دده کاتیب حاققیندا / م. کریمی

حاج عبدالرحمن طیاری بوگون هامی دده کاتیب آدییلا تانینیر. دده کاتیب معاصر آذربایجان ادبیاتی نین ده برلی شاعیری، ۳۵۰۰۰ بیت دیوانی ایله زنگین بیر ارث قویوبدور. اونون دونیا گؤروشو، آنادیلینه محبتی و خالقینا بسله دیگی سئوگی چوخ درین و ده یرلی دیر. اونون اوچ کتابی وار: اینجی لی صدف، اورمو گؤلو ، گونوموز آیدین کی بوگون بو کتابلار ائولریمیزین تاقچالاری نین بزه یی دیر، شعرلری دیللر ازبری اولاراق، آشیقلار سازیندا اوخونور.
دده لقبی ده ساده بیر لقب یوخ، بلکه ایللر بویو سیر و سلوک ائدیب، جانین یاندیریب، یوخاری و یوکسک بیر بئره چاتمایینجا اونا دده لقبی وئرمزلر. آنجاق دده کاتیب بو عنوانا لایق اولموش و بوگون بو لقب اونا یاراشیر.
دده کاتیب بیر مسمان عالیم کیمی دین مساله لرینه داقف اولاراق، قرآنی دوزگون دوشونوب، اونا عمل ائتمه ده امین بیر انسان دیر. شعرلرینده دالغالانان دینی سؤزلردیر، علمی باخیشلار و انسانی گئدیشلردیر. او، اوره یی یانان، انسان سوئر و انسان گله جه یینه اوره ک یاندیران بیر شاعیردیر. انسان خئیرینی ایسته ین بیر عالیم، انسانلارا یادردیمجی و دوز یولا چاغیران دیر.
اونون قیمتلی سؤزلری بول – بول دور. نصیحت لری گؤزل و یارارلی دیر:
دیوانه دیل، دوغرو دولان، کؤنول ائوین ائیله صاف،
دوغرو یاشا، دوغرو دانیش، هئچ کیمسه دن ائتمه خاف.
هر ایشینده بیر آللهی دوغرو چاغیر، یاد ائیله،
هئچ کیمسه دن چکمه منّت، منّت یعنی کوه قاف.
دده کاتیب دین آدامی، عرفان باخیشلی بیر شاعیردیر. عئینی حالدا یوخسوللار جبهه سینده مظلوملاردان مودافیعه ائده ن بیر انسان دیر. مظلوملارین حقی اوسته اَسَن، ظالیم لری شعر قیلینجی ایله کسن بیر انسان دیر. هر حالدا انسانلاری اویاتماغا چالیشیر، غفلتدن آیینیب، نفسینی آۀتنیب، اؤزونه گلمه یی مصلحت بیلیر. درین دوشونجه لر، عرفانی باخیش و دینی گؤروشلری بیان ائدیر و دئییر:
کؤنول، نفسین اؤلدورمه میش ریاضت ده یالاندیر،
حرام مالدان احسان اولماز، سخاوت ده یالاندیر.
بیر انسانین اؤز نفسینده گر لیاقت اولماسا
دده – بابا سلطان اولسا، نجابت ده یالاندیر.
دده کاتیبین بوتون دغدغه سی انسانلارین سعادتی دیر. او، انسانلار اوچون اویاق گؤزله، آچیق اوره ک له، درین باخیشلا دونیایا باخماق و اوندا سعادت بولونو دوزگون تاپماق ایسته ییر و اوجا سسله دئییر:
دلی کؤنلو، غُرّه لنمه بئش گونه،
بئش تمام اولار، سؤنر بو چیراغ.
انسانا لازیمدیر عقل ایلن کمال،
آدام اولادینا نه قارا، نه آغ؟
دده کاتیب فقیرلره اوره یی یانان شاعیردیر. یوخسوللاری اونوتماییر و دؤنه – دؤنه انسانلاری مظلوملاردان سراغ توتماغا چاغیریر و بیلیر کی:
بالقیزین ناله سی یاندیرار داشی
غیرتلی بیر انسان الی بوش السا
گیزلین آغلار، دورماز گؤزونون یاشی.
آنجاق دده کاتیبی تانیماغا اونون اثرلرینی اوخوماق گره ک. بو بؤیوک انسان، بیزه بؤیوک و زنگین بیر خزینه قویوب – گئدیب. بو خزینه نین قدرینی بیلمه لی ییک. آنجاق بوینوموزدا بیر تکلیف ده وار: او دا، شاعیرین مزارینی شاعیرین لیاقتیجه قوروب و “کاتبیه”نی یولا سالماغیمیزدیر. بونو اونوتامایاق!
شاعیر انسانلاری سئویر و یاخشی – پیسیلری دوزگون آییرد ائدیر و دوزگون اولاراق دوستونو پولا ساتان آداملاری هده له ییر. اونلاری انتقاد اوخو ایله وورغولاییر و بئله انسانی حیوان بیلیر:
بیر انسان کی پولا ساتسین دوستونو
انسان دگیل، او حیوانا اینانما.
دده کاتیب بیر سیرا شعرلرینی اؤزونه خطاب سؤیله سه ده، اوخوجولارینی هدف توتموشدور. شاعیر، اؤزونه بئله دئییر:
ال اوزادیب هر سفره دن نان یئمم،
دوستا قاینامایان قانا قان دئمم؛
دؤرد اوزلو انسانا من انسان دئمم،
بیر اوزلو انسانین قاداسین آلیم.
دده کاتیب، آذربایجانین بشریت عالمینه بخش ائتدیگی انسان سئور بیر شاعیردیر. روح

ارسال دیدگاه