آذربایجان فولکلورونا بیر اشاره / م. کریمی

   ادبیات سؤز هنری­دیر. اونون قونوسو انسان و انسان حیاتی­دیر. شاعر و یازارلار ادبیات یارادانلار اولاراق، خالقین دویغو، دوشونجه و اورَک دویونتولرینی قلمه آلیب و حیاتدا باش وئره­ن اولایلاری آراشدیرماغا میدان آچمیشلار. اجتماعی حیات و اوندا اولان دوشونجه، آرمانلار و ایده­لر اؤز بدیعی عکسینی ادبیاتدا تاپمیش و شفاهی ادبیات بیزی انسانلارین معنوی وارلیغی ایله تانیش ائدیر.

   ادبیات خادملری هر بیر دوره­ده ائله ایشلر ایره­لی سوروبلر کی قیلینج و ساواش وسیله­سی ایله باشا چاتمازدی. ادبیات، سؤزونن و کلام ایلن یارانیر. تاریخ بویو، بدیعی هنر گاهدان بیر ساواش سلاحینا چئوریله­رک، گئجه­نین ظلمتینی آیدین سحره چئویرمیش و انسانلارا دوزگون یول گؤسترمیشدیر، انسانا دوزگون یولو تاپمادا و حقیقتی تاپمادا بؤیوک یاردیمچی اولموشدور.

   ادبیات ایله هر ملتین گلیشمه یوللاری تانینیر. ادبیات، هر دوره­نین سیاسی – اجتماعی حرکتلری، تاریخین آلچاق – اوجالارینی گؤسته­ره­رک، انسانلارین مبارزه­لرینی ده گؤسترمیشدیر.

   آشیقلار ادبیاتیندا یوزلرجه، بلکه ده مینلرجه داستانلار قوشولموش و دونیانین ان اسکی موسیقیدانلاری تانینان آشیقلاریمیز بو ائپیک، محبت و عرفانی داستانلاری یاراتماقلا دونیانین ان گؤزَل ادبی یارادیجیلیقالارینا یول آچمیشلار. بو ادبیات دونیا ادبی آراشدیریجیلاری­نین گؤزونو قاماشدیرمیشدیر. آذربایجان کلاسیک ادبیاتی دا بو شفاهی ادبیاتلا سیخ علاقه­ده اولموش و اوندان یارارلانمیشدیر. او جمله­دن نظامی گنجوی دده­قورقود داستانلاریندان یارارلانماسایدی خمسه­نی بو گؤزَللیکده یارادا بیلمزدی.

  کولتوردن سؤز دوشنده بیر ملتی نظرده آلیریق کی اونون بوتون یازیلی و شفاهی ادبیاتی تانینمیش، یازیلمیش و آراشدیریلمیش اولسون. شوبهه یوخدور کی آذربایجان خلقی­نین درین و گئنیش شفاهی ادبیاتی ایله اوزون مدتلی یازیلی ادبیاتی واردیر. آذربایجان فولکلورو بوتون دنیا سویه­سینده تانینمیش و بوتون آراشدیریجیلار اونون عظمتی قارشیندا باش اگمیشلر. بو گئنیش و زنگین شفاهی ادبیاتین ان گؤزَل و اؤنملی بیر بؤلومو آشیق ادبیاتی­دیر. بو ادبیاتدا شعرلردن علاوه، بیر چوخلو ائپیک و لیریک داستانلار، موسیقی خزینه­سی  ده واردیر. داستانلارین قونوسو چوخ بویالی، چوخ اولایلی اولاراق، بوگونون رومانلارینا بنزه­ییر. آشیق هاوالاری دا یوز ایللر بویو خالقیمیزین اوره­ک دؤیونتولرینی دیله گتیرمیش، بوگون ده یاشاماقدادیر. عینی حالدا، آشیقلارین شعر یارادیجیلیغی، شفاهی بیر پروسه ایله یوزایللر بویو دیری قالیبسا دا، بو نئچه اون ایللرده یازیلی فورماسینا گلمیشدیر. ایندی داها ۵۰۰ – ۶۰۰ ایل بوندان اؤنجه یاشایان آشیقلارین سؤیله­دیگی شعرلر همین آشیقلارین دیلینده دیلدن – دیله، سینه­دن – سینه­یه سؤیله­نیب، بوگون بیزه چاتیبدیر. ایندی بونلارین چوخو یازی فورماسینا دوشموش، داها آرادان گئتمک تهلوکه­سی یوخدور. بئله اولدوقدا، بوگون درین و زنگین آشیق ادبیاتی ایله اوز – اوزه اولوروق. یازیلی ادبیاتیمیزلا برابر آشیق ادبیاتیمیز دا زنگین بیر خزینه­دیر. بو زنگین­لیک، بیر چوخ ملتلرین یازیلی ادبیاتیندان داها زنگین ساییلیر.

   آذربایجان خلقی یوزایللر بویو بو کولتوره مالک اولاراق، اؤز قونشولارینا دا بو کولتوردن باغیشلامیش و او جمله­دن فارس ادبیاتینا بؤیوک ادبی بورجلار و واملار وئرمیشدیر. بو واملاری نظامی­نین، صائبین، فضولی­نین و باشقا نهنگ شاعرلریمیزین ادبی اثرلرینده گؤروروک. بو شاعرلر اوره­یی گئنیشلیکله اؤز کولتوروموزدن گؤزل ارمغانلار باغشلاییب و فارس دیلینه چئویرمکله، فارس ادبیاتینا هدیه وئرمیشلر.

   آذربایجان خلقی یوزایللر بویو، بلکه ده مین ایللر بویو فارس و باشقا وطنداشلاریلا بیر تورپاقدا یاشامیش و تاریخی اولایلاری بیرگه باشدان آشیرمیشلار. بو اوزون تاریخده هئچ بیر زمان بو قارداش خلقلر آراسیندا ملی توخونمالار اولمامیش و تورک دیللی وطنداشلار همیشه کؤنوللو اولاراق باشقا خلقلره یاردیمچی اولموشلار. تأسفلر اولسون کی پهلوی رژیمی بو یاسالاری و ایران خالقلری آراسیندا اولان دوستلوغو پوزماقلا چالیشیردی ملت آراسیندا تفرقه سالیب حکومت ائتسین. بو ساحه­ده استعماری دولتلرین یاردیمی ایله بیر سیرا باشاریلار دا گؤستردی. آنجاق آذربایجان خالقی، اویاق اولدوغو اوچون بو ترفندلری چوخ اوزانمادی و بوگون آذربایجان خلقی اؤز دیلینه و ادبیاتینا صاحب دوراراق، یئنه ده اؤز قاباقجیل رولونو اویناماقدادیر.

   آذربایجان تاریخی باشدان – باشا باشقا خلقلر ایله باریشدا یاشامیش و هامی ایله دوزگون بیر صلح – صفا یاراداراق، باشی اوجالیقلا عؤمور سورموشدور . بوگون ده باش اوجالیقلا گله­جه­گه باخیر، هله ده باشقالارینا یاردیمچی اولدوغونو ساخلامالیدیر.

   آذربایجان کولتورونده، بو خلقین اوسطوره­لری، داستانلاری خلق روحیه­سینده تاثیر بوراخمیش و بو تاثیر هله ده یاشامادادیر. تورکلرین ایناملاری هله ده انسانی یاشاییشدا اؤزونو گؤسته­ریر.

    آذربایجان فولکلوروندا اولان قهرمانلیق روحیه­سی، شجاعت و فداکارلیقلار بوگون ده یاشاییشیندا اؤزونو گؤسترمه­ده­دیر. بو ایناملار اوزون تاریخ بویو میدانا گلمیش، یوزایللر، بلکه دهمین ایللری آرخادا قویاراق کولتوروموزده اؤزونو ساخلامیشدیر. شوبهه یوخدور شفاهی ادبیاتلا یازیلی ادبیات آراسیندا باغلیلیق چوخ محکم و دریندیر. بو اورتاقلیق انسانلارین سعادتی اولموشدور. یازیلی ادبیاتیمیزدا داها آرتیق بیزیم شفاهی ادبیاتیمیز واردیر. حتا دنیا آراشدیریجیلاری بو ادبیات قارشیندا باش اگیب و اونا اعتراف ائتمیشلر.

   آشیق ادبیاتی درین و تاریخی بیر وارلیغا مالکدیر. بو ادبیات اؤزو اوچون چوخ زنگین و ماراقلی­دیر. آذربایجاندا فولکلور توپلاما آز – چوخ ۲۰۰ ایللیک بیر تاریخه مالکدیر. بایاتیلار مختلف سفینه، جُنگ و تذکره­لرین حاشیه­لریندن یازیلمیش و بوگون بیر چوخلو الیازمالار الده واردیر. ۲۰۰ ایل بوندان اؤنجه عندلیب قراجه داغی گوجلو بیر شاعیر اولدوغو حالدا، چوخلو ماهنیلار و بایاتیلار توپلاییب و نغمه­لر آدییلا بوگونه قدر بیزه چاتدیریبدیر. تجرید اللغات آدلی بیر اثرده آخوند میرزا علی باکویی طرفیندن ۱۲۴۶جی ایلده یازیلیب و الیمیزه چاتیبدیر. آنجاق چاپ دئمیشکن، ایلک فولکلور کتابی ۱۳۱۴ قمری / ۱۸۹۶ م تهراندا یاییلمیشدیر.[۱] «امثال تركانه»  ده عباسعلي مراغه­اي طرفیندن توپلانیب و چاپ اولوبدور.[۲]۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ ایللرینده بیر چوخلو کتابلار تورکجه ایراندا یاییلدی و اونلارین آراسیندا نئچه – نئچه فولکلوریک اثرلر ده وار ایدی. صنعتکارلاریمیز دا بو ایشدن اؤنجوللردن ساییلیرلار مثلا اوزئییر حاچی بیگلی مشروطه انقلابیندا مقاله­لریله ایران انقلابینی یاردیم ائده­رک، بیر چوخلو بایاتیلاری دا موسیقی یاراتماق و ماهنیلارا آهنگ قویماق اوچون توپلامیش و اونلاری موسیقی دستگاهلاری اساسیندا مرتب ائتمیشدیر. نهایت شاه دؤرونون یازارلاری صمد بهرنگی، بهروز دهقانی[۳]، محمدعلی فرزانه[۴]، سلام الله جاوید[۵] بو ایشده چالیشمیش و بیر چوخلو بایاتیلار، ناغیللار، تاپماجالار، و. . . یایمیشلار و نهایت دکتر صدیق، حسین فیض الهی وحید، زهره وفايي، منظوري خامنه، محمدعلی نقابي، دكتر هيأت و باشقالاری بو یولدا زحمتلر چکمیشلر.

[۱] ميرزاعلي باكويي، تجريد اللغات، تهران، ۱۳۱۴ .

[۲] عباسعلي مراغه اي، امثال تركانه، تهران، ۱۳۳۴ .

[۳] افسانه­هاي آذربايجان، گردآوري صمد بهرنگي و بهروز دهقاني، تبريز، ۱۳۴۷ .

[۴] محمد علي فرزانه، باياتيلار، تهران، ۱۳۴۴ .

[۵] دكتر سلام­الله جاويد، آذربايجان فولكلوروندان نمونه­لر، تهران، ۲جلد، ۱۳۵۸ .

ارسال دیدگاه