عاشیق صحیح است یا آشیق ؟ / م. کریمی

دوستان از بنده ی حقیر خواستند تا نظرم را در باره این کلمه بگویم. من هم دستور دوستان را گردن می نهم. البته نظر حقیر اینست که عرض می کنم و صاحبان دیگر نظرات برایم محترمند. عشق کلمه ای زیبا، دوست داشتنی و تا اندازه ی زیادی مقدس است. عاشیق، آشیق، آشوق، آشیغ در پیش ما ترک زبانان نام خنیاگری است که از صدها سال پیش با ساز خود به همراه همکارانش با دایره و بالابان به داستانسرایی و خواندن آواز می پردازند. نام آنان تا دوره ی سلجوقیان اوزان بوده است. نام این خنیاگران در بین دیگر ملل ترک زبان نامهایی چون گام، قام، باکسی، ایرجی یا ییرجی و غیره بوده است که امروزه در آذربایجان به عاشیق یا آشیق تبدیل شده و در بین ترکمنها بخشی نامیده می شوند. اما بحث اینکه آشیق صحیح است با عاشیق؛ بحثی است که بارها مورد کنکاش قرار گرفته و هر کسی بر روی نظرات خود پافشاری می کند. حل آن زمانی میسر خواهد شد که با ادله و اسناد و در محیطی دانشگاهی انجام پذیرد. نظر اینجانب قبلا در فصلنامه “نجوای فرهنگ”، سال دوم، شماره چهارم منتشر شده است. متاسفانه فصلنامه در دسترس نبود که عین آنرا ارائه نمایم. این فصلنامه تخصصی فولکلور مردم ایران است و توسط اساتیدی چون دکتر محمد همایون سپهر، دکتر حمید سفیدگر شهانقی و دکتر حسن ذوالفقاری مدیریت می شود و هر یک از این بزرگواران متخصص این امر هستند.

   می دانیم عشق معنای زیبایی داشته و تقدس خاصی هم بین مردم ما دارد. همه دوست داریم به عاشق بودن معرفی شویم و بسیاری از آشیقها نیز به نام عاشیق عشق می ورزند. اما آشیق از مصدر آشماق هم آمده است. ریشه آن آش با پسوند ایق یا اوق بصورت اسم فاعل و اسم مفعول ساخته می شود. کلمات دیگری هم، چنین ساخته می شوند مثلا قوشماق به معنی سرودن، سرهم بندی کردن، نظم دادن، و کلماتی چون قوشما (نام قالب شعری در زبان ترکی)، و قوشوق به معنی سروده و سراینده بکار می رود. آشیق نیز به همین شیوه ساخته شده است.

   آشماق معانی مختلفی دارد به معنی فراتر رفتن، بالا رفتن، تعالی، گره زدن، مرتب کردن، پیوند زدن، تغذیه کردن، تزریق کردن و . . .  که می توان در اصطلاحات مختلف به تبیین معانی آنها نشست. مثلا آشدی – داشدی، داغدان آشدی،  و آشماق متضاد با آچماق به معنی باز کردن، دیگر مشتقات آن مانند آشیری: افراط گرایی، آشیلاماق: آشی وورماق، پیوند زدن، واکسن زدن، آشیلی: واکسن زده؛ آشی سیز: واکسن نزده؛ آش: غذا، خوراکی،  آشیق به معنی استخوانی در مفصل زانو نیز هست، و غیره و غیره.

 (رجوع فرمایید به:

فرهنگ نوین ترکی، اسماعیل هادی، تبریز، ۱۳۷۹٫

ارک سؤزلویو، اسماعیل جعفرزاده، تبریز، ۱۳۸۵٫

تورکجه سؤزلوک، ایلحان آی وئردی / احمد توپال اوغلو، استانبول، ۲۰۰۷٫)

   بنابراین آشیق به معنی پیوند دهنده، نظم دهند، سراینده، می باشد که در عین حال در سده های هفتم و هشتم با عشق عربی نیز ممزوج گشته و در افواه عمومی با عاشیق نیز هم­معنی گشته است.

  جالب است اشاره کنم که نام پایتخت ترکمنستان “عشق آباد” است. این نام در سال ۱۹۳۷ تصویب شد و پیش از آن “اشک اووا” نام داشت. در کتابهای مختلف می خوانیم که این شهر در نزدیکی پایتخت باستانی اشکانیان شهر نسا قرار دارد. نام عشق‌آباد در قدیم “اَشک‌آباد” بوده‌است و آن را برگرفته از نام “اشک یکم” سردودمان سلسله اشکانیان دانسته‌اند. جالتر آنکه در چند سال پیش، وقتی مورخان ترکمنستان خواستند نام این شهر را به نام اصلی اش برگردانند رئیس جمهور ترکمنستان اعتراض کرد و گفت که: “عشق کلمه مقدسی است آنرا از ما نگیرید”. وقتی چنین حساسیتی وجود دارد پس عاشیق خواندن آشیق نیز مورد پسند بسیاری از مردم و بویژه خودِ آشیقها خواهد بود. بیش از این مصدع اوقات نمی شوم. لطفا بیایید سینه هایمان را فراختر کنیم و تحمل شنیدن نظرات همدیگر را داشته باشیم. مطمئن باشیم که مرغ یک پا ندارد!

با تشکر از همه بزرگواران: م. کریمی

ارسال دیدگاه