی کی ساکالار آلتای خالقلاریندان و تورک کؤکلو طایفالارین بیرلشمه­سیندن یارانمیشدیر.[۳]

 

   آنجاق علمی آراشدیرمالار، بوتون الده ائدیلن یازیلاری چئوریلمیش، کورقانلاردان و مزارلاردان الده ائدیلن نسنه­لر آرخئولوژی باخیمیندان آراشدیریلمیش و ایندی بونلاردان سونوجلار چیخارماق عالیم­لرین ایشی اولموشدور. ایندی کتابلار یازیلمالی و نظریه­لر اورتایا قویولمالی ایدی. بیر سیرا عالیم­لر اسکیت­لری ایران کؤکنلی، بیر سیرا توران یا تورک – آلتای کؤکنلی و بیر سیرا دا اسلاو کؤکنلی اولدوقلارینی اورتایا قویورلار. بو آرادا زویس K. Zeus 1837جی ایلده کتابینی Die Deutschen und Nachbarstaemme آدییلا مونیخ شهرینده نشر ائتدیریر. مولنهوف  K. Muellenholf کتابینی Ueber die Herkueft und Sprache der Potischen Skythen und Sarmaten آدییلا ۱۸۷۰ – ۱۹۰۰ ایللری آراسیندا میدانا چیخاریر.

و. توماشک W. Tomaschek  ده ۱۸۸۸ ایلینده وین شهرینده Kritik deaeltesten Nachrichten ueber den Skythischen Norden اثرینی یازیر. ج. فرسل J. Rressel ده اؤز کتابی Die Skytho – Saken di Urvaeter der Gremanen  آدیلا ۱۸۸۶ دا مونیخ شهرینده نشر ائتدیریر. یئنه ل. ویلسر L. Wilser 1899 ایلینده پترزبورگ شهرینده  Investigation in the Province of Gotho – Slavonie Relations آدلی اثرینی سایا بیله­ریک. بونلارین چوخو اسکیت یا ساکالارلا ایران ایلگی­لری اوزه رینده تحقیق آپارمیشلار.

   ایکینجی گروه ساکالاری اسلاو کؤکنلی اولدوقلارینی اثبات ائتمه­یه چالیشان آراشدیریجیلار: ای. اِ. زابلین I. E. Zabelin اؤز اثری Istoria Ruskoy Jisni آدیلا ۱۸۷۶ ایلینده یازمیشدیر. او دا بیر سیرا قبیرلردن تاپیلان نسنه­لر اساسیندا اونلارین اسلاو اولدوقلارینی اثبات اوچون چالیشمیشدیر. آنجاق بو زمینه­ده بوگونه قده­ر هئچ بیر یازی حتا تاریخچی­لر بیر سؤز یازمامیش و الده ائدیلمه­میشدیر.

   آنجاق ساکالارین اورال – آلتای سویونا منسوب اولدوغو اوچون یوزلرله سند و اونلارجا آراشدیرمالار الده واردیر. ب. گ. نیبوهر B. G. Niebuhr 1830جی ایلده آکسفورد طریقی ایله اؤز کتابی A dissertation on the Geographi of the Herodots and Research into the History of the Scythians, Gedate and Sarmatians  -نی نشر ائتمیشدیر. اوندان بیر بالاجا سونرا ک. نویمان K. Neumann اثرینی ۱۸۵۵جی ایلده برلین­ده Die Hellenen im Skythen Lande آدیلا نشر ائتدیریر.

  گ.گروت G. Grote 1857جی ایلده نیویورک شهرینده History of Grece عنوانی ایله یازیر. آ. د. موردمان A. D. Mordmann اثرینی Ueber die Kleilinschrift zweiter Gattung عنوانی ایله لایپزیک ده ۱۸۷۰ ایلینده چاپ ائتدیریر.

  گ. ناگی G. NAGY ده ۱۸۹۵ ده بوداپست شهرینده بیر کتاب یازیر و بیر سیرا یازارلارلا برابر بیرگه چالیشماغا باشلامیش و تاپدیقلاری وثیقه لری آراشدیریب و تورک سویلو ساکالاری هر آلایدان آراشدیریرلار. بونلار چوخلو سندلر الده ائده­رک ساکالارین تورک دیللی و اورال – آلتای سویوندان اولدوقلارینی اثبات ائدیرلر.

   کئچن یوزایلین باشلاریندان ساکالارا عایید اولان بیر چوخ آراشدیرمالار اورتایا گلمیشدیر. بو آراشدیرمالار قبیرلردن تاپیلان نسنه­لرین آچیقلانماسی اساسیندا داها علمی و داها گؤزه­ل و ایناندیریجی عنصرلار ائتکی یارادیر. بونلارلا برابر یازیلار اوخونور، آرخئولوژیک نسنه­لر اوزه چیخیر، چین قایناقلاری داها اییی صورتده باشقا دیللره چئوریلیر. بو آرادا اُ. فرانکه O. Franke نین Beitrae ge aus Chineschen Quellen Zur Kenntnis der Turkvoelker und Skythen Zentralasiens  اثرینی ۱۹۰۴ ایلینده نشر اولدو. فرانکه بو اثرینده ساکالارین تورک اولدوغونو اینانیر. او، چین قایناقلارینا دایاناراق اورتا آسیادا یاشایان اسکیت­لری آراشدیریر و تورک اولدوقلارینا دریندن اینانیر. باشقا بیر اثر – اسکیت­لرین تورک اولدوقلارینا علمی نه­دن­لر گؤسته­ریر.  اِ. ه. مینز E. H. Minns  ین اثری اولان: Scythians and Greeks کتابی­دیر کی ۱۹۱۳ ایلینده کمبریج طرفیندن نشر اولور. تامام یازیلی قایناقلاری و آرخئولوژی تاپینتیلاری آراشدیراراق علم عالمینه اولدوقجا علمی نظریه لری اورتایا قویور و فایدالی چالیشمالار ایره­لی سورور. او، بو چالیشماسیندا اسکیت­لرین اورتا آسیا کؤکنلی اولدوقلاریلا برابر، تورک سویوندان اولمالارینا تاکید ائدیر. بو اثردن سونرا آرخئولوژیک نسنه­لر داها دا بو کتابین سؤزلرینی گوجلندیردی و بیر چوخلو عالیم­لر بو نظریه­یه ساری آخدیلار. بوندان سونرا بیر چوخلو ملزمه­لر و نسنه­لر آرخئولوژی طریقیله اورتایا گلیب و بو نظریه­لر داها گوجلنیبدیر. م. ابرت M. Ebert ده Suedrussland, Scytho – Sarmatische Periode  آدلی کتابیندا ۱۹۲۹ایلینده برلین­ده نشر ائدیر. او، بو اثرینده بیر داها باشقا آرخئولوژیک ملزمه­لری آراشدیریر و ده­یرلندیریر. ی. یونگه J. Junge طرفیندن ۱۹۳۹ دا لایپزیک شهرینده نشر ائتدیگی Saka Studien کتابی چیخیر. یونگه بو اثرینده یازیلی قایناقلارین بیر چوخونو توپلاییب ده­یرلندیریر و اورادا بوتون ایرانا نسبت وئریلن قایناقلارین یانلیشلارینی گؤسته­ره­رک بیر – بیر رد ائدیر. ت. ت. ریسه T. T. Rice  طرفیندن یازیلان The Scythians  لندن ده نشر اولور و چوخلو ده­یرلندیریلیر.

    بیر چوخ یازیلاری دا اسکیت­لر حاققیندا تورک عالیم­لری یازمیشلار[۴]. بونلاردان بیری حسن آتا ابن ملا محمد العباشی­دیر. او، “تاریخ تورک” آدلی اثرینی ۱۹۰۹ ایلینده یوفادان نشر ائده­رک بیر بؤلومونو “ساکا تورکلری” آدلی بؤلومونده اونلارین تورک اولدوقلارینی اثبات ائدیر. بو اثر اسکیت­لرین تورک اولدوقلارینی اثبات ائده­ن ایلک قایناقلاردان ساییلیر. س. م. آراسلی اورتا آسیا آدلی اثرینی ۱۹۳۰ دا آنکارادا نشر ائتدیریر. یازار بو اثرینده اسکیت­لره بیر تورک قبیله­سی کیمی یاناشیر. او، یازیلی قایناقلاردان علاوه اسکیت­لرین دبلری و عنعنه­لرینی آراشدیریب تورک قبیله­لریله بیرگه کولتور صاحیبی اولدوغونو گؤسته­ریر. بو اورتاق کولتور و عنعنه­لری اونون اوچون ده­یرلی بیر وثیقه ساییلیر. او، تورک توپلوقلاری­نین اؤزه­للیک­لرینی آراشدیریر و باشقا سویلار و دیللره مالیک اولان قبیله­لر ایله توتوشدوردوقدان سونرا، اسکیت­لرین تام تورک اولدوقلارینا ثبوتلار گتیریر. ا. سلیمانف ۱۹۷۰ ایلینده قازاق ادبیاتی اثرینده اسکیت­لری تورک ساییر و مختلف قایناقلارا دا اشاره ائدیر. او، اؤزه­للیکله ۱۹۷۰ ده آرخئولوژی قازینتی­لاردان الده ائدیلن یازیلاری آراشدیرمیش و بئله بیر قناعته گلمیشدیر. ک. آ. آلیشف دا ۱۹۷۸ ده مسکووادا بیر کتاب نشر ائده­رک آرخئولوژی سندلره دایانیر و اسکیت­لری بوتونلوکله تورک بیلیر. م. سیدُف دا بیر سیرا مجسمه­لر اساسیندا و تورک ائتنوسلارین عنعنه­لریله بیرلشدیریلمیش کولتورلره آرخالانیب ساکالارین تورک اولدوغونا نظر وئریر. سیدف ۱۹۸۲جی ایلده اولدوز درگیسینده بیر چوخلو مقاله­لر یازیب علمی آراشدیرمالار ایره­لی سورور.

    ۱۹۶۹جی ایللردن درگیلرده تورکیه­ده بیر چوخلو مقاله­لر و علمی آراشدیرمالار اورتایا گلیر. بو آراشدیرمالاردا اسکیت­لرین اینانجلاری، عنعنه­لری، گئییم­لری، دب­لری، آدلاری مختلف ساحه­لردن دقت آلتینا آلیناراق یازیلی تاریخ­لری آراشدیریب سونوجلانمیشدیلار. دوغروسو بودور کی کئچن ۲۰ – ۳۰ ایل عرضینده تکجه تورک عالیم­لری یوخ، بوتون دونیا عالیم­لری و تورکولوگ لار و بوتون ملت­لر آراسیندا علمی چالیشمالاری ده­یرلندیریب و بو قونو اساسیندا درین، دانیلماز و علمی فاکت­لارلا اثباتا چاتدیرمیشلار. بوگون ساکالار، اسکیت­لر، ایشغوزلار آدیلا تاریخده یارانان قبیله­نی بوتون وارلیغی ایله تورک سویلو و تورک دیللی و تورک کؤکنلی اولدوغونو دونیا بیلیر.

 

[۱]     تاکارا تالوبت رایس، ساکاها، ترجمه رقیه بهزادی، تهران، ۱۳۷۰٫

[۲]  گیرشمن، رومن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه دکتر محمد معین، تهران، چاپ نهم، ۱۳۷۲٫

[۳]  تامارا تالبوت رایس، سکاها، ترجمه: رقیه بهزادی، ۱۳۸۸، ص ۲۷٫

[۴]  دکتور الهامی دورموش، ساکالار، آنکارا، ۲۰۰۸، ص ۶۸٫

ارسال دیدگاه