“Əsli-Kərəm” Dastanı Və Alban Mədəniyyəti

«Əsli-Kərəm» dastanı tədqiqatlarda

Azərbaycan xalqının çoxəsrlik mənəvi mədəniyətinin tərkib hissələrindən biri folklor, yaxud ağız ədəbiyyatıdır. Müxtəlif tarixi səbəblərlə əlaqədar olaraq yazılı mənbələrin azlığı ucbatından qədim tariximizin və mədəniyyətimizin bir sıra problemləri bu mənbələrdə qaranlıqda olduqları halda şifahi ədəbiyyatımızın janrları, xüsusi ilə dastanlarımız bu və ya digər dərəcədə bu tarixi həqiqətləri özlərində saxlamışlar.

Azərbaycan ağız ədəbiyyatında dastanlar mühüm yer tutur. Dastan haqda tədqiqatçılarımız müxtəlif fikirlər söyləmiş və ağız ədəbiyyatımızın bu janrını yüksək qiymətləndirmişlər. Bu baxımdan folklorşünas alim H.İsmayılovun da fikirləri maraq doğurur. Tipoloji ədəbi hadisə kimi «dastan» IX-XI əsrlərdə formalaşmışdır.

Məlum olduğu kimi «dastan» sözü hadisə, əhvalat, təsvir, tərif, tərcümeyi-hal, bəzən də tarix kimi mənalarda işlənmiş, sonralar isə hekayətnamələr adlandırılmışdır. «Dədə Qorqud Kitabı»nda bu, məlum olduğu kimi «boy» adlanır. Aşıqlar, onların dinləyiciləri isə buna «nağıl» adı vermişlər. Aşıq üçün dastan yaradıcılığı xüsusi əhəmiyyəti olan bir hadisədir. Xalq içərisində aşığın necə sənətkar olmasını qiymətləndirməkdə onun «dastan ehtiyatının» xüsusi rolu olmuşdur(15).

Məlumdur ki, dastanların yaradıcıları ozanlar, aşıqlar olmuşlar. Azərbaycan folklorşünaslığında ozanın aşığa çevrilməsi problemi, epos-dastan yaradıcılığı və nəticədə qəhrəmanlıq və məhəbbət dastanlarının yaranması kifayət qədər araşdırılmışdır. Bir sıra folklorşünas tədqiqatçılarımız bu barədə müxtəlif fikirlər söyləmiş və onların hər biri bu məsələni orijinal fikirləri ilə qabartmağa çalışmışlar. Bu baxımdan ozan-aşıq tandemi maraqlıdır. Türk eposçuluğunun yaradıcıları olmuş ozanlar türk xalqlarının çoxəsrlik qəhrəmanlıq tarixini böyük məhəbbətlə tərənnüm edərək nəsildən-nəslə ötürmüşlər. Eyni ilə Azərbaycan ozanları da bədii formalarda tariximizin müxtəlif dövrlərini, xalqımızın qəhrəmanlıq tarixini əks etdirmişlər.

Oğuz qəhrəmanlıq eposunda ozan özü virtuoz ifaçı olmaqla döyüş havaları və yallı rəqsləri yaratmışdır. Ozan mahir bir impravizator olub, özünəməxsus yaradıcı tərzdə impravizə edərək, həm ifa edir, həm oxuyur, həm də oynayırdı. Göründüyü kimi, o sinkretizmi ilə fərqlənirdi. İncəsənətin bir neçə növünü özündə cəmləşdirib, onu yüksək professional səviyyədə ifadə etmiş olan ozan əsl xalq musiqiçisi olmuşdur.

Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, ozan-aşıq ənənəsinin Azərbaycanda qədim tarixi vardır. V əsr tarixçisi Moisey Xorenli Naxçıvanın Qolban mahalında (indiki Ordubad rayonunda) yaşayan midiyalıların mahnılarından türk dilində olan bir misranı ermənicə yazılışda vermişdir. Məclisdə oxuyan, çalan, oynayanın «avarsi» adlandırıldığını qeyd etmişdir(16). Bu söz Orxon-Yenisey abidələrində «əbir» «dövrə vuran» mənasındadır(17). Çox maraqlıdır ki, bu söz dilimizdə indiyədək «aparıcı», məclisi idarə edən formasında qalmışdır. Aşıq sözünün yaranmasını tədqiqatçılarımız müxtəlif cür izah edirlər. Bu sözü ən çox ərəbcədən dilimizə daxil olan «aşiq», «eşq» sözü ilə bağlayırlar. Ancaq Ozan – aşıq sənətinin qədimliyini nəzərə alsaq, bu sözün ərəb mənbəyindən qaynaqlanmağı bir az şübhəli görünür. Bu xalqda ozan-aşıq sənətinin olmaması, bu sənətin türklərə məxsusluğu bu şübhələri bir qədər də dərinləşdirir. Fikrimizcə, ozan-aşıq sözünün etimologiyasını oğuzlarda axtarmaq lazımdır. XX əsrin əvvəllərində Peterburq Universitetinin professoru B.A.Turayev yazırdı: E.ə. VII əsrdə şimaldan gələn böyük bir xalq bütün Asiyanı dəhşətə gətirdi. Müqəddəslər onları Allahın qəzəbi, dağıdıcı qüvvəsi hesab edirdilər. Bunları tarixi mənbələr Aşkuz adlandırırdı. Hansı ki, Bibliyada onlar Aşkenaz kimi xatırlanır. Aşkuzlar burada Skif dövlətini yaratdılar(18). Son zamanlar aparılan tarixi tədqiqatlar skiflərin türklərə məxsusluğunu sübuta yetirmişdir. Bunu elə skiflərə verilən Aşkuz adı da onların oğuzkökənli olmasını düşünməyə əsas verir. Fikrimizcə, bu Aşkuzlar Oğuzların ulu əcdadları idi və oğuzların saza, sözə olan inamı, məhəbbəti o fikrə gəlməyə əsas verir ki, Aşıq sözünün etimologiyası Aşkuz ilə bağlı olmuşdur. Biz belə düşünürük ki, aşıq sənətinin, aşıq şeirinin bu xalqa, yəni Aşkuzlara və ya oğuzlara məxsusluğu bu sənətin ifaçılarına Aşıq adı verilməsinə səbəb olmuşdur.

Qədim azərbaycanlılar sözə, söz sənətinə, bu sənətin müxtəlif çalarlarını üzə çıxardan və onu məharətlə qopuzda ifa edən ozana böyük hörmət bəsləmişlər. Dədə Qorqud əslində Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda yaşamış oğuzların tarixini və ictimai həyatını bədii formada dastanlarda əks etdirmiş ozandır. Ona görə bir sıra tədqiqatçılar doğru olaraq «Dədə Qorqud» eposunu həm də tarixi mənbə hesab edirlər. Xalqımız içərisində «haqq aşığı» və «aşıq gördüyünü çağırar» ifadələri vardır, yəni ozan, aşıq yalnız həqiqəti deyir. Dastanlarda tarixi həqiqətlərin əks olunması fikri də buna əsaslanır.

«Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında Dədə Qorqudun qopuzu da müqəddəsdir. Məhz Dədə Qorqudun qopuzu, xalqımızın qəhrəmanlıq və məhəbbət dolu həyatı, təmiz mənəvi dəyərləri məhəbbət dastanlarını yaratdı. Ona görə qəhrəmanlar həm də əli sazlı «haqq aşiq»ləri və «haqq aşığ»larıdır. Ölümü tanımayan ölümsüz haqq aşığı ilk rişələrini ozan repertuarlarında atsa da, ən böyük zirvəyə aşıq sənətində çatmışdır. «Haqq aşiqi» və ya «haqq aşığı» ifadəsi ağız ədəbiyyatımızın hələ tam açılmamış sirlərindəndir. «Haqq aşığı» Dədə Qorqud sirrinin yeni təzahür formasıdır. Dədə Qorqud hər şeyi öncədən xəbər verən bilici, ozan olduğu kimi, haqq aşığı da sevgilisinə, özünə qarşı yönəlmiş hiylə dolu sirləri qabaqcadan duyan aşıq-şairdir. Folklorşünas alim M.Qasımlı «haqq aşığı» barəsində yazır:

«Folklor yaddaşı və yazılı qaynaqlar göstərir ki, «haqq aşığı» – istedad vergisi olan sənətkardır. Ona aşıqlıq haqq-ilahi tərəfindən vergi kimi verilmişdir. Bədahətən çalıb-çağırmaq, sinədən söz söyləmək, müşkül mətləbləri yüngül eləməyə qadir olmaq «haqq aşığı»nın əsas əlamətləridir. Haqq aşıqlarının ilham mənbəyi ilahi-qudsal (müqəddəs) aləm olduğu üçün onları heç kəs bağlaya bilmir. Bu qisim sənətkarların üzərində haqq nuru, Tanrı nəzəri dayandığına görə dünyadan köçdükdən sonra onların dəfn olunduqları yer müqəddəs ocaq sayılır. Belə bir diqqət çəkən cəhətə də nəzər yetirmək yerinə düşər ki, «haqq aşığı» ad-tituluna yiyələnmiş klassik sənətkarların əksəriyyəti barədə dastan yaradılmışdır. Həmin dastanlarda aşiqlik (sevgi) və aşıqlıq (sənətkarlıq) onlara yuxuda ikən buta kimi, vergi kimi ilahi tərəfindən (bəzi dastanlarda nurani dərviş, bəzilərində Xızır, bir başqa qismində isə həzrət Əli vasitəsilə) verilir, buna görə də onlar toxunulmaz, söz-sənət meydanında yenilməz və məğlubedilməz olurlar. Tanrı vergisinin qüdrəti ilə bütün müşküllərdən qurtara bilirlər»(۱۹).

«Əsli-Kərəm» dastanının bir çox variantlarında buta və ya haqq vergisi olmadığından Kərəm ölür. Ancaq bu onun haqq aşığı kimi naqis cəhətindən irəli gəlmir. Araşdırma göstərir ki, Kərəmin – haqq aşığının ölməsi, dastanın qədimliyinə işarədir. Yəni bu dastan elə bir dövrdə yaranmışdır ki, onda ağız ədəbiyyatımızda haqq aşığı fenomeni hələ tam formalaşmamışdı. Ona görə də «Əsli-Kərəm» dastanı digər dastanlarımızdan fərqli olaraq indiyədək müəyyənləşdirilməmiş bir tarixi dövrün abidəsi kimi diqqəti cəlb edir.

Qədimliyinə, özəlliyinə görə məhəbbət dastanlarımızın tacı olan bu dastan aşıq dünyasının şöhrəti hüququnu kəsb etmişdir. Son vaxtlar bu dastana hücumların ədalətsizliyi bu hüququn üzə çıxarılmaması ilə bağlıdır. Mətbuatımızda Kərəm məhəbbətini qınayanların bircə ittihamı var: Kərəm guya «erməni» qızını sevir. Araşdırmalar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, «keşiş qızı» heç də «erməni qızı» mənasında deyildir, dastanda ermənilərdən əsər-əlamət belə yoxdur və problem tamamilə başqa cür həll olunmalıdır. Dastanda erkən orta əsrlərdə varlığı Şimali Azərbaycanda mövcud olmuş alban mədəniyyətinin çalarları özünü büruzə verir.

Dastanda əksini tapmış inamlar, mifoloji dünyagörüş bütövlükdə türk-alban mənəvi mədəniyyətinə məxsusdur. Artıq sübuta yetirilmişdir ki, alban xalqı bəzi tarixçilərimizin yazdığı kimi heç də mənşəcə Qafqaz-İber xalqlarına aid olmamışdır. Onlar türkdilli, türksoylu etnos olmuşlar. Onu da qeyd etmək istəyirik ki, albanları Qafqaz-İber xalqlarına aid etmək ancaq erməni dəyirmanına su tökməkdən, başqa sözlə Kür çayından cənubdakı torpaqlarımızı tarixən özününkü hesab edən ermənilərin uydurmalarına haqq qazandırmaqdan başqa bir şey deyil. Sonrakı fəsillərdə dastanın Azərbaycanın alban dövrünü əks etdirən abidə olmasını göstərən faktlarımızı verəcəyik. İndi isə «Əsli-Kərəm» dastanına, onun nəşr tarixinə nəzər yetirək. «Əsli-Kərəm» dastanının, xüsusən onun ayrı-ayrı şerlərinin yazıya alınması və yazıya köçürülmüş nümunələrinin konkret toplanma ili bəlli deyil. Amma həmin örnəkləri özlərində qoruyub saxlayan məcmuə və cünglərin tərtib edildiyi vaxtları bilindiyindən elə buradakı folklor əsərlərinin də yazıya alınma tarixindən söhbət açmağa imkan yaranır.

۱۷۲۱-ci ildə tacir M.Elyasın tərtib etdiyi əlyazmasında azərbaycanlı şairlərdən Nəsiminin, Füzulinin, Qövsinin, Əmaninin şerlərilə yanaşı, əsasən Təbrizdə toplanmış şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri də verilmişdir. Bu nümunələrin sırasında «Kərəm Dədənin varsağası» adlı bir «Əsli-Kərəm» qoşması da vardır.

Dağıstanın Axtı rayonunda yaşayan Katib Nəsrullanın da 1745-ci ildə tərtib etdiyi beş yüz on səhifəyə yaxın cüngün 201-ci səhifəsində «Əsli-Kərəm» dastanının nəşr olunmuş əksər variantlarındakı «Sən dur ol müsəlman, mən alım səni» misrası ilə qurtaran üç bəndli qoşması vardır.

Bu qoşmanı XIX əsrin axırlarında macar alimi İ.Kunotş da «Aşıq Kərəm türküləri» adı ilə yazıya almışdır. Əndəlib Qaracadaği də təxminən 1804-cü ildə bitirdiyi cüngündə «Əsli-Kərəm»dən nümunələr vermişdir. Alman səyyahı Baron Avqust fon Haksthauzen Almaniyadan 1843-cü ildə Cənubi Qafqaza gəlir. O, burada yerli xalqların adət-ənənəsi ilə maraqlanmış və Almaniyaya qayıtdıqdan sonra iki cilddə «Zaqafqaziya ölkələri» adlı əsərini yazmışdır. Səyyahın 1857-ci ildə nəşr olunmuş bu kitabında «Əsli-Kərəm» dastanından da söhbət açılmış və dastanın qısa məzmunu vermişdir.

Azərbaycan ziyalıları dastan haqqında fikir və mülahizələrini əsasən XIX əsrdə qəzet səhifələrinə çıxarmışlar. Bu baxımdan görkəmli pedaqoq və publisist M.Mahmudbəyovun 1906-ci ildə «Kaspi» qəzetindəki «Zaqafqaziya tatarlarının poeziyası haqda» adlı rus dilində çap olunan məqaləsi xüsusilə qiymətlidir. Müəllif burada «aşıq» sözünün izahını verir və bu sözün semantik anlamında «eşq» sözünün durması fikrinə gəlir. O, məqalədə bir çox dastanlardan söz açır və «Əsli-Kərəm» dastanı və onların qəhrəmanlarını ətraflı şəkildə səciyyələndirir. «Əsli-Kərəm» dastanını tərcümə yolu ilə rus oxucusuna çatdıran ziyalılarımızdan biri də Əsədulla bəy Şahtaxtinski olmuşdur. O, 1906-cı ildə «Kaspi» qəzetində bu dastanın orijinal kimi Azərbaycan variantını götürmüş və tərcümə yolu ilə rus oxucusuna çatdırmışdır. Bu məqalədə müəllif Azərbaycan xalqının özü haqqında oxucuya məlumat verir və xalqımızın cəsurluğu və qonaqpərvərliyindən söhbət açır.

Ə.Şahtaxtinski eyni zamanda el sənətçilərimiz – aşıqlar haqda danışır, onları bir çox xalqların el sənətçiləri ilə müqayisə edir və onlar arasında ümumi bir yaxınlıq axtarır. «Əsli-Kərəm» dastanından söz açan müəllif onun əsas kimi Azərbaycan variantından istifadə etmiş və hadisələrin cərəyan etdiyi məkanın da Azərbaycan olduğunu göstərmişdir.

N.Nərimanovun 1916-cı ildə «Əsli-Kərəm» dastanı ilə bağlı çap etdirdiyi iki məqaləsi də maraqlıdır. O, məqalələrinin birində Ü.Hacıbəyovun «Əsli-Kərəm» operasından bəhs edir və onu dastanla müqayisə edir: «Əsli-Kərəm» hekayəsi Üzeyir bəy operasında əsl mənasını itirməmiş, əlbəttə, böylə də gərək olsun. İlk inşası – ilk güzgüsüdür. Bu ilk qövmün ruhunu, fikrini bütün əqidəsini onun inşasından bilmək olur. Öylə isə «Əsli-Kərəm» də əsl mətləbi aramalıyız».

N.Nərimanovun ikinci məqaləsi «Mehr və Mah» yaxud «Əsli-Kərəm»in astarı» adlanır. Məqalə Şərifovun «Mehr və Mah» operasından bəhs edir. Şərifov «Mehr və Mah»ı «Əsli-Kərəm» dastanına oxşadaraq yazmışdır. N.Nərimanov onun bu mövqeyinə qarşı çıxmış və «Əsli-Kərəm» kimi dastanı başa düşməməkdə günahlandırmışdır. Müəllif hər iki dastanı ayrı-ayrılıqda sənət inciləri hesab etmiş və «Mehr və Mah»ın «Əsli-Kərəm»ə oxşadılmasını hər iki sənət üçün təhqir saymışdır. Müəllif Şərifovu «Əsli-Kərəm» dastanında gözəl, dərin fəlsəfi anlamı anlamamaqda günahlandırmış, eyni zamanda dastanın ideya-bədii qayəsinə yüksək qiymət vermişdir. Mətbuat üzü görməyən dastanlarımızdan parçalar toplandıqca «Azərbaycan ədəbiyyatı (El şairləri)» adı altında nəşr olunmağa başlayır. Bu sahədə S.Mümtaz xüsusi fəallıq göstərmişdir. Onun 1936-cı ildə «Ədəbiyyat» qəzetində «Unudulmuş yarpaqlar» adlı məqaləsində «Əsli-Kərəm» dastanının mətbuata məlum olmayan 34 qoşması verilmişdir.

Aşıq yaradıcılığı ilə ۱۹۳۰-۳۷-ci illərdə xüsusi məşğul olmuş H.Əlizadə «Əsli-Kərəm» dastanı haqqındakı qeydində yazırdı: «Aşıq Kərəmin şerləri olduqca çoxdur və aşıqlar arasında məşhurdur». O, 1937-ci ildə «Aşıqlar» kitabını ikinci dəfə daha mükəmməl çap etdirmiş və buraya «Əsli-Kərəm»dən də qoşmalar daxil etmişdir.

D.Əliyeva «Azərbaycan-gürcü ədəbi əlaqələrinin tarixinə dair» adlı kitabında «Əsli-Kərəm» dastanına yer ayırmış və bu dastanın gürcü xalqı tərəfindən sevildiyini xüsusi qeyd etmişdir. Azərbaycandan başqa Türkmənistanda, Özbəkistanda, Şimali Qafqazda, Türkiyədə, Bolqarıstanda və s. ölkələrdə də dastanın bir sıra variantları nəşr və tədqiq olunmuşdur. Bu dastan Türkiyədə müxtəlif illərdə nəşr olunmuşdur. İlk dəfə hicri tarixi ilə ۱۲۶۶-cı ildə «Hekayeyi-Kerem han» adı ilə Raif Ülkençi tərəfindən çap edilmişdir. Bu kitab 80 səhifədən ibarətdir və orada 108 qoşma vardır.

«Kerem ile Aslı» ۱۹۳۰-cu ildə çap olunmuşdur. Bu nüsxə İqbal kitabxanasının sahibi Bəy Hüseynin söylədiyinə görə ۴۸ il öncə daş basma üsulu ilə çap olunmuş variantını əsas götürmüş mühərrir Əhməd Rasim tərəfindən nəşr edilmişdir. Burada 152 qoşma vardır.

«Hekayeyi Aşık Kerem ile Aslı hanım» erməni hərfləri ilə türk dilində ۱۹۲۵-ci ildə İstanbulda «Asadoyran Mahdumları» mətbəəsində çap olunan nüsxə ۱۵۸ səhifədir. Erməni əlifbası türk dilinin fonetikasını bütün tamlığı ilə ifadə edə bilmədiyi üçün dastanda vəzn, qafiyə və kəlmə pozuqları nəzərə çarpır.

«Hekayeti-Aşıq Kerem» adı ilə Bəsim Atalayın düzəltdiyi nüsxə ۱۹۳۰-cu ildə Dövlət mətbəəsində ۱۷۳ səhifədə çap edilmişdir. Dastanın xalq arasında yayılması üçün xalq danışıq üslubu əsas götürülmüşdür. Dastanda İsfahan adı Səmərqənd adı ilə əvəz olunmuşdur. «Kerem ile Aslı» Orxan Seyfi Orxan tərəfindən çap edilmişdir. Kitab 168 səhifədir. Dastanın nəsr hissəsi İqbal variantından götürülsə də, verilən qoşmalar əsillərinə bənzəməyəcək dərəcədə təhrif olunmuşdur. Aydın sezilir ki, qoşmalarda müəllif daha çox öz şəxsi təxəyüllünə yer vermişdir. «Divan-i Kerem» Mahmud bəy mətbəəsində hazırlanmışdır. Bu kitabda «Divan-i Kerem»dən əlavə «Asuman ilə Zeycan», «Arzu ilə Qənbər» də vardır. Kitabda aşıq Ömərin də şerləri verilmişdir. Çap olunma tarixi yoxdur.

«Kerem ile Aslı» hicri tarixi ilə ۱۳۳۵-ci ildə Əhməd Ehsan mətbəəsində çap edilmiş iki pərdə və ۴۴ səhifəlik mənzum pyesdir. Dastan Fuad Hulusu tərəfindən yazıya alınmışdır. «Kerem ile Aslı» miladi tarixi ilə ۱۹۴۴-cü ildə Səlahəddin Batu tərəfindən yazılmışdır. Beş pərdədən ibarət pyesdir.

Bu dastan Türkiyə alimləri arasında da geniş tədqiqat predmeti olmuşdur. Professor Pertev Naili Boratav 1932-ci ildə dərc etdirdiyi məqalədə «Əsli-Kərəm»dən bəhs edərək Kərəmi tarixi şəxsiyyət hesab etmiş və Kərəm Dədə və ya Aşıq Kərəm adlı bir şairin yaşadığı və dastanın da onun adı ilə bağlı olduğu qənaətinə gəlmişdir. Dastanda olan bəzi motivlərin daha qədim olmasını söyləsə də, «Əsli-Kərəm»i qızılbaş, bektaş və təsəvvüf dövrü ilə bağlayır və dastanın yaranma tarixini XVII yüzilliyə aid edir. Türkiyə tədqiqatçıları içərisində «Əsli-Kərəm» dastanının daha çox araşdırılmasıyla məşğul olan bu tədqiqatçı bir çox məqalələrində dastanın XVII əsrin məhsulu olduğunu söyləsə də nədənsə araşdırmaları zamanı XVI əsr Türkiyə aşıq-şairlərinin qoşmalarında Kərəmin adının çəkildiyini qeyd edir ancaq bununla belə o, dastanı XVII əsrin məhsulu hesab edir.

۱۹۴۳-cü ildə «Ülgü» jurnalında Vehbi Cem Aşkunun «Sivasta Aşıq Kerem» adlı məqaləsi nəşr edilmişdir. Aşkun Aşıq Kərəmi XVII əsrin aşıq-şairi hesab etsə də, onun doğulduğu yeri, məkanı düzgün göstərməyə çətinlik çəkir. Müəllif bir aşıq-şair kimi ona yüksək qiymət vermiş və məqalənin axırına özünün topladığı parçaları əlavə etmişdir.

۱۹۴۴-cü ildə Ankara Universitetinin Dil və Tarix-coğrafiya fakültəsinin əsərlərində Mehmet Toğrulun «Hekayeti-Kerem han» adlı on səhifəlik bir məqaləsi çap olunmuşdur. M.Toğrul dastanda olan coğrafi ərazilər, orada iştirak edən əsas surətlər, qəhrəmanların rast gəldiyi maneələr, Kərəmin xalqa olan bağlılığı haqda müfəssəl məlumat verir. Dastanda olan mənzum parçanın 105 olduğunu qeyd edir. Müəllif dastanın Türkiyədə çap olunmuş «Hekayeti-Kerem han» adlı variantında olan qoşmaların bölgü xüsusiyyətləri, vəzn, qafiyə və bəndləri haqda məlumat vermişdir.

F.A.Tansel 1950-ci ildə yazdığı «Tenzimat dövrü ədəbiyyatında xalq şairinin tehriri meseleleri» adlı məqaləsində Aşıq Kərəm və Aşıq Ömər şerləri ilə M.Nacinin şerləri arasında müəyyən uyğunluq olduğunu söyləmişdir.

Cahid Öztelli 1955-ci ildə «XIV-XVII əsr türk xalq şeri klassikləri» adlı əsərini nəşr etdirmişdir. C.Öztelli Kərəmi tarixi şəxsiyyət hesab edir və onun XVI əsrin aşıqlarından olduğu qənaətinə gəlir.

Türkiyə, Türkmənistan və başqa ölkələrin tədqiqatçıları içərisində dastanı Azərbaycan ağız ədəbiyyatının sənət nümunəsi kimi tanımayanlar da vardır. Belə tədqiqatçılardan biri də Rza Mollofdur. O, «Qədim türk ədəbiyyatı tarixinə dair oçerklər» mövzusunda yazdığı monoqrafiyasında dastanı türk-osmanlı şifahi xalq ədəbiyyatının sənət nümunəsi hesab edir və nədənsə «Əsli-Kərəm»i XVII əsr aşıq-şairi Qaracaoğlanın yaradıcılığı ilə əlaqələndirir və sübut etməyə çalışır ki, dastanı Qaracaoğlan yaratmışdır. Lakin heç də bütün türk alimləri bu cür fikirləşmir. Şair, nasir və tədqiqatçı kimi tanınan Vesfi Mahir Qocatürk «Türk ədəbiyyatı tarixi» kitabında «Əsli-Kərəm» dastanına xüsusi yer vermiş və onu Azərbaycanın sənət nümunəsi hesab etmişdir: «Bir çox milli dastan hekayələri Azərbaycandan, bu orta bölgədən gətirmiş olan Anadolu türkləri «Kərəm ilə Əsli» hekayəsini də öz aralarında yaşatmışdılar». «Əsli-Kərəm» dastanının Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına aid olmasını təsdiqləyən Türkiyə alimlərindən biri də professor Fuad Köprülü olmuşdur. O hələ də çap olunmamış «XVII əsr Azəri ədəbiyyatı tarixi notları» adlı əsərində «Aşıq Qərib», «Şah İsmayıl» kimi xalq hekayələri ilə bərabər «Kərəm ilə Əsli» hekayəsinin də Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı notları əsasında yarandığını və dastanın vətəninin Azərbaycan olması fikrinə gəlir. Dastanın tədqiqi ilə məşğul olan tədqiqatçılardan Türkiyəli alim Şükrü Murat Elçin dastanın yaranma tarixinin XVI yüzilliyə aid olması qənaətinə gəlməklə yanaşı, onun təşəkkül sahəsinin Azərbaycan olduğunu da qeyd edir.

Yuxarıda deyilənlərdən göründüyü kimi, «Əsli-Kərəm» dastanı Kiçik Asiya, Qafqaz, hətta bəzi Qərbi Avropa tədqiqatçılarının tədqiqat mövzusu olmuşdur. Azərbaycana məxsus bu dastan Türkmənistanda da geniş yayılmışdır. Ona görə də «Əsli-Kərəm» dastanı bir sıra türkmən tədqiqatçılarının tədqiqat predmeti olmuşdur. Bəzi türkmən alimləri «Əsli-Kərəm» dastanını türkmən xalqının sənət abidəsi hesab etmiş və bu barədə məqalələr çap etdirib, tədqiqat işi yazmışlar. Halbuki dastanda çəkilən yer adları (toponimlər), hadisələrin cərəyan etdiyi yerlər belə fikri tamamilə inkar edir. Məsələn, Amangül Durdiyeva 1970-ci ildə «Əsli-Kərəm»in türkmən variantı haqqında tədqiqat işi yazaraq onu sırf türkmən xalqına mənsub etmiş, türkmən və erməni xalqlarının yaxın dostluğundan söhbət açmış və «Əsli-Kərəm» dastanının təzahürünü bu dostluğun məntiqi nəticəsi kimi vermişdir. Beləliklə, tədqiqatçı heç bir tutarlı faktlara əsaslanmadan Azərbaycanın başı üstündən keçib erməni və türkmən xalqlarının yaxın qonşu olması uydurmasına yer ayırmışdır. Türkmən alimi B.Karrıyev də ۱۹۴۳-cü ildə çap etdirdiyi «Əsli-Kərəm» dastanının türkmən variantına yazdığı müqəddimədə dastanın türkmən xalqına mənsub olduğunu deyir və türkmən-erməni birliyindən ağızdolusu danışır: «Müsəlman və xaçpərəst dinlərinin adı ilə yüz illər dövründə nahaq qanlar tökülüb, asudə xalqların arasına nifaq salınmışdır. Bu vəhşi siyasətin əleyhinə olaraq «Əsl-Kərəm» beynəlmiləlçilik şüarını, Türkmənistan, Ermənistan xalqlarının yaxın və doğmalıq ittifaqını önə çəkir. Bunu müsəlman Mahmud (Kərəm) və xaçpərəst Zöhrənin (Əslixanın) bir-birilərini sevməsindən, köhnə fikirli ata-analarına qarşı çıxmalarından açıq-aydın görə bilərik».

Biz türkmən alimlərinin baxışlarına sonrakı fəsillərdə də qayıdacağıq və dastanın nə türkmənlərə, nə də ermənilərə mənsub olmadığını göstərəcəyik. Görkəmli folklorşünas alimi X.Koroğlu «Əsli-Kərəm» dastanı haqda bir çox elmi məqalələrin müəllifidir. 1957-ci ildə çap olunmuş «Türkmən xalq yaradıcılığı boyunca oçerk» adlı kitabın «Dastanlar» bölməsini X.Koroğlu yazmışdır. O, bu hissədə «Əsli-Kərəm» dastanı haqda da öz fikir və mülahizələrini vermişdir. Tədqiqatçı yazmışdır: «Türkmən dastanı «Əsli-Kərəm» bir vaxtlar Azərbaycan ərazisindən gəlmişdir. Orada olan ərazi adlarını və Azərbaycana aid etnik elementləri nəzərə alsaq bu dastanın Azərbaycanda törəndiyini ehtimal etmək olar». Müəllif dastanın türkmən variantında Konstantinopolun (İstanbulun) adının yaşamasını əsas tutaraq dastanın yaranma tarixinin XIV-XV əsrlər olduğunu qeyd edir.

«Əsli-Kərəm» dastanı başqa qonşu xalqların, o cümlədən Dağıstan xalqlarının folklorunda da əksini tapmışdır.

Mənşəcə ləzgi olan dağıstanlı tədqiqatçı U.B.Dalqat Dağıstan şairi Mahmudun yaradıcılığından bəhs edərkən onun şerlərində Əsli, Kərəm, Qeys, Leyli və s. obrazlara rast gəlindiyini və şerlərində Əsli və Kərəm adlarının daha çox çəkildiyini nəzərə alaraq Mahmudun yaradıcılığı ilə «Əsli-Kərəm» dastanı arasında oxşar paralelliklər axtarmış və Mahmudun Kərəm olması nəticəsinə gəlmişdir. Əlbəttə, bu səhv fikirdir. Azərbaycana ərazicə yaxın Dağıstan xalqları arasında dastanın yayılması heç də onun mənəvi mədəniyyətindən qoparılaraq özününküləşdirilməsi üçün əsas ola bilməz. «Əsli-Kərəm» dastanı Azərbaycan xalqının məhəbbət dastanlarının zirvəsində duran bir dastan və mənəvi mədəniyyətimizin özünəməxsus abidəsidir. Tədqiqatçılarımızın dastan haqda mülahizələrini iki hissəyə bölmək olar. Bir qrup tədqiqatçı dastanı XVII-XVIII əsrlərin, digər qrup isə dastanı daha əvvəlki dövrlərin məhsulu hesab edirlər.

Dastan barədə daha orijinal fikir söyləyən tədqiqatçılarımızdan biri görkəmli folklorşünas alim M.H.Təhmasibdir. O, özünün «Azərbaycan xalq dastanları (orta əsrlər)» adlı monoqrafik əsərində dastan haqqında yazmışdır: «Əsli-Kərəm» dastanının hansı əsrdə yaranmış olduğunu söyləmək, təyin etmək çətindir. Bizcə, «Əsli-Kərəm» nəinki Cavad xandan, hətta bu sülalənin banisi olan ilk bəylərbəyi Əmir Şahverdi Sultandan və onu hakimiyyətə gətirmiş şah Təhmasibin hakimiyyəti illərindən də qabaq yaranmış bir əsərdir. Bu, əlbəttə, tam sübut olunmuş bir həqiqət deyil, ancaq ehtimaldır. Lakin bu ehtimalı həqiqətə yaxınlaşdıran bir sıra dəlillər vardır. Məsələn, dastanın Gəncə variantında belə bir epizod vardır: «Keşiş Əslini qaçırıb Qeysəriyyəyə gətirmişdir. Əsli kədərli günlər keçirir. Qonşu qızlar onu bağa gəzməyə aparırlar. Kərəm də gəlib buraya çıxır.

Uzaqdan Əslini görən Kərəm:

Sallana-sallana çıxıb xanadan,
Ay camahat, gedən ceyran mənimdir.,
Qana-qana öyüd alıb anadan,,
Ay camahat, gedən ceyran mənimdir.

bəndi ilə başlanan məşhur qoşmasını deyir. Qızlar Kərəmi bağa aparırlar ki, oxusun və Əslinin ürəyi açılsın. Kərəm elə arıqlayıb, elə qocalıb, paltarı elə cındırlaşıb ki, Əsli onu tanıya bilmir. Onların arasında belə bir sual-cavab gedir:

«Əsli Kərəmi tanımayıb soruşdu: – Aşıq, haralısan? Kərəm dedi: – Qarabağlıyam.

Əsli Qarabağ sözünü eşidən kimi ağladı. Baxdı gördü ki, aşığın pal-paltarı tökülüb. Bir ovuc pul çıxarıb ona verdi ki: – Aşıq, sən qərib adamsan, mən də qəribəm, özü də Qarabağlıyam. Al bu pulu, sən də buranın aşıqları kimi özünə paltar al, yaxşı geyin…»

Tarixdən məlumdur ki, 1737-ci ildən sonra artıq Gəncə xanlığı ildə Qarabağ xanlığı başqa-başqa idilər. Buna görə də heç bir gəncəli, xüsusilə Gəncə xanının oğlu özünü bu illərdən sonra qarabağlı adlandırmazdı.

Bizcə, bu dastan başqa istihalələr də keçirmiş, başqa təsirlərə də məruz qalmış, xüsusilə Azərbaycanda çox böyük təsir dairəsinə və təsir gücünə malik olan Leyli və Məcnun əfsanələrindən də müəyyən dərəcədə faydalanmışdır. Əsərdə Kərəmin Məcnuna bənzədildiyi yerlər çoxdur. Kərəm dəfələrlə özünü Məcnuna bənzədir:

Kərəm deyər: Mən nə idim, nə oldum,,
Cismim tük gətirdi, Məcnuna döndüm…

Lakin faydalanma ancaq göstərilən şəkildə olsaydı, bu barədə heç danışmağına dəyməzdi. Məsələ burasındadır ki, dastanın süjetində, hadisələrin silsiləsində, ayrı-ayrı qoşmaların təfərrüatında və s.-də «Leyli və Məcnun»la səsləşən nöqtələr, motivlər çoxdur. Özü də maraqlıdır ki, bunların əksəriyyəti Füzulidən çox Nizamini yada salır.(48)

Göründüyü kimi, görkəmli folklorşünas alim M.H.Təhmasib dastan haqda dəyərli fikirlər söyləmiş, çox düzgün olaraq dastanın tarixini XI-XII əsrlərə aparmışdır. Müəllifin yazdığı monoqrafiyanın bu dastan haqda olan hissəsində bir məsələyə aydınlıq gətirmək istəyirik. M.H.Təhmasib yazır: «Axırda Kərəmlə birlikdə alışıb yanan belə bir qızın vəfasızlığına, kimə isə başqasına söz, könül verdiyinə heç inanmaq olmur. Halbuki dastan qoşmalarında belə misralar, belə bəndlər az deyildir:

Bivəfasan, Əsli, vəfan yox imiş.

Yaxud,

Getmə-getmə halallaşaq, ayrılaq,,
Bəri dön, üzü qara, Əsli xan.,
Bivəfa gözəldi, Kərəmi atıb,,
Gedib yad aşnayla ülfəti qatıb və s.

Bu qoşmada anlaşıldığına görə, hətta Əslinin başqasına getmiş olduğu üçün Kərəm ondan üzüyünü də geri istəmişdi:

İndi qəza bizə belə iş verdi,,
Dürlü-dürlü yaralarım baş verdi.,
Keşiş oğlu ağ üzünə diş vurdu,,
Deyin versin, qayıdır Kərəm.

Dastanda Əslinin vəfasızlığına və bundan doğan kədərin təsvirinə həsr olunmuş bütöv qoşmalar da az deyildir:

Neylərəm dövləti, neylərəm malı,,
Əslim ilqarından döndü, ay lələ.,
Könlümün otağı deyil çıraxban,,
Gördüyüm çıraxlar söndü, ay lələ.

Bizcə bunlar hamısı keşişin günahını yumşaltmaq cəhdlərindən ibarət uğursuz təşəbbüslərin nəticəsi, izləri, əlamətləridir…».

Doğrudan da, dastanın yazıya alınmış variantlarında Əslinin vəfasızlığını göstərə biləcək heç bir əhvalat yoxdur. Görünür, tədqiqatçımız bu misraları dastanın özündən yox, bir çox tədqiqatçıların (S.Mümtazın, H.Əlizadənin və b.) Kərəm qoşmaları kimi verdiyi və xalq arasından topladığı qoşmalardan götürmüşdür. Biz bu məsələni aydınlaşdırmaq üçün dastanın müxtəlif xalqlarda olan bir sıra variantlarını nəzərdən keçirsək də doğru-dürüst cavab tapa bilmədik. Ancaq təsadüfi tanışımız Mehdiabad qəsəbəsinin sakini Haqverdiyev Mikayıl Haqverdi oğlu (1912-ci ildə Ermənistanın Vedibasar rayonunun Xalisa kəndində doğulub, 1988-ci il məlum hadisələrlə əlaqədar qaçqın düşüb və Mehdiabad qəsəbəsində məskunlaşıb) «Əsli-Kərəm» dastanı haqda yadında qalan bir hissəni söylədi.

Yuxarıda qoyulan suala aydınlıq gətirdiyi üçün o hissəni söylədiyi kimi veririk. Ziyadxan Qara Məliklə dost idilər. Taki Qara Məlik gəlməmiş Ziyadxan çörək yeməzmiş. Bir gün Ziyad xan plov bişirtdirir, üstünə də toyuq qoydurur. Qara Məliyi çağırır ki, gəl yeyək. Qara Məlik bu yeməyi görəndə deyir: – «Övladımız yoxdur. Gəl bir dua eləyim bəlkə övladımız ola. Övladımız olsa, onda elə nənnidəcə (beşikdə) onları bir-birinə göbəkkəsmə (nişanlama) eyləyək. Vaxt keçir, zaman ötür Ziyadxanın bir oğlu, Qara Məliyin isə bir qızı olur, Oğlanın adını Mahmud, qızın adını isə Məryəm qoyurlar. Bunlar yeddi yaşa çatanda ikisini də məktəbə qoyurlar. Bir neçə il beləcə oxuyurlar. Bir gün Mahmud qıza deyir: – «Atalarımız bizi sevdiyindən məktəbə oxumağa qoyub. Sən mənə hə desən mən səni alaram. Məryəm cavabında deyir: «Sən məni alsan mən də sənə gələrəm». Mahmud bir üzük çıxardıb onun barmağına taxır.

Bir gün Mahmud lələsi ilə başqa obaya sünnət toyuna gedibmiş. Toydan qayıdanda görür ki, Məryəm başqa bir keşişin oğlu ilə danışır. Mahmud üzünü lələsinə tutub dalını Məryəmə çevirib aldı görək nə dedi:

Kərəm deyər tirmə şalım dondadı,,
Könül quşu qalxıb qonhaqondadı.,
On bir ildi amanatım ondadı,,
Gedin deyin versin qayıdır Kərəm.,

Kərəm deyər bu dərd məndə əyləndi,,
Siyah zülfün dal gərdəndə telləndi.,
Hayıf Əsli ağ məmələr əlləndi.,
Gedin deyin versin qayıdır Kərəm.,

Mən Kərəmin əhvalını bilərsən,,
Ağlayıban göz yaşını silərsən.,
Yadlar ilə danışıban gülərsən,,
Gedin deyin versin qayıdır Kərəm.

İndi qəza mənə belə iş verdi,,
Yaralarım dürlü-dürlü baş verdi.,
Keşiş oğlu ağ üzünə diş vurdu,,
Gedin deyin versin qayıdır Kərəm.

Bunu görən Əsli baxır Kərəm ayrı fikirdədir, odur ki, aldı görək nə dedi:

Heç demə mən qəribəm peysəyəm (təkəm – H.E.),
Sənnən dönər olsam qənim olsun kilsəm.,
Yüz min diğa olsa bir özüm bəsəm.,
Qırram özüm öz ellərimi Kərəm,,
Gəl gedibən boş qoyma dalları Kərəm.

Ağlama-ağlama bağrım qan olar,,
Qoşaram qulları, dalları Kərəm,,
Bir namə yazaram baban Ziyada,
Oxuyar dərdləri, halları Kərəm,
Gəl gedibən boş qoyma dalları Kərəm.,
Açılıbdır bahar indi, yaz idi,,
Gölllər dolu ördək indi, qaz idi,,
İnanmırsan gəl and içim yaz idi,,
……………………………………………………………..*,
Gəl gedibən boş qoyma dalları Kərəm.,

Əfsuslar olsun ki, Haqverdi kişinin yadında elə bunlar qalmışdı. Ancaq fikrimizcə elə bu məlumat da yuxarıdakı məsələyə aydınlıq gətirir. Məhz Kərəmin dilindən Əslinin vəfasızlığına aid qoşmalar onun Əslini hansısa bir keşiş oğlu ilə bir yerdə görən zaman nahaq yerə qısqanclıqdan doğan hissləri idi ki, dastanın yazıya alınmış variantlarında bu hissə qələmə alınmadığı üçün alimlərimizi yayındırmışdır.

Folklorşünas alim A.Nəbiyevin «Azərbaycan ağız ədəbiyyatının erkən qaynaqlarına dair» adlı məqaləsi də maraq doğurur. O, yazır: «Qaynaqlarımızda mübahisə doğuran problemlərdən biri də «Əsli-Kərəm»lə bağlıdır. Uzun müddətdir ki, bu dastan süjetinin erməni qaynaqları ilə əlaqəsindən bəhs edilir. Kərəmin erməni, Əslinin erməni qızı olması faktı ətrafında tədqiqatlar davam edir. Hətta «Əsli-Kərəm» süjetinin musiqi layı, bu layı yaradan böyük bəstəkarımız Ü.Hacıbəyovun yaradıcılığına da xəyanət əli uzadılır. Ötən əsrlərin bir çox nəşrlərindən gələn yanlışlıqlar, «Əsli-Kərəm»in Qafqaz xalqlarının dastanı kimi təqdim edilməsi əslində ağız ədəbiyyatının təşəkkül tarixinə, onun əski layını təşkil edən türk mənşəli etnosların, eləcə də, albanların tarixən şifahi yaradıcılıq ənənələrinə etinasızlığın nəticəsi olmuşdur. «Əsli-Kərəm» süjetinin mənşəyi açıqlandıqca, onun tarixi evolyusiyasının mərhələləri öyrənildikcə və nəhayət, dastanın poetik siqləti müəyyənləşdirildikcə, burada alban tarixi, mədəniyyəti və məişətinin indiyədək görünməyən bucaqları açıqlanacaqdır».

Mərhum tədqiqatçımız T.Xalisbəylinin «Məhəbbətə xalq abidəsi» adlı əsəri bütövlükdə bu dastana həsr olunmuşdur. Bu əsərdə müəllif dastan haqda müxtəlif ölkələrin tədqiqatçılarının fikirlərini verməklə yanaşı, öz mülahizələrini də əsaslandırmağa çalışmışdır. O, dastanın hansı dövrün məhsulu olması məsələsinə belə aydınlıq gətirir: «Əsli-Kərəm» dastanının Azərbaycan variantlarında hadisələr, əsasən Gəncə-Hələb, türk variantlarında İsfahan-Hələb, türkmən variantlarında Təbriz-Konstantinopol-Təbriz şəhərləri arasında cərəyan edir. Maraqlıdır ki, Orta Asiya variantlarının əksəriyyətində hadisələrin bitdiyi yer Konstantinopol göstərilir. Bu şəhərin tarixinə qısaca nəzər saldıqda məlum olur ki, Osmanlı sultanlığı ۱۴۵۳-cü ildə Konstantinopolu tutur, Bizans dövlətinin varlığına son qoyur. Konstantinopolun adı dəyişdirilir. Az müddət Konstantiyyə, sonra isə İstanbul qoyulur.

Türkmən variantında bu adın hal-hazıra qədər gəlib çıxması bizi belə qənaətə gətirir ki, Aşıq Kərəm haqqındakı dastanın bəzi epizodları hələ XV əsrdə məlum imiş. Qədim, orta əsr aşıq yaradıcılığı, onun ən böyük qolu olan dastançılığın XVI əsrdəki inkişafı bizim ehtimalımızın həqiqətə yaxın olduğuna dəlalət edir. Yuxarıdakılara əsasən aşağıdakı nəticələrə gəlmək olar:

  1. «Əsli-Kərəm» dastanı müstəqil Azərbaycan dövlətinin mövcud olduğu bir dövrdə yaranmışdır. Çox ehtimal ki, Gəncə hakimi kimi təsvir olunan Ziyad xan surətinin təsvirində Gəncə və ətraf mahalların aşıqları XVI əsrin başlanğıcında böyük şöhrət qazanan Şah İsmayıl Xətainin nüfuzundan istifadə etmişlər.
  2. «Əsli-Kərəm» dastanının bəzi variantlarında hadisələrin İsfahanda cərəyan etdiyi və epik qəhrəmanın atasının bu şəhərin şahı olduğu göstərilir. Tarixdən məlumdur ki, uzun vaxt Azərbaycanın mərkəzi Təbriz şəhəri ikən XVI əsrin sonunda Şah Abbas tərəfindən İsfahan mərkəz edilmişdir. Deməli, dastandakı hadisələrin aşıqlar tərəfindən İsfahana köçürülməsi də bununla bağlıdır.
  3. XVI əsrə aid ictimai-siyasi hadisələrin və Azərbaycan ərazisinə məxsus idarəetmə bölgülərinin dastanda özünə köklü yer tutması belə bir qənaət yaradır ki, «Əsli-Kərəm» əslində bu əsrdən çox sonra yarana bilməzdi. Deməli, «Qurbani», «Şah İsmayıl» dastanları ilə yanaşı «Əsli-Kərəm» dastanı da məhz XVI əsrdən formalaşmışdır.
  4. XVI əsrdə Azərbaycan şihafi ədəbiyyatında dastan janrı xüsusilə diqqəti cəlb edir. Bir tərəfdən bu janr məhəbbət motivi altında tarixi hadisələrin əks etdirilməsinə böyük imkan verir, digər tərəfdən tarixi şəxsiyyətləri əbədiləşdirib yaşatmaq üçün onların adı ilə bağlı olur. Bizə belə gəlir ki, «Əsli-Kərəm» dastanı da XVI əsrin «Dədə», Ata» titullarına layiq olan məşhur Gəncə aşığı Kərəmin öz qoşmaları əsasında yaranmaqla, əsasən bu dövrün ictimai həyatını əks etdirir.
  5. Dastanın Azərbaycan, özbək, türkmən, türk və b. variantları təsdiq edir ki, «Əsli-Kərəm»in ilk yarandığı yer Azərbaycan olmuş, lakin xalqlar arasındakı tarixi-ənənəvi, mədəni-ədəbi əlaqələr nəticəsində tədricən geniş bir dairədə yayılmışdır.

Bu yerdə haşiyəyə çıxaraq mərhum tədqiqatçımızın ehtimalları barədə bəzi fikirlərimi söyləmək istəyirəm. Müəllif Ziyad xanı görkəmli şair və sərkərdə Şah İsmayıl Xətaiyə oxşadır və qeyd edir ki, aşıqlar Ziyad xan surətini yaradanda Xətainin nüfuzundan istifadə etmişlər. Bizcə bu fikirlə razılaşmaq çətindir. Dastanın türkmən variantında Konstantinopolun adının çəkilməsi bizi dastanın XV əsrdən də qabaq yaranması qənaətinə gətirir. Müəllif çox düzgün olaraq qeyd edir ki, dastanın yaranma yeri Azərbaycandır. Deməli, digər ölkələr, o cümlədən Orta Asiya ölkələri bu dastanı mənimsəmişlər, belə olan şəraitdə dastan Azərbaycanda XVI əsr, yaxud heç XV əsrdə də yox, daha əvvəllər formalaşmışdır. Çünki yuxarıda deyildiyi kimi, dastanın türkmən variantında baş verən hadisələr varlığı XV əsrə qədər mövcud olan bir yerdə, Konstantinopolda baş verir. Türkmənistana da bu dastan Azərbaycandan keçmişdir. Özlüyündə aydındır ki, dastanın türkmən variantı XV əsrdən xəbər verirsə, Azərbaycan variantı ilkin variant kimi daha əvəllər formalaşmış, bizdə kamil sənət nümunəsi kimi xalq arasında özünə yer tapıb (buna isə uzun zaman lazımdır) seviləndən, dillər əzbəri olandan sonra digər ölkələrə də yayılmışdır. Bir məsələyə də diqqət yetirək. Müəllif qeyd edir ki, dastan Azərbaycanın müstəqil dövlət olduğu dövrlərdə yaranmışdır. Və mərkəzlədən Təbrizi, İsfahanı sadalayır, ancaq Gəncə xanı Ziyad xanı isə Şah İsmayıl Xətayi ilə eyniləşdirir. Elə isə onda Ziyad xan türkmən variantındakı kimi Təbriz şahı olardı, Gəncə xanı yox. Əlbətdə ki, dastanın ilk variantı Gəncə ilə Qarabağın eyni siyasi mərkəzdə birləşdiyi bir vaxtda yaranmışdır. Məhz ona görə dastanın Azərbaycan türk, türkmən variantlarında Kərəmin dilindən belə bir misra vardır: «Gəncə Qarabağda sevdim bir gözəl». Bu isə Azərbaycanın Albaniya dövrü ilə bağlı idi. XI-XII əsrlərdə bu siyasi mərkəz artıq yox idi. Bu məsələyə III fəsildə aydınlıq gətirəcəyik.

Dastan barədə akademik Teymur Bünyadovun maraqlı qeydi vardır. O, yazır: «Xanlardan keçib sağa səmt aldıq. Bizi çayın kənarı ilə qatarlaşıb dağın döşünə dırmaşan Topal Həsənli şenliyi və dünyanı yola salan məğrur çinarlar qarşıladı. İndi kənd əhalisi qaçqınlar, köçkünlərdir. Qəribəlik də o oldu ki, onlar mənə Kərəmin qəbrinin şenliyin yuxarı başında olduğunu dedilər. Gülümsədim, qulaqlarıma inanmadım və «Kərəm hara, bura hara: Kərəmin qəbri vətəndən iraqlarda İraq torpağındadır»- dedim.

Gülüşdülər, «siz danışdığınız əfsanədi, nağıldı, dastandan aldığınız təəssüratdır. Biz dediklərimiz həqiqətdir, doğrudur». Çaş-baş qaldım, inandım da, inanmadım da.

Seyrək meşəliyin ətəliyində, yarğanlığın qaşında bir çeşmə qaynayır, nakam sevgililərə yas saxlayır. Suyu süd kimi ağ, sərin, axarı güclü. Bura nə qəbrə oxşayır, nə qəbirstanlığa. Uzunsov sal qayaların düzümü qəribə görünür, nəzərləri cəlb edir. Lakin bu yastı qayaların altında Kərəmin qəbri uyuyur, ruhu yaşayır. Yarı həqiqət, yarı əfsanə. Di gəl, heyrət içində qalma. Deməli, dastandan dastan yaranar, həqiqətdən əfsanə. Bir həqiqət hasil olur ki, bu yerlər Kərəmin güzəranı, seyrəngahı, səcdəgahıdır. Əsli həsrəti ilə bu yerlərdə tilsimlənib, sehrli, sirli aləmdə alışıb-yanıb. Güman ki, sevgi dağı da bu yerlərdi, folklorçuların və etnoqrafların əlbir axtarışları «Əsli-Kərəm» dastanı ilə bağlı çox şey aşkarlayar, çox mətləblərin sirrini açar, agah edər. Axtaran, tapar deyiblər…».

Maraqlıdır ki, bir çox aşıqlar da bu fikri təsdiq edirlər. Doğrudan da araşdırılası faktdır. Çünki Kərəmin məzarını bir çox Türkiyə alimləri Qeysəriyyədə, yandığı yeri isə Qeysəriyyənin Sivas qapısı deyilən ərazidə göstərirlər. Ancaq hal-hazırda bu yerdə Kərəmin qəbri yoxdur. Bunu türkiyəli alimlərdən M.Sadıq da təsdiq edir: «A.Rəmzi Akyürəkin söylədiyinə görə, Kərəmin yandığı yer Qeysəriyyənin Sivas qapısında, bulağın yanında, indi ev olan, ancaq əvvəllər xarabalıq olan bir yerdir. Qəbri isə Seyyid Burhan Muhakkik-i Tirmizi türbəsinin şərqində, Qasım Paşa qəbirstanlığının ortasında yanaşı iki prizma formasında olan qəbir daşları imiş. Xalq şairləri bu qəbirlərin üstünə gəlib saz çalarmışlar. Qeysəriyyəyə gedib A.R.Akyürəkin bəhs etdiyi məzarlığı tapsaq da, Kərəmin qəbrini tapa bilmədik».

Fikrimizcə, Kərəm Gəncə xanının oğlu olduğu üçün onun harada yanmağından asılı olmayaraq, gətirilib öz ana vətənində dəfn olunmağı daha ağlabatandır.

Bu dastan haqda tədqiqatçılarımızdan prof. Qara Namazovun mülahizələri də maraq doğurur. Müəllif dastanın XII-XIII əsrlərdə yarandığını qeyd edir və yazır: «Əsli-Kərəm» dastanı yarandığı vaxtdan ideya-bədii mündəricəsini dəyişmədən hər dövrün sərt güzəranına dözə-dözə Çin səddindən ta Balkan ölkələrinə qədər yayılmışdır.

Dastanın ayrı-ayrı epizodlarında, xüsusən şer hissəsində «Dədə-Qorqud» dastanlarında olan motiv və elementlərə də rast gəlirik. Dədə-Qorqud boylarında Qanturalın Trabzona gedib Təkurun sınaqlarından çıxdıqdan sonra qızı Selcan xatunu alıb gətirməsi, Kərəmin də kafir qızı dalınca düşüb sınaqlardan qalib çıxması (ancaq axırda keşiş hiyləyə əl atır) demək olar ki, eyni motivlərdir.

Dastanda dini təəssübkeşlik başlıca rol oynasa da əslində, Gəncənin əldən-ələ keçməsi (XII-XIII əsrlərdə) nəticəsində dürlü-dürlü dinlərin, təriqətlərin, əski inamların bir-birilə rəqabəti, birinin digəri üzərində hökmranlıq iddiası və ya bir-birini sıxışdırması həm inzibati, həm də ailə məişət ixtilafı törədirdi. Qara Məlik dastana görə Ziyad xanın xəzinədarıdır. O, eyni zamanda həm də keşişdir.

Aydındır ki, ruhanilik vəzifəsi ilə xəzinədarlıq bir araya sığa bilməz. Dastanda Əslinin adı Məryəmdir. Bu ad da xristianlığın anası kimi rəmzi səciyyə daşıyır. Deməli, keşiş də dini təmsil edən rəmzi adlardır. Əsli sözü isə Asiyanın ilkin əsl sakinləri olan qədim Az tayfasının adı ilə səsləşir.

Qara Məliyə milliyyətcə erməni demək də konkret olaraq doğru olmazdı. Çünki onun mənşəcə erməni olmasına dair nə tarixi qaynaq, nə də dastanın ilkin variantlarında bir iz, əlamət vardır. Hətta Qara Məliyin özü Əslini qaçırdığı ölkələrdə belə erməni soykökü ilə rastlaşmır…

Professor Q.Namazov başqa bir məqaləsində «Əsli-Kərəm» dastanı ilə «Kitabi-Dədə Qorqud» və Dədə Kərəm ilə Dədə Qorqud arasında oxşar paralelliklər axtarmış və «Əsli-Kərəm» dastanının da etnik mənşəyinin qədim alban dövrü ilə bağlı olması nəticəsinə gəlmişdir. O, bu barədə yazır: «Öncə xatırladaq ki, əlimizdə olan qaynaqlarda ulularımıza hörmət və ehtiram əlaməti olaraq işlənən, söy-kökümüzü özündə ehtiva edən «Dədə» sözü ilkin olaraq Qorqud Ataya nəsib olmuş, Dədə Qorquddan sonra bu adı Kərəm qazanmışdır. Dədə Qorqud keçmişdən xəbər verən, «qaibdən dürlü» xəbərlər söyləyən, haqdan könlünə ilham edən imam fövqünə ucalmışdır. Dədə Kərəm isə imam fövqünə ucalmasa da, Qorqud Atanın qaibdən xəbər vermək, gizli mətləbləri oxumaq və haqq vergisi xüsusiyyətlərini özündə yaşatmışdır.

Bəllidir ki, Dədə Qorqud boyları müxtəlif zaman kəsimlərində yaransa da, boyların bir çoxu islamın şərqdə geniş yayıldığı dövrlərlə daha çox səsləşir. Boylarda qəhrəmanlar qələbə çaldıqdan sonra kilsəni uçurub yerində məscid qururlar. Əlbəttə, dastan yazıya alınarkən İslam kultu ayrı-ayrı epizodlarda hiss olunur. «Əsli-Kərəm» dastanındakı müxtəlif dinlərə məxsus gənclərin sevişməsi motivi islamın təşəkkül tapdığı dövrlərlə səslənir. Dastan orta əsrlərdə bəsit məzmunundan mürəkkəbliyə doğru uzun təkamül yolu keçsə də, onu qədim dövrlərlə bağlayan bir çox rəvayətlər də vardır. Türk variantlarının bəzilərində Kərəm (İsfahan variantında) hətta Harun ər Rəşidin oğludur.

Şübhəsiz bu variant orta yüzilliklərdə yaşamış bir ozan təxəyyülünün məhsulu olsa da, Harun ər Rəşidin türk qadını Zübeydə xatundan olan oğlu Eminin faciəli ölümünü yada salır. «Əsli və Kərəm» faciəsinin islamın ilkin yayıldığı dövrlərə çəkib aparan belə əfsanələr və rəvayətlər çoxdur…

Dastanın XVII-XVIII əsrlərə aid olduğunu göstərən tədqiqatçılarımız da vardır. Bunlardan biri görkəmli tədqiqatçımız H.Araslıdır. O, yazır: «Kərəm adına biz hələ XVII əsrin sonu və XVIII əsrin əvvəllərində yaşamış şairlərin əsərlərində də rast gəlirik. Bu əsərlərdə Kərəmin məhəbbət ucundan yanması hadisəsinə işarə edilir ki, bu da «Əsli-Kərəm» mövzusunun XVII əsrdə mövcud olduğunu aydınlaşdırır. Lakin bu bizə qədər gəlib çatan «Əsli-Kərəm» variantı XVIII əsrdə müəyyənləşmiş variantdır ki, həmin variant bu əsərin şifahi xalq ədəbiyyatında çox geniş bir şəkildə yaya bilmişdir.

Bu mülahizə ilə razılaşmaq çətindir. Çünki dastan XVIII əsrdən çox-çox qabaq baş verən tarixi hadisələri dumanlı şəkildə olsa da özündə əks etdirmişdir.

«Əsli-Kərəm» dastanına yüksək qiymət verən, onu dastanlarımızın tacı adlandıran şəxsiyyətlərdən biri də görkəmli tədqiqatçı, folklorşünas alim Salman Mümtazdır. O, bu dastan barədə yazır: «Xalq ədəbiyyatımızın şahkar dastanlarından biri də «Əsli-Kərəm» dastanıdır. Təəssüf olsun ki, bu dastan da digər bəzi dastanlarımız kimi nöqsanlı və yarımçıq haldadır. Bunun da üstündə çalışmalı və nöqsansız bir surətdə meydana çıxarılmalıdır. Çünki «Əsli-Kərəm» dastanı unudulacaq dastan deyildir. Bu dastan da «Koroğlu» dastanı ilə əsrlərcə yan-yanaşı yaşamış və bundan sonra da bir çox əsrlər yaşayacaqdır.

«Əsli-Kərəm» dastanının bir çox parçaları və qolları indi də aşıqlarımızın yaradıcılıqlarında və xalqımızın tarixi yaddaşında, hafizəsində saxlana bilmişdir. Kərəmin özünə gəldikdə bu da Sarı aşıq kimi real bir sima, həqiqi bir şəxsiyyətdir. Kərəm yurdumuzun yetirdiyi nadir simalardandır, azərbaycanlıdır. Onun dastanına əhəmiyyət verərək unudulmuş parçaları axtarıb tapmalıyıq.

«Əsli-Kərəm» dastanının süjet xətti qədim tarixi hadisələrə söykənir. Bu fikri folklorşünas alim İ.Abbaslı da təsdiq edir. O, yazır: «…Azərbaycan variantları əsasında düzəldilmiş erməni variantında Kərəmin atası İsfahan padşahıdır, onun adı isə Harun əl-Rəşiddir. Maraqlı burasıdır ki, dastandakı əhvalatlar məhz onunla başlayır. Bu onu göstərir ki, dastanın ana xəttini təşkil edən əsas süjet çox qədim tarixə malikdir.

Bildiyimiz kimi, Harun əl Rəşid məşhur Bağdad xəlifələrindən biri olmuşdur». Xəlifə Harun əl-Rəşidin xəlifəlik illəri 789-809-cu illərə təsadüf edir. Bu tarix isə ərəblərin Azərbaycanı istila etdiyi dövrə təsadüf edir. Ərəblərin Azərbaycanı istilası nəticəsində yerli əhali arasında başlanan dini parçalanma (xristian-müsəlman) əsasında baş verən əhvalatlar və yaranan rəvayətlər dastandakı hadisələrin ana xəttini təşkil etmişdir. Məlum olduğu kimi, türk mənşəli albanlar IV əsrdə xristian dinini qəbul etmişlər. VIII əsrdə Albaniyanı işğal etmiş ərəblər burada İslam dinini yaymışlar. Albanların böyük əksəriyyəti islamı qəbul etsə də, Dağlıq Qarabağın xristian albanları dinlərindən dönmədilər. Bundan sonra xristian albanlarla digər müsəlman türklər tədricən aralanmalı oldular. Lakin bu iki hissə bir-biri üçün «din ayrı qardaş» olaraq qalırdı. Dağlıq Qarabağın xristian albanları türkmənşəli adlarla bərabər hətta müsəlman türklərin şəxs adlarını da daşıyırdılar (biz bu barədə sonra daha ətraflı bəhs edəcəyik). Aşağıda deyəcəyimiz kimi, «Əsli-Kərəm» dastanı məhz belə bir tarixi vəziyyətdə yaranmışdır və deməli, xristian albanlar erməni olmadıqları kimi, keşiş də erməni demək deyildir. Albanların əksəriyyəti islama keçdikdən sonra Dağlıq Qarabağın xristian albanları təklikdə qaldılar və məlum olduğu kimi 704-cü ildə Ərəb xilafəti alban kilsəsini erməni kilsəsinə tabe etdikdən sonra həmin albanların tədricən qriqoryanlaşması prosesi başlandı. Akademik Ziya Bünyadov yazmışdır: «Erməni kilsəsi alban ruhanilərini tutduqları mövqelərdən sıxışdırıb çıxarmış və ölkədə ərəblərin əli çatmayan dağlıq yerlərdə yaşayan albanları qriqoryanlaşdırmağa başlamışlar. Erməni ruhaniləri arran kilsəsinin nüfuzunu tədricən heçə çıxarmış və ərəb hakimlərinin əli ilə albanların bütün ədəbi abidələrini dağıdıb alban mədəniyyətini azca xatırlada biləcək hər şeyi məhv etmişlər. Bütün bu işlər, təkrar edirik, əvvəlcə xilafətin, sonralar isə digər istilaçıların icazəsi və köməyi ilə görülmüşdür. Qriqoryan kilsə xadimləri arran ədəbi abidələrini məhv edərkən, əvvəlcə bu abidələri qrabara çevirdilər. Məsələn, Movses Kaqanqatvatsinin «Ağvan tarixi» əsəri və albanların bir çox başqa əsərləri kimi. Ter-Qriqoryan qeyd edir ki, Movses Kaqanqatvatsinin əsəri öz əvvəlki şəklində gəlib bizə çatmamışdır. Onun üzünü köçürüb yazan erməni rahibləri olduqlarına görə əsərin üzünü köçürəndə erməni katalikoslarının göstərişi ilə qəsdən təhriflərə yol vermişlər. Alban şairi Dəvdəkin əsərlərinin aqibəti də belə olmuşdur. Bununla belə alban ədəbiyyatı XIII əsrə qədər yaşadı».

Əkbər İrəvanlı «Əsli-Kərəm» dastanını ermənilər arasında ən geniş yayılmış dastan saymışdır. Müəllifin fikrinə görə, ermənilər bu Azərbaycan dastanını sadəcə iqtibas etməmiş, əksinə, böyük yaradıcılıqla yanaşmışlar. Özlüyündə aydındır ki, bu yanaşma erməni xislətinə uyğun olaraq özününküləşdirmə olmuşdur.

Bəzi tədqiqatçılarımızın fikrincə, Azərbaycan aşıq sənətinin professional ifaçılıq səviyyəsinə qalxması və inkişaf etdirilməsi şərti olaraq adlandırılan Göyçə aşıq məktəbi ilə bağlıdır. Əslində həmin yaradıcılıq ənənələri böyük bir ərazini Göyçə, Borçalı, Zəngəzur, Qazax və Gəncə aşıq sənətini əhatə edir. Göyçə məktəbi, Göyçə gölü sahilində, qədim oğuzların məskun olduqları yerlərdə ozan yaradıcılığının aşıq sənətinə keçid aldığı bir dövrdə meydana gəlmişdir.Burada aşıq ənənələrinin yaranması və inkişafı IX-X əsrlərdən başlanmışdır. Bu fikirlə razılaşmaq olar.

Şübhə yoxdur ki, bu məktəblərin də əsasını dastan yaradıcılığı təşkil etmişdir. Sadəcə olaraq bu dastanlar yazıya alınmadığından əsrlər süzgəcindən keçərək ya itmiş, ya da müəyyən dərəcə forması və məzmunu müasir dövrə uyğunlaşdırılmış şəkildə gəlib bizə çatmışdır. Araşdırmalar göstərir ki, X-XIII əsrlərdə xristian-müsəlman münasibətləri yazılı ədəbiyyatımızda bu və ya digər dərəcədə öz əksini tapmışdır. Buna «Xristian oğlu və molla qızı» adlı şeri misal göstərmək olar:

Sən müsürman molla qızı,
Mən havanes keşiş oğlu.
Yeri-yeri kavur oğlu
Götür bizdən muhal sözü
Sən havanes keşiş oğlu
Mən müsəlman molla qızı.

Biz bu barədə sonrakı fəsildə ətraflı bəhs edəcəyik. IX-XI əsrlər alban xalqında dini qütbləşmənin daha çox nəzərə çarpdığı bir dövr idi. Bir çox sevgililər məhəbbət ayrılığını başqa-başqa dinlərə mənsub olduqları üçün dadmışlar. Xalqın bu dini ayrılığa, xristian-müsəlman münasibətlərinə etirazının məntiqi nəticəsi kimi bu cür məhəbbət dastanları yaranmışdır.

«Əsli-Kərəm» dastanının variant fərqləri

Bu hissədə biz «Əsli-Kərəm» dastanının variant fərqlərindən, başqa sözlə, müxtəlif xalqlarda olan variantlarından bəhs edəcəyik. Bunun üçün əvvəlcə dastanın Azərbaycan variantının qısa məzmununa nəzər yetirək. Bunu dastanın ilkin yaranma məkanının Azərbaycan ərazisi olması məsələsi zəruri edir. Bu, fikrimizcə, dastanla bağlı sonradan ortaya çıxan bir sıra suallara bir növ açar rolunu oynayacaq.

Gəncə xanı Ziyad xanla onun xəzinədarı (bəzi variantlarda dostu və ya vəziri) Qara Məlik uzun illər idi ki, dövləti bir yerdə idarə edirdilər. Ancaq onların həm də bir ümumi dərdi var idi, o da övladsızlıq dərdi idi. Onlar qərara gəlirlər ki, acları, yetimləri yedirib, doyuzdursunlar, bəlkə onda övladları olar. Ziyad xan (bəzi variantlarda Qara Məlik) təklif edir ki, övladları olsa onları bir-birlərinə beşikdə göbəkkəsmə nişanlı etsinlər. Onlar belə də edirlər. Aylar ötür, günlər keçir xanın oğlu, keşişin isə qızı olur. Xan oğlunun adını Mahmud, keşiş qızının adını Məryəm qoyur. İllər keçir, uşaqlar böyüyüb boya-başa çatırlar. Günlərin birində Mahmud ova çıxdığı zaman Məryəmi baxçada görür. Gənclər bir-birlərini tanıyır və sevişirlər. Variantların heç birində yaxşı əsaslandırılmayan səbəbə görə hər ikisi adlarını dəyişirlər: oğlan adını Kərəm, qız isə Əsli qoyur.

Ziyad xan işi bilib keşişi çağırtdırır, əhd-peymanı onun yadına salır. Keşiş bu izdivaca ürəkdən razı deyildi. Buna görə də keşiş xandan üç ay möhlət alır və qızını da götürüb başqa ölkəyə qaçır.

Kərəm lələsi, yəni tərbiyəçisi Sofi ilə onların arxasınca düşür, obalar, kəndlər, şəhərlər gəzir. Bir neçə yerdə Əslini tapırsa da, öz sadəlövhlüyündən keşişin yalan vədlərinə inanıb qızı yenə əldən qaçırır. Nəhayət, bir şəhərdə vəziyyət elə şəkil alır ki, keşiş qızı Kərəmə verməyə məcbur olur. Qara Məlik çox sehrkar idi. Toy gecəsi üçün o, qızına xüsusi bir gəlinlik paltarı hazırlayır. Bu paltar sehrli olur və Kərəm nə qədər çalışırsa düymələri aça bilmir. Nəhayət, sazı,səsi, sözü ilə düymələrə yalvarmağa başlayır. Düymələr bir-bir açılır, son düymə açıldıqda bir alov çıxaraq Kərəmi yandırır. Dastanın bu hissəsi çox təsirli verilmişdir. Son nəfəsində Kərəm:

Bir atəş düşdü canıma,
Anam yox gəlsin yanıma.
Ellər ağlasın halıma,
Yanıram, Əslim, yanıram-dedi.

Əsli, kəmfürsət, qəlbən məkrli, hiyləgər ataya, balasının qəminə şərik çıxmayan anaya nifrətlər yağdırır:

Allah sizə bəlalar versin, ana,
Ana, Kərəm yandı- deyib, ağlaram.
Qan ağlayır bağda güllər, lalələr,
Ana, Kərəm yandı- deyib ağlaram.

Gödək etdiz siz Əslinin dilini,
Bülbül olan buraxarmı gülünü.
Gözümlə görürəm Kərəm külünü,
Ana, Kərəm yandı- deyib ağlaram.

Əsli özünə divan tutdu, nalə, inilti qoparıb, dünyanı başına götürdü. Nə qədər çalışsa da, Kərəmin alovunu söndürə bilmədi. Məhəbbət tonqalında yanıb külə dönən Kərəmin odunda özü də yandı. Kərəm külü Əsli külünə qovuşdu. O vaxtdan indiyə qədər insanlar bu sevgiyə yas saxladı, qara geydi.

Keşişin qəddarlığı o qədər həddini aşır ki, hətta o dünyada da nakam sevgililərin ruhlarını ayırmaq fikrinə düşür. Dastanın sonunda oxuyuruq ki, Əsli ilə Kərəmin qoşa qəbirlərindən aralı keşişin qəbri dayanır. Qoşa qəbirlərdən qalxan qoşa qızılgüllər bir-birinə baş əyir, qovuşmaq istəyir, lakin keşişin qəbiri üstündən qalxan qaratikan kolu bu qoşa güllərin bir-birlərinə qovuşmağına imkan vermir. Bu tikanı nə qədər qırıb atırlarsa, səhərisi gün görürlər ki, qaratikan kolu yenə bitib.

Bu faciə xalqın mənəvi dünyasının şam-çırağı oldu. Kərəmlər, əslilər nəslinin yetişdiyi məlum oldu. «Kərəmi», «Yanıq Kərəmi», «Kərəmi gözəlləməsi», «Sallama Kərəmi» və s. aşıq havaları yarandı, yaşandı, qəlblərə hakim kəsildi, məclislər yaraşığına çevrildi.

İndi isə dastanın variant fərqlərinə nəzər yetirək. Azərbaycan variantlarında qəhrəmanların hər ikisi Gəncədəndir. Mahmud Ziyad xanın oğlu, Məryəm isə Qara Məlikin qızıdır. Lakin bu yeganə variant deyil. Başqa bir varianta görə Mahmud İsfahan şahzadəsidir. Məlum olduğu kimi Ü.Hacıbəyovun opera liberettosu üçün istifadə etmiş olduğu variantda da Kərəm İsfahan şahzadəsidir. Bu, dastanın türk variantındadır. Bu variantda oğlanın adı Əhməd Mirzə, özü də İsfahan padşahının oğlu, türkmən variantına görə isə oğlanın adı Mahmud, özü də Təbriz padşahının oğludur. Qızın adı isə Zöhrədir. Aydın görünür ki, dastanın ilkin və ən qədim variantı kimi Azərbaycan variantını əsas götürmək lazımdır. Yəni Kərəm Gəncə-Qarabağ xanı Ziyad xanın oğludur. Sonradan Kərəmin İsfahan şahzadəsi və ya Təbriz şahının oğlu kimi verilməsi dastanın tarixi proseslərə məruz qalmasının məntiqi nəticəsindən doğan bir faktor idi. Azərbaycan variantlarında verilir ki, Ziyad xan Gəncə-Qarabağ xanıdır. Tarixdən bildiyimiz kimi X əsrə kimi Gəncə-Qarabağ Azərbaycanın siyasi və ictimai əhəmiyyət kəsb edən mərkəzlərindən sayılırdı. Yəni dastanda Qədim Albaniyanın ərazi prinsipi əsas götürülür.

X əsrdən Qarabağ bu üstünlüyü əldən versə də, ancaq Gəncə siyasi mərkəz kimi qalmaqda davam edirdi. Ona görə də biz Ziyad xanı əsasən Gəncə xanı kimi görürük.

Onun həm də Qarabağ xanı olmasına isə biz dastanın sətiraltı mənalarından anlayırıq. Məsələn, Əsli ilə Kərəm bağçada görüşəndə Kərəmin üst-başı tökülüb, üz-gözünü tük basmış idi. Əsli Kərəmi tanımır və ondan soruşur ki, «aşıq haralısan?» Kərəm cavab verir: «Qarabağdanam». Yaxud dastanın türkmən variantında «Gəncə-Qarabağda sevdim bir gözəl» başlığı ilə başlayan misra da buna misal ola bilər. Dastanda bir neçə yerdə bu cür sətiraltı mənalar vardır. Aydınlaşır ki, Gəncə-Qarabağ dastanının ilkin variantında eyni siyasi mərkəz sayılırdı.

Sonralar X-XI əsrlərdə bu birlik zəiflədi və Gəncə ayrıca bir inzibati mərkəz kimi fəaliyyət göstərirdi. XV əsrdən sonra, Şah İsmayıl Xətainin dövründə, bu mərkəz artıq Təbriz şəhəri idi. Azərbaycanın ictimai-siyasi əhəmiyyət kəsb edən ən mühüm mərkəzi elə bu şəhər idi. Bu dövrdə Mahmud aşıqlar tərəfindən təbrizliyə çevrilir. Təbriz padşahının oğlu sayılır. Sonra isə Şah Abbasın dövrü gəlir. Onun əmri ilə Azərbaycanın paytaxtı Təbrizdən İsfahana köçürülür. Təbriz şəhəri isə öz əvvəlki əhəmiyyətini itirməyə başlayır. Çünki ölkənin padşahı artıq İsfahanda otururdu. Ona görə də aşıqlar siyasi dövrə uyğun olaraq Kərəmi İsfahan şahının oğlu kimi verirdilər. Dastanın variantlarında Kərəmin Gəncə-Qarabağ xanının oğlu, bir variantda Təbriz padşahının oğlu, bir variantda isə İsfahan şahının oğlu kimi verilməsinin əsas səbəbi də bunlardır. Variantlara nəzər yetirək.

Türk variantına görə Kərəm Əslini yuxuda görüb sevir. Türkmən variantına görə isə Şahzadə Mahmud ovda uçurduğu şahinin dalınca gedib Qara Məlikin bağına çıxır və Zöhrəni orada görür. Dastanın ikinci hissəsi bütün variantlarda demək olar ki, eyni şəkildə başlanır, davam edir və qurtarır. Yəni bu hissə keşişin əhdini pozaraq Əslini götürüb qaçmağı ilə başlanır. Kərəm onların izi ilə ellər, obalar gəzir, sınaqlardan keçirilir. Nəhayət, keşişin xəyanətinin, hiyləgər tədbirinin qurbanı olaraq ölür. Bu hissə variantlarda müxtəsər və ya müfəssəl olması ilə fərqlənir. Dastanın sonu da variantlarda nisbətən fərqli şəkildədir. Gəncə variantına görə od keşişin tilsimlədiyi paltarın son düyməsindən qalxıb Kərəmi yandırır. Əsli də sevgilisinin külü içərisində qalmış son qorla alışıb yanır.

Ə.Axundovun 1960-cı ildə nəşr etdirdiyi variantda isə od Kərəmin çəkmiş olduğu ahdan əmələ gəlir və onu yandırır. Türkmən variantına görə isə Kərəm keşişin Əsliyə bağışladığı toy xalatından qalxmış odla yanır. Kərəmi dəfn edirlər. Əslini evə aparmaq mümkün olmur. O, 40 il bu qəbrin üstündə ağlayıb, yas saxlayır. Nəhayət, göylər rəhmə gəlir, Kərəm dirilir və Əslinin də gözəlliyi özünə qaytarılır. Onlar Kərəmin vətəninə gedir və xoşbəxt həyat sürürlər. Dastanın təkcə türkmən variantında final müsbət sonluqla başa çatır. Qalan bütün variantlarda hər iki gəncin ölümü ilə bitir.

Bu variantların hər biri özünə görə maraqlı xüsusiyyətlərə malikdir. Toplayıcısı məlum olmayan bir variantın, doğrudan da başqalarına bənzəməyən bir süjeti vardır: «Kərəm yuxuda görür ki, sərv ağacının altında Əsli adlı gözəl bir qızla evlənib. Yuxu çin olur. Gənclər görüşür və bir-birini sevirlər. Üzüklərini də biri o birinə verir. Keşiş işi bilir, Əslini də götürüb qaçır. Kərəm onların izinə düşür. Nəhayət, bir şəhərdə onları tapır. Keşiş Kərəmin qarşısında çox çətin şərtlər qoyur. Bunlar bizim çap olunmuş dastanlarımızdakı sınaqlara bənzəyir. Keşiş Kərəmin gözlərini yeddi dəsmalla bağlayıb, qırx qızın arasında dayanmış Əslini tanımasını tələb edir. Kərəm Əslini tapır. Keşiş tələb edir ki, Kərəm göydə uçan durnaları öz sazı, öz səsi ilə yerə salsın. Kərəm bunu da edir. Kərəmin Kəlbi adlı qardaşı vardır. Kəlbi öz qardaşının dalınca gəlib bu yerə çıxmışdır. Kərəmin bundan xəbəri yox idi. Keşiş isə bunu bilirdi. O, hətta burasını da bilirdi ki, Kəlbi yaxındakı ağacın altında yatmışdır. Rəhmsiz din xadimi Kərəmə bir silah verib deyir: «Bax, o ağacın altında yatmış ceyranı vura bilsən, qızımı sənə verərəm» -deyir. Kərəm bilmədən qardaşını vurub öldürür. Bu qanlı cinayət keşişə ancaq qaça bilmək üçün lazım imiş. Kərəm öz qardaşını öldürmüş olduğunu başa düşür və ona görə dəli olmaq dərəcəsinə gəlir. Nəhayət, Kərəm gəlib Gəncəyə çıxır. Burada bir Gəncə gözəli onu öz yanında saxlayıb, Əslini unutdurmağa çalışır. Lakin bu mümkün olmur.

Uzun təfərrüatdan sonra əsər hər iki gəncin yanıb məhv olması ilə bitir. Onu qeyd etmək yerinə düşər ki, dastanın bu variantı xalq arasında o qədər yayılmamışdır. Çünki bu variantda Kərəm haqq aşığı kimi tamamlanmamış bir surətdir. Çünki ola bilməzdi ki, qırx qız arasında Əslini tapan, sazı, sözü ilə durnaları yerə endirən haqq aşığı ağac dibində yatanın qardaşı olduğunu bilməsin. Dastanın bu variantının ən naqis cəhətlərindən biri haqq aşiqinə olan münasibətdir.

Qeyd etdiyimiz kimi, dastan Türkiyədə də çox məşhurdur. Türkiyədə variant kimi dastanın hicri tarixi ilə ۱۲۶۶-cı ildə Raif Ülkençi tərəfindən çap olunmuş Yazma nüsxəsi və miladi tarixi ilə ۱۸۴۲-ci ildə naşir Əhmət Rasim tərəfindən Basma çap üsulu ilə düzəldilmiş və Türkiyədə ۱۹۲۷-ci ildə yenidən nəşr edilmiş Basma nüsxəsi əsas götürülür. Bir-birindən fərqlənən bu variantların qısa məzmununa diqqət yetirək.


 

Bakı – ۲۰۰۷, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Folklor İnstitutu Elmi Şurasının qərarı ilə çap olunur

E.İ.Heydərov. «Əsli-Kərəm» dastanı və alban mədəniyyəti, Bakı, «Səda» nəşriyyatı, ۲۰۰۷, -۲۰۸ səh. İSBN 5-8066-1334-1

 

REDAKTORU

  • Nizami CƏFƏROV, filologiya elmləri doktoru, professor, AMEA-nın müxbir üzvü

 

RƏYÇİLƏR

  • Paşa ƏFƏNDİYEV, filologiya elmləri doktoru, professor;
  • Seyfəddin QƏNİYEV, filologiya elmləri doktoru, professor.

ارسال دیدگاه