مراسم چارشنبه سوري در آذربایجان

    آخرين چارشنبه ي سال يكي از با شكوهترين روزهاي مردم آذربايجان است. در اين روز، بيشتر روستائيان به شهر آمده و از بازار خريد عيدشان را انجام مي­دهند. عصر چارشنبه معمولاً مراسم اصلي اين روز برگزار مي­شود. خريد عيد در بعد از ظهر اين روز انجام مي­گيرد. آجيل چارشنبه نيز خريداري مي­شود که شامل آجيل شيرين، باسليق و … مي­باشد. غروب نيز معمولاً آتش روشن مي­كنند و از روي آن مي­پرند و مي­خوانند:

                                    آتــــيـل مـــاتـيـل چـــرشــنـبـه

                                    آينـا تکين بخـتيم آچـيل چــرشنـبه

       مراسمي مانند آويزان كردن شال از دريچه­ ي پشت بام از كهن­ترين مراسم مردم آذربايجان بوده است. معمولاً خانواده­اي كه جواني شال از دریچه­ ی اتاقشان آويزان كرده باشد عيدي او را به شال بسته و برايش مي­ فرستند. اين مراسم از پر احساس­ترين حركتهاي نوجوانان و جوانان به شمار مي­ آيد. اصولاً به افراد خانواده سفارش مي­شود كه عصر چارشنبه حرفهاي خوب زده شود چرا كه عده­اي از جوانان نيت كرده و فال گوش مي­ايستند. به اين ترتيب كه آچار يا كليدي را زير پا نهاده و پشت در مي­مانند و به سخناني كه رهگذران با هم رد و بدل مي كنند گوش فرا مي دهند و بر اساس گفته‌هاي آنان فال مي­گيرند. اگر رهگذران حرفهاي شادمانه بزنند فال كسيكه گوش ايستاده است خوب خواهد بود وگرنه نيت آنان با پاسخ­هاي بد داده مي­شود. قاشق­زني در آذربايجان رسم نبوده است اما ترقه تركاندن در بسياري از روستاها وجود داشته است اما روشن كردن آتش بسيار مرسوم است. همه­ ي اين مراسم در شب چارشنبه يا سه شنبه شب انجام مي­گيرد اما صبح روز چهارشنبه اهل خانه به كنار رودخانه يا بركه مي­روند و از آب آن به صورت مي­زنند و دختران دم بخت با قيچي آب را قيچي مي­ كنند.

    از مراسم بسيار كهن مردم آذربايجان مي توان نوروز و چهارشنبه سوري را بر شمرد. اين مراسم با زردشتي­گري، اسلاميت و در دوره‌هاي بعدتر نيز رابطه داشته و محققان بسياري را به خود مشغول داشته است. عيد نوروز در طول سده‌ها و هزاره‌ها عيد ملتها تلقي گشته و منحصر به مردم آذربايجان نمانده است و بسياري از خلق هاي مشرق زمين در تلاشند تا در اين رابطه مراسم، افسانه‌ها، روايات و آداب خاصي را پيدا كنند. تركان نيز اين مراسم و اعياد را جزو فرهنگ خود مي­شمارند. بررسي بنيادهاي آن در ميان اسطوره‌ها، آداب و رسوم و غيره نشانگر گوشه‌هايي از فرهنگ و مدنيت ملت ماست. از دوران كهن، عناصر چارگانه آب، باد، خاك و آتش در حيات مردم ما نقش بسزايي داشته اند. خاك كه پرورشگاه گياهان و آذوقه ي انسانهاست براي باروري خود نياز به آب و گرما و هوا دارد و در رابطه با اين چهار عنصر آداب و آئينهاي خاصي در ميان تركان اجرا مي­شده است. ۴۰ هفته مانده به عيد نوروز اين آئينها و اعتقادات اجرا مي­ شود و چهار چهارشنبه آخر سال با عنصر در رابطه بوده و اجدادمان تصورات و باورهاي خود را به اجرا در مي­آورده­اند و هر چهارشنبه ­اي در رابطه با يكي از عناصر چهارگانه، شاديها و جشنها برگزار مي­شد.

       چهار عنصر مقدس آب، خاك ، باد و آتش كه حيات بخش انسانها به شمار مي ­آمده اند چهار چهارشنبه­ي آخر سال را با مراسم خاصي جان بخشيده و تا به امروز نگه داشته اند. چهار چرشنبه ­ي مقدس كه هر يك با مراسم خاصي جشن گرفته مي شود نخستين چهارشنبه را «سو چرشنبه­ سي» ناميده ­اند. آب در فرهنگ اسطوره­اي مردم آذربايجان ارج و قرب خاصي دارد. سوژه‌هاي بسيار كهني در رابطه با آنان و ناهيد الهه ­ي آب در ميان مردم پخش شده است. احترام به آب و مقدس دانستن آن تا امروز در ميان مردم ما جاري است. آنجا كه صبح روز چهارشنبه آب كف آلود از چشمه  بيرون مي­زند درمان دردهاست و به احتمال زياد حضرت خضر آب حيات را در همين چرشنبه صبح نوشيده است، همانگونه كه آب قوشابولاق براي كوراوغلو بركت آور بوده، اورا روئين­تن ساخته و بدو هنر شاعري و شمشيرزني عطا كرده است. در مراسم آذربايجان به كسانيكه غم و دردي رخ داده آب صبحگاهي مي نوشانند و بسياري از بيماريهايي از آب چهارشنبه سوری بهبود مي­يابد. تمام مراسمي كه در سرچشمه، كنار رودخانه اجرا مي شود نشانگر قدسيت آب در ميان مردم آذربايجان است.   نغمه‌هاي مخصوص اين روز نيز امروزه نيز در يادها مانده است.

       مراسم خاص چهارشنبه ي آب بدين ترتيب است كه نخستين چهارشنبه كه يك ماه مانده به عيد نوروز است صبح زود به كنار چشمه­ اي، رودخانه­ اي، آسيابي رفته و درد و كدر را در آب مي­ريزند. روي همديگر آب مي­ پاشند. دست و صورت خود را در آب مي شويند و از روي آب مي­پرند و معتقدند تمامي خستگي، درد، بيماري و گناهان به آب افتاده و آب آنها را مي­ برد و دور مي­ سازد. براي همين است كه امروز مردم به آب قسم مي­خورند. مراسم با خواندن ترانه‌هاي زير به پايان مي­رسد:

                                    سـئل چاپار، سوچـاپار

                                    بير گـوناه ايشلتدی آی یار،

                                    گـل اونــو تـوت آپـار

                                    سئل چاپار، سو چاپـار

                                    گـل آپـار، گـل آپــار…

با آب روز چرشنبه فال مي­گيرند بدين ترتيب كه از چشمه ­اي، رودخانه اي آب را پر كرده و بدون آنكه با كسي صحبت كنند به خانه مي­آورند. آب را در چندين پياله نگهداري مي كنند. شبانگاه دختران گرد مي­آيند و هر كسي انگشتري را به زلف خويش ماليده و داخل آب مي اندازد و فال گرفتن آغاز مي­شود. وقتي انگشتر را به داخل پياله يا كوزه مي­اندازد از وقتيكه از دهانه وارد شده تا در كف كوزه يا پياله فرونشيند چندين بار به ديواره‌ها برخورد مي­كند و بر اساس تعداد برخوردهاي انگشتر به ديواره ي پياله، مشخص مي­كنند كه چند سال ديگر به خانه ی بخت خواهد رفت.

       فال گرفتن ديگري نيز با آب چارشنبه انجام مي­دهند و آن بدين ترتيب است كه هر دختري براي اينكه معلوم شود آيا به سوگلي خود خواهد رسيد يا نه دو سوزن را برداشته و در طرف سوراخ آن پنبه مي پيچد و سپس آنرا در پياله ی آب مي اندازد. اگر سوزنها در آب پياله به يكديگر برسند علامت وصال دو سوگلي خواهد بود و اگر هر يك از سوزنها از هم فاصله بگيرند و روي سطح آب باقي بمانند نشانة آنست كه به وصال يار ديگري اميدوار باشند و اگر سوزنها سريعاً به ته پياله برسند آن آب را «لال سو» مي­دانند. آب چارشنبه چنين خاصيتي دارد.

   افسانه ی اسطوره مانندي نيز در مورد آب و گرگ وجود دارد. گويند اوغوز اوغلو كه با اولاد خويش در بيشه زاري زندگي مي­كرد با گرگي روبرو مي گردد. گرگ راه را بر او بسته و مي­گويد: اي فرزند اوغوز!  من دختري دارم كه ديروز شكارچيان شكم او را پاره پاره كردند. اينك انتظاري از تو دارم. فردا صبح از آب بوز بولاغي آبي برداشته و به زخمهاي دخترم بمالي تا بهبود يابد. م نيز مديون تو مي­مانم و نسل اوغوز را ابديت مي­بخشم.

       دل فرزند اوغوز جوشيد و صبح زود به سرچشمه رفت و ديد كه مردم صبح زود، دور آب چارشنبه(یا چرشنبه) گرد آمده­اند. دست و روي خود را شست و ظرفي پر از آب كرد و نزد بچه گرگ آمد. با آب زخمهاي او را شست. بچه گرگ چشمانش را گشود، زخمهايش بهبود يافته بود. گرگ از بهبودي فرزندش خوشنود گشت و دخترش را به اوغوزاوغلو داد و گفت: اين وصلت براي تو، حيات و قدرت ابدي خواهد بخشيد و از فرزند تو هفت فرزند به دنيا خواهد آمد كه خاقان قدرتمند هفت كشور خواهند شد.

دومين چهارشنبه از چهار چارشنبه­ي سال، چارشنبه آتش است كه مردم بدال اوسگو چرشنبه، اوسگو گئجه­سي، اودلو چرشنبه  مي گويند. اودچرشنبه سي در رابطه با ستايش انسان به آتش، خورشيد و حفاظت از آتش به وجود آمده است. اين آداب و مراسم به دوران پيش از زردشت بر مي­گردد. آتش به عنوان سمبلي از خورشيد بر روي زمين نمادي مقدس بخشيده است. جالب است بدانيم که آتش به انسانها گرمي و حررات مي­داده است بنابراين ستايش درخت از سوي انسان از اين نقطه­ي نظر نيز جالب توجه است.

      از مراسم آذربايجاني است كه در چهارشنبه­ي دوم از چهار چارشنبه­ي آخر سال، مردم بر پاي تپه­اي گرد آمده و آتش روشن مي­كردند و تا شب شادي مي­كردند تا وقتي كه طلوع آفتاب را ببينند و آنگاه از تپه پايين آمده و به دنبال كار روزمره­ي خود مي­رفتند.

       با طلوع آفتاب، سرود قودوخان را مي­خوانده، دور آتش مي­گشتند و سپس مشعلي از اين آتش روشن كرده و به اجاق خانه­ي خويش مي­بردند. ترانه­ي قودوخان كه بر دور آتش مي خواندند چنين است:

قـودوخـان قـودوخــان

            سؤنـدورمـه اودو، خـان

            آت اوسته قـود گـتـيـر

            اولـــوسـا اود گــتـيـر

            سـؤزو بـال قـودوخــان

            اؤزو آل قـــودوخـــان

                                                قــودوخـان دالـدادير

                                                آل آتـي يــالــدادير

                                                دون تـيكـك قـودويا

                                                آخ چـكك قــودويــا

                                                 سـؤزو بال قـودوخان

           اؤزو آل قـــودوخـان

            قــودويـــا آت آپــار

            داليـنـجا تــات آپـار

            يالـينــدا يــات آپــار

            قان تــره بــات آپــار

            سؤزو بـال قـودوخـان

            اؤزو آل قـودوخـان.

قـودوخـان يــولـداديـر

                                                الـــلــري بــالــداديـر

                                                بـســاطــي دالــداديـر

                                                ســؤزو بـال قـودوخـان

                                                اؤزو آل قــــودوخـــان

                                                قودوخان گؤي خانديــر.

            قـودوخان داغ خاندير

            قـودوخان آغ خانـدير

سـؤزو بـال قـودوخان                                                                                                       اؤزو آل قــودوخـان.

     از ديگر مراسم اود چرشنبه در ميان اجداد ما، بردن قرباني براي آفتاب بوده است. در زمانهاي بسيار ديرين اسب كهر را كه سوار برآن بود به بالاي تپه برده و فردي ديگر با تبري در  دست انتظار آنان را مي­كشيد و با  طلوع آفتاب، اين اسب را قرباني مي­كردند. معتقد بودند كه اين قرباني، سعادت و خوشبختي براي مردم ايل مي­آورد. اين مراسم بر روي تصاوير صخره‌هاي آذربايجان مرسوم گشته است.

    گويند در آغكند آتشگاهي هست كه داستان زير را بر پيشاني دارد. گويند «اود بابا» نگهبانب شبانه­ی آتشگاه را به دختري مي­سپرد.”گؤزه ل شاه ” يكي از اين دختران جسور ايل بود كه چون نوبت بدو رسيد آن چنان آتشي بپا كرد كه همه جانوران گرم گشتند. نيمه شب كه اود بابا براي سركشي  بدانجا آمده بود از شدت نور و گرما دچار حيرت شد و پرسيد: دخترم اگر هيچ هيزمي نداشته باشي چه مي­كني؟ گفت: خودم  را در آتش مي اندازم تا اين آتشگاه خاموش نشود. اودبابا از پيشاني او بوسيد و قدرت و زيبايي بي­مانندي بدو بخشيد.

     گويند روزي حاكم آز، بر سرزمين آنان يورش آورد و آتشگاهها را ويران ساخت. چون به آتشگاه گؤزه­ل شاه رسيد با قدرت اين دختر نگهبان روبرو شد بطوريكه از دهان گؤزه ل شاه نيز آتش مي­باريد و بدين نحو، او و لشكريانش را نابود كرد. حاكم آز هر چه التماس كرد كارگر نيافتاد و نهايت بدان نتيجه رسيدند كه حاكم آز به ازاي هر آتشگاهي كه ويران ساخته بود دو آتشگاه بر پا كند و آنگاه از آن منطقه دور گردد.

    گويند هنوز هم گؤزه ل شاه و و اودبابا در آن كوهها مي زيند و هر چهارشنبه آتش به آتشگاه قوناقكند مي آيند و مردم را در مراسم آن روز مشايعت مي­كنند.

    سومين چهارشنبه از چهار چهار شنبه­ي آخر سال«يئل چرشنبه­سي» نام دارد كه در مناطق مختلف به نامهاي كولك اويادان، يئل چرشنبه، حيدر چرشنبه ناميده مي­شود. به اعتقاد مردم، در اين روز، باد همه­ي عرض زمين را مي­چرخد و آب و خاك را از خواب بيدار مي سازد وزيدن اين باد، آمدن بهار را بشارت مي­دهد. به باور مردم، چهار نوع باد وجود دارد كه هر يك وظيفه­ي خاصي دارد و هر يك به لباسي خاص خود مي نمايد. اين باد، سراسر دنيا را مي­چرخد. ترانه‌هاي عاميانه­ي بسياري امروز در زبان مردم ترنم مي­گردد كه اعتقاد مردم به اين مراسم را نشان مي­دهد. تعدادي از اين اشعار چنين است:

            يـئللي بـابـام يـئل بابام

            يـئـللي بـابـام يئل بابام

            ائيلم ـ گونوم ياتدي گل

            چر پلنگيم چاتدي گـل

            تـكنه­ده قـالدي آشـيم

            ياتدي ديـيـرمان داشيم

            يـئلـلي بـابام يـئل بابام

گول پري­نين آرپـاسي

                                    خـان مرادين يارماسي

                                                نـوبـاتـدا دالدا قـالدي

                                                چيگنيمه دوشدي باشيم

                                                تیاتدي دييرمان داشيـم

                                                يـئللي بـابـام، يـئل بابام

                                                                                    گـوللو توتدو ساواشيم

                                                                                    تـكنه ده قـالدي آشيم

                                                                                    چيگنيمه دوشدي باشيم

                                                                                    ياتدي دييرمان داشيم…

                                                                                    تئللي بـابـام، ئـتل بابـام

                                                                                    درديمي گـل بـيل بابـام

                                                                                    گل بابام، آي گل بابـام!

       آخرين چهارشنبه­ي سال نيز تورپاق چرشنبه است . آنرا تورپاق چرشنبه­سي، يئر چرشنبه­سي يا چرشنبه سوري مي­نامند. معلوم است كه در اين چارشنبه زمين از آب بيدار مي­شود و براي رويش و خلق حياتي ديگر به پا مي­خيزد. اين آخرين چهارشنبه با مراسمي خاص اجرا مي­شود كه تا امروز نيز باقي است و حتي ملتهاي همسايه­ي آذربايجان نيز اين مراسم را به وديعه گرفته­اند. مراسم اين چهار شنبه از روز سه شنبه آغاز مي­گردد و تا آخر شب چارشنبه تداوم مي­يابد و هر ساعتي و وقتي از آن مراسم خاصي دارد. خريد چهار شنبه سوري، بويژه خريدن اسباب بازي براي كودكان، خريدن آجيل شيرين و خوردن آن، روشن كردن آتش و پريدن از روي آن در شامگاه چرشنبه، فال گرفتن آچار، آويزان كردن شال بيگ از باجه­ي پشت بام، فرستادن خونچه از خانه­ي داماد به خانه­ي عروس و غيره از مراسم خاص اين روز است.

       در اين چهارشنبه سري به قبرستان زدن و فاتحه­اي براي اموات خواندن نيز جزو مراسم مردم آذربايجان است. عصر هنگام وقتي از روي آتش مي­پرند چنين مي­خوانند:

                                                آغير ليغيم، اوغورلوغوم گئت

                                                 قـادا ـ بـالا بيزي تـرك ائت…

شال انداختن ديگري هم در برخي از مناطق آذربايجان رسم است و آن اينكه پسري جوان كه خواستار دختري از يك خانه باشد شال را باز كرده و پس مي­فرستند و پسر مطمئن مي­گردد كه مي­تواند خواستگاري برود. پختن سمنو نيز براي نوروز در همين روز آغاز مي­گردد و تدارك آنرا مي­بينند.

       يادآوري مي­شود دهها و صد ضرب المثل، آند، قارغيش، تاپماجا در پاره­ي اين مراسم و اعياد چارشنبه وجود دارد كه محقق آذربايجاني آزاد مولود اوغلو آنرا گرد آورده است.

و

جشن چهاشنبه­ي آخر سال

       را از عيد نوروز مهم­تر مي­شمارند. و در اين روز:

* حيوانات خود را صبح زود به چشمه مي­برند كه از آب صبح چهارشنبه بنوشند.

* يال و دم اسب و ديگر حيواناتش را مي­زنند.

* بكسي علف و مايه­ي پنير و ماست نمي­دهند.

       شب بچه‌ها از بالاي بام خانه قورشاق یا شال مي­اندازند و اهل خانه مجبورند عيدي آنان را به سر قورشاقشان ببندند، عيدي معمولاً از تخم مرغ، جوراب، دستمال و نظاير آن تجاوز نمي­كند.

       اما دولتمندان در موارد مخصوص، گوسفند و جز آن نيز مي­بخشند

* تا ظهر هيزم و بوته­ي لازم را جمع آورده انبار مي­كنند كه شب آتش به پا كنند.

* شب از روي آتش مي­پرند و همان حرف ها را كه هنگام پريدن از جوي آب مي­گفتند، مي­خوانند.

* اگر آن روز هدهد و شانه سر (بوببو) به ده بيايد، نشانه­ي آن است كه اگر كسي تا آن وقت نتوانسته است روغن تهيه كند، ديگر تا آخر سال خانواده اش بي­روغن خواهد ماند.

* سعي مي كنند كه به مسافر خانه نروند و اگر در سفر باشند مي­كوشند تا آن روز به خانه­ي خود بر گردند.

* در خانه جمع مي­شوند وكشمش چهارشنبه مي­خورند.

* دوچوب به دست مي­گيرند و به هم مي­زنند و به در خانه‌ها مي­روند و اين را مي­خوانند:

            قـيـشـدان چـيـقـديـق، يازا گـيرديك،

            وئرين، وئرين، بـولوتلارا كؤينك آلاق.

ارسال دیدگاه