ایران – آذربایجان تاریخی


وطنیمیز ایران، یئر کوره­سی­نین ان صفالی بیر یئرینده قرار تاپمیشدیر که آدم اوغلو وجودا گلدیگی گوندن بورانی یاشاماق یئری سئچمیش و اؤز ایستکلری اساسیندا بورادا مدنیتلر قورموش و انسانی وارلیغینی یاشامیشدیر. بورادا انسان اوغلونون ۱۰ میم ایللیک تاریخی الده­دیر و اونون یاشام سندلری واردیر. آنجاق مدنیت یاراتماق و توپلومسال یاشاییشین زمانی یازیلی تاریخدن آلینیر. ایران، مختلف ملتلرین قونوب – کؤچدویو یئر اولموش و بیر چوخ ملتلر بورایا گلیب و بورادان گئتمیشلر.

   دنیانین ایلک مدنیتلریندن ساییلان سومر مدنیتی، وطنیمیزله باغیمسیز اولمامیشدیر. سومرلر ایکی چای آراسیندا اؤز مدنیتلرینی قورموشلار و نئچه یوز ایل حکومت سورموشلر. اونلار دنیانین ایلک یازی خطینی و کتیبه­لرینی یارادیب و انسانلار آراسیندا مدنیت یاسالارینی دا یازمیشلار. دنیانین ان اسکی داستانی اولان گیل گمیش داستانی دا اونلارین یارادیجیلیقلاریندان ساییلیر. سونرالار سومرلر اکّۀدلر و آشورلار یوروشلرینه معروض قالیب حکومتلرینی الدن وئریرلر. سومرلر بو ساواشلاردا سیناق یئییب، بیر سیراسی اؤلوب – ایتیر، بیر سیراسی زاگرس داغلاریندان آخیب ایران فلاتینا گیریرلر و بیر سیراسی دا گلدیکلری یولونان – قافقاز یولو ایله قاییدیرلار. شبهه یوخدور کی بونلار آذربایجانا قاییدیب و بیر سیرا بورالاردا قالیرلار و سونراکی مدنیتلرده او جمله­دن گوتتی­لر، هورریلر، و . . . اؤز ائتکیلرینی بوراخیرلار. بونو دا آرتیرماق گره­کیر کی سومرلرین دیللری التصاقی یا اگلوتیناتیو اولموش و بوگون بو دیللر تورک دیللری اولاراق، آرالاریندا درین باغلانتیلار اولموش و بیر بوداقدان ساییلیرلار. سومرلرین آردیجا گلن ملتلر ده اؤز مدنیتلرین قوروب و تاریخی یارادیرلار. آنجاق بونو دئمک لازمدیر کی بوگون بیر یئرده بیر سوی و بیر نژاددان دانیشماق آلچاق فکرلی آدانلاریم دوشونجه­سی­دیر. انسانلار هامیسی بیر کؤکدن اولاراق، هامی­نین ایستکلری و وارلیغی، کیملیگی حرمته لایقدیر. آنجاق بوگون ایران تاپیلان یئر قازینتیلاریندان اشیالار تبریزده، جیرفتدا، زابلدا، ایلامدا و باشقا یئرلرده بوتون بو قوملارین وارلیغینی گؤسته­ریر. بو قوملار هامیسی مین ایللر بویو آرادلیقلا بیر – بیری نین کناریندا یاشامیش و سعادتله ده عمر کئچیرمیشدیر.

   بونلاری بونا گؤره دیله گتیردیم کی بئله بیلمه­یک ایران مدنیتی هخامنشلرله باشلامیش و تکجه ۲۵۰۰ ایللیک بیر تاریخا مالک اولموشوق. یوخ، بیز ایرانلیلار، ۷۰۰۰ ایللیک بیر محتشم تاریخی باغلی اولاراق، بشریت عالمینده گؤزل و بؤیوک اثرلر صاحبی­ییک. بیز ۲۵۰۰ ایل عوضینه ۷۰۰۰ ایللیک تاریخیمیزه گووه­نمه­لی­ییک و سوی – نژاددان یاخامیزی قورتاراراق انسانلارا و بشریته باغلی اولدوغوموزا گووه­نمه­لی­ییک. درلیمیز، مدنیتیمیز و انسانلیغیمیز دا بوگون دوشونجه­میز و دویغولاریمیزلا محک وورولور.

گوتتی­لر / قوتتی­لر

 

   گوتتی­لر میلاددان ایکی و اوچ مین ایل اؤنجه میدانا گلمیشدیر. اورارتولار میلاددان مین ایل اؤنجه، ماننا و ماد اهلینی “گوتتی” دئییرلردیر. آنجاق ایکینجی سارگون زامانیندا کتیبه­لرده مادلارلا گوتتی­لر بیر – بیریندن آیریلیرلار. قدیم ادبیاتدا رایج بیر سؤز واردیر کی اونلارین یوردونو “جودی داغی” آدلاناراق آشور داغلارینین قوزئیینده داغلارلا بیر بیلیردیلر.

   میلاددان اوچ مین ایل اؤنجه ماد توپراقلارینا گوتتی دئییلیرمیش، سومر و هورری قایناقلاردا یازیلان کیمی، بورالاردا هورری­لر و لوللوبیلر و گوتتی­لر یاشاییرمیش و سونرالار مادلارا قالیر. گوتتی دولتی حقیندi الده چوخلو معلومات یوخدور، آنجاق بونو بیلیریک کی گوتتی­لر بوگونکو آذربایجان تورپراقلاریندا یاشاییرمیشلار. بو توپراقلار عینی حالدا بیر زامانلار دا لوللوبیلرین یوردو اولموشدور. بو یوردو دیاله چاییندان باشلاییب اورمو دریاچه­سینه قدر اوزانیردی.  لوللوبیلر دریاچه­نین باتیسیندا و گوتتی­لر دوغوسوندا اولوردولار.

   بیلدیگیمیز کیمی، سومرلر اککدلر الیله آرادان قالدیریلدیلار. تاریخچیلر گوتتیلرین اککدلره غلبه­سیندن یازمیشلار. بو تاریخچیلر عینی حالدا گوتتیلرین غلبه­سیندن اؤز تعجوبلرینی باسدیرمیرلر. چونکی بونا اینانیرلار اککدلر قاباقجیل بیر مدنیته مالیک اولاراق، هانسی نه­دن گوتتیلرین غلبه­سینه سبب اولموشدور؟ اونلارا گؤره گوتتیلر اکینچی­لیگی تازا باشلامیش و قاباقجیل بیر مدنیته ده مالیک دئییل­ایدیلر. آنجاق بونون نه­دنلرینی تاپمادا بونا اینانیرلار کی گوتتیلرین سیلاحلاری چوخ اولغون(کامل) اولمایاراق، آرالاریندا یاخینلیق واریدی و اونلارین آرالاریندا اولان بیلیک و یاخینلیق بو غلبه­نین نه­دنی ساییلیر.

   بوندان علاوه، چوخ احتمال وار گوتتیلر اککدلرله ده علاقه بسله­میش و اونلارین نظرینی جلب ائتمیشلردیر. آنجاق بونو دا بیلیریک اککدلر حکومتلری­نین سونوندا استبدادی آرتیرمیش و خالق کوتله­لری­نین حمایه­سینی الدن وئرمیشلریدی. اککدلرین حکومتلری باشدان باشا ساواش و دؤیوشلرله دولو ایمیش. چوخ احتمال کی گوتتیلر بو زامان بو خالق ناراضیلیغیندان استفاده ائده­رک اککدلیلرین ده اوره­کلرینی آلمیشلار. گوتتیلرین حرکتی اککدلره قارشی خالق کوتله­لری­نین نظرینی اؤزونه چکمیش و قاباقجیل بیر حرکت کیمی قارشیلانمیشدیر. آمما تاریخچیلر گوتتی­لر زامانیندا بیر سیرا شهرلرین او جومله­دن آکشاک، خورساگ لاما، در، آداب، اوروک و لاراک شهرلرین ویران اولدوغونو دا خاطیرلاییرلار. گوتتیلرین ظولمه قارشی حرکتلری سبب اولور خالق کوتله­لری گوتتیلردن حمایت ائدیرلر و گوتتیلر حکومتی الده ائدیرلر.

   گوتتیلر سومرلر زامانیندا دا حکومت ایشلرینده داخیل اولموش و حکومت ایشلرینی اؤیرنمیشدیلر.

   گوتیوم آدی ساراگوندان سونرا دیللر ازبری اولور و تاریخچیلر اونلاردان آد آپارماغا باشلاییرلار. بونلارا آرخالاناراق میلاددان ۲۳ یوزایل اؤنجه­دیر کی گوتتی خاقانلاری ایش اوستونه گلیرلر. تاریخه آرخالاناراق اککد پادشاهی نارامسین گوتتیلرله دؤیوشور و اونلارین الیله ده آرادان گئدیر. یاکوبسون Jakobson دانمارک سومرتانییانی گوتتی خاقانی اولان انریداوازیر Enridavazir، نارامسینه غلبه چالیب ایکی چای آراسینا حاکیم اولور و نیپور شهرینی الده ائدیر. بورادا اککدلردن قالان کتیبه­ده بو تاریخی حادیثه­یه اشاره اولونوب  و گوتتیلرین غلبه­سیندن دانیشیلیبدیر.

   بئله نظره گلیر گوتتی­لر اککده حمله گتیریب، بؤیوک بیر بیرلیک یارادا بیلمیشلر. بو ساواشلاردا، گوتتی­لر لوللوبیلرله بیرله­شیبلر. بونونلا بئله، نارامسینین اوغلو – شارکالی شاریSharkalisharri دورومو اؤزونه ساری ده­ییشدیریب و ایکی چای آراسینی اله کئچیرمیشدیر. هابئله گوتتیلرین اؤنده­ری سارلاقاب Sarlagab ی اسیر توتموشدور. یوز ایل تامام اککد یوردلارینا حکومت سورموشدور.

   گوتتیلرین سون ایللرینده یئنی بیر سولاله­نین میدانا گلمه­سیله گوتتیلر زور آلتیندا قالیرلار. بالا – بالا گوتتیلر ییغیشیب تکجه آذربایجان اراضیسینده یئرلرشیرلر. بورادا لوللوبیلرله ده توققوشمالاری احتمال وئریلیر. میلاددان ۲۲۳۰ ایل اؤنجه سارگون سولاله­سی گوتتیلر الیله آرادان گؤتورولور. ۲۲۳۰ دان ۲۱۲۰ ایللری آراسیندا سومر و اککدلر ده گوتتیلر حاکمیتینی قبول ائدیرلر. آنجاق گوتت­ لر ده یئنه سومرلرین الیله آرادان گئتمه­لری دئییلیر. بو ایشی ال ووران اتوکه گال Utukegal آدلی بیر سومر بهادیری­دیر. اوتوکه گال اوروکلو اولاراق ۲۱۲۰دن ۲۱۱۳ ایللری آراسیندا حکومت ائتمیشدیر.

گوتتی­لرین دیلی                                                      

گوتتی­لرین دیللری حاققیندا آز معلومان اولورسا دا، بوتون آراشدیریجیلار اونلارین دیللری­نین التصاقی اولدوغوندا همرای­دیرلر. گوتتیلر دیلیندن متن­لر ده آزدیر؛ تکجه ۲۰ خاقانین آدی الیمیزده بیر وثیقه دیر. بو گؤسته­ریر گوتتی­لرین دیلی هورریلره داها یاخیندیر؛ اؤزه­للیکله سسلر قورولوشو داها بیرلشمه­ده­دیر. آنجاق گوتتیلرین دیلی عیلامی، سومر و لوللوبیلره یاخین اولورسا دا، مستقل بیر ماهیت داشییر. هامی – فرانسیز عالیمی “انسان سیماسی” کتابیندا بئله یازیر: ” بوگون آذربایجانلیلار آراسیندا شوشا رایونلاریندا یاشایان آداملار، لوللوبیلر و گوتتیلردن قالان مجسمه­لره بنزه ییرلر”.

   گوتتی­لر ایکی چای آراسیندا ۱۲۵ ایل حکومت سورموشلر. اونلار اککد حکومتینی آرادان قالدیریب، آنجاق اؤزلری ده ظولمه قوشولاراق خالق طرفینده آذربایجان داغلارینا سورولموشلر. یئنه ده تاریخچیلر یازیرلار گوتتیلر آرادان گئتسه­لر ده آدلاری قالیر. بوگون ده اونلاری گوتیوم آدلاییرلار. اونلارین باشکندی آراپا (بوگونکو کرکوک) ایدی.

   بیر کتیبه ده بئله یازیلیر: “من گوتتی پادشاهی شرلکی اسیر توتدوم”. آنجاق همین اککد شاهی دا گوتتیلره شیکار اولدو. گوتتیلرین ایکی چای آراسینا هجوم گتیرمه­لری­نین نه­دنی بلکی ده قوزئی و دوغودان اولان فشارلاردان اولموشدور. آنجاق بوتون تاریخ یازانلار گوتتیلرین ۱۲۵ ایل حکومت سورمه­لرینی تائید ائتمیشلر و اونلارین خاقانلاری و نئچه ایل حکومت ائتدیکلریندن یازمیشلار و هر بیری بیر لیست ده وئرمیشلر. آمما بو لیستلر آراسیندا فرقلر واردیر . ایللرینی سایدیقدا یئنه ده اختلافلار گؤرونور. آمما بو ایللرین جمعی ۱۲۴ – ۱۲۵ دن آرتیق دئییلدیر.

   دئدیگیمیز کیمی گوتتی­لرین باشکندی آرپا و یا سوبارتو اولموش و  قادینلاری­نین گؤزه­ل اولدوغو معروفوموش. قدیم بابیلده گوتتی قادینلارینی مامورتی آدلایاراق، بو آدین معناسینی توکو پارلاق بیلیرمیشلر. گوتتی خاقانلاری­نین بیری­نین آدی لامیراب اولموش، اونون آدی بیر اککد کتیبه­سینده گله­رک، تانریدان ایستکلرینی دیله گتیرمیشدیر. گوتتی­­لر بابیل حاکیملرینی اؤز یئرلریندن ساخلامیش و عزل ائتمه­میشلر. بو حاکیملردن بیری گوتتی خاقانی سیوم زامانیندا ۳۵ ایل حکومت سورموشدور. پاریسده لوور موزه­سینده بابیل شاهلاریندان بیر کتیبه ساخلانیلیر کی گوتتی خاقانی انری داپی زیر آدی اولاراق، بؤیوک بیر امپراتورلوق یاراتمیشدیر. کرکوک لوحه­لری آدلانان سندلرده گوتتی­لرین خاقانلاریندان معلومات وئریلیر.

   بوتون اککدلر و باشقا بابیل شاهلاریندان قالان لوحه­لر گوتتی­لرین آرادان گؤتورولمه­سی ده یازیلمیشدیر. اونلار سونرا آذربایجانا دؤنموش و بورالاردا حکومتلرینی داوام ائتمیشلر، آنجاق داها گوجلو حکومتلر اولمامیشلار. بوندان سونرالار امپرواتورلوق یئرینه ملوک­الطوائفی حکومت قورولموشدور. گوتتی­لرین سون خاقانی – تیریگان – تکجه ۴۰ گون حکومت سورموشدور. سونرا سومر شاهلاری یئنه ایش اوسته گلیب و گوتتیلر داغلارا سیغینمیشلار.

   گوتتی­لر تاریخده ان اسکی دموکراسینی قورمادا معروفدورلار. اونلار بیرینجی دؤنه دموکراسی قایداسینی قورموش و خاقانلارینی هر اوچ ایلدن بیر سئچیرمیشلر. هر دؤنه ده اوچ دؤوره خاقانلیق ائده بیلیردیلر. گؤرونور بو دموکراسی تورکلر آراسیندا ان اسکی زامانلاردان حُکم سورورموشدور. تورکلر همیشه آغ ساققالا اؤنم بسله­میش و خاقانلارینی آغ ساققاللاردان سئچیرمیشلر.

   گوتتنیلر آراسیندا قادینلارین احترامی بوتون خالقلاردان آرتیق­ایدی. گیرشمن دئدیگی کیمی گوتتی­لر آراسیندا قوشون قادینلاردان دا واریمیش. توپلومدا اولان دوروملاری دا یوخاری ایمیش.

   گوتتی­لر، سومرلر و اککدلره گؤره آشاغی بیر مدنیته مالک اولمالارینی چوخلو تاریخچی­لر اشاره ائتمیشلر. اونا گؤره ده گوتتی­لر اؤلکه­نین اداره­سینده سومرلردن و اککدلی­لردن یارالانیردیلار. بونا گؤره ده همانلار سونرا گوتتی­لری آرادان آپارماغا گوجلندیلر. تیریگان آدلی سونونجو گوتتی خاقانینی ۴۰ گوندن آرتیق حکومت ائتمه­دن ۲۱۰۹ ایل میلاددان اؤنجه بابیلده اعدام ائتدیلر و یئنه سومر – اککدلرین اوچونجو امپراتورلارینی قوردولار.

   بابیل کتیبه­لرینده اوروک شاهی اوتوخفال دیلیجه بابیللی­لرین گوتتیلردن قورخوسونو یازمیشدیر. گوتتی خاقانلاریندان چوخلو مجسمه­لر اله گلمیش، بونلاردان ایکیسی آذربایجاندان تاپیلمیشدیر؛ بیری همدان و ایکینجی سلماسدا تاپیلمیشدیر. بو مجسمه­لر ایندی آمریکانین  Bremmer Galery  برئمئر قالئری موزه­سینده ساخلانیلیر. تاسوفله آذربایجاندا یئر قازینتیلارینا یئر وئریلمه­میش، هله ده چوخلو ایشلر گؤرولمه­لیدیر. فرانسه­لی عالم ا.ت.آمی هورری­لر و گوتتی­لردن اله گلن مجسمه­لری بوگونکو آذربایجانلیلارلا توتوشدوراراق بو تیپ­لری بیر – بیرینه چوخ یاخین بیلیب و آذربایجانلی­لاری هورری­لر و گوتتی­لردن تانیییر.

   بیر سیرا بیلگین­لر او جمله­دن ز.ای.یامپولسکی گوتتی­لری سونراکی یوزایللرده اوتی Uti، اوایتی Uiti، اوتین Utin و اودین Udin آدلاندیریر. باشقا بیلگین “مار” اثبات ائتمیشدیر کی گوتتی­لرین دیلی همان هورری­لر، لوللوبی­لر، ماننالارلا بیر اولموش و ایلاملیلارلا دا یاخین ایمیش. گوتتی­لرین خاقانلاری­نین آدلاری بوگونکو تورکجه­یه داها یاخین­دیر. او جمله­ده Imeta ایمتا آدلی اوچ ایل شاهلیق ائتمیش و آدی هون تورکلری لیمته یا مته­خانا بنزه­ییر. ّIngeshush اینقه­شوش( ۶ ایللیک) خاقانلیق ائدن، sarlagab سارلاقاب( ۶ ایللیک)، Yarlagash یارلاقاش( ۶ ایللیک)، Elulumesh ایلولومئش( ۶ ایل)، یارلاقاب (۱۵ ایل)، Korum کوروم ۲ ایل، Habilkin ها(خا)بیلکین (۳ ایل)، ایارلاقاندا (۷ ایل)، Inimabagesh اینی ماباقئش(۵ ایل) خاقانلارین آدلاری­دیر. بو آدلاری بوگونکو آدلارلا دا توتوشدوراندا ایکیسی­نین بیر کؤکو اولدوغو اینانیلیر.

   یارلاقاش و ایلولومیش آدلاری گوتتی­لرین خاقانلاری سونرالار دده قورقود کتابینا دا داخل اولموش. آنجاق گوتتی­لر تاریخین قارانلیقلاریندان چیخیب تاریخه داخیل اولدولار و باشقا تورکلره یول آچدیلار. آنجاق گوتتی­لرین حکومته گلمه­سیله سامیلرین و باشقا طایفالارین یوروشلاری آزالدی و آشورلارین دا یوروشلاری کسیلدی. آشورلارین کتیبه­لرینده آذربایجانا حمله­لریندن چوخ یازیلیبدیر. آداد نئراری ۱۴ یوزایل میلاددان اؤنجه کتیبه­سینده آتا­سی­نین قوتتی­لری سیناغا اوغراتماسیندان دانیشیر. اوچونجو آداد نئری(میلاددان ۸۹۰ ایل اؤنجه)، توکولتی(میلاددان ۸۵۵ ایل اؤنجه) و . . . گوتتی­لره حمله لریندن دانیشیرلار.

   گوتتی­لرین آدلاریندا  لی – Li  اکی چوخ گؤرونور، نسبت علامتی اولان بو اک بوگونکو دیلیمیزده ده واردیر. م.دیاکونوف بو باره­ده یازیر: تیقلت پیله­سر کتیبه­سینده چوخلو قوتتی­لرین شاهلاری­نین آدی و یئر آدلاری ماننا و مادلارا بنزه­یه­رک لی-Li اکی ایله دولودور. بو اک حتا آشورلار ایچینده ده واردیر.

   تاریخی سندلر بونو گؤسته­ریر کی حتا میلاددان ۶ یوزایل اؤنجه بوتون آذربایجان اهلینی ماننالار و مادلاری دا گوتتی دئییردیلر. بونلار اورمو گؤلونون اطرافیندان همدان و توروسلارا قد­ر یاییلمیشدیلار.

   گوتتی­لر تاریخده ان اسکی دموکراسینی قورمادا معروفدورلار. اونلار بیرینجی دؤنه دموکراسی قایداسینی قورموش و خاقانلارینی هر اوچ ایلدن بیر سئچیرمیشلر. هر دؤنه ده اوچ دؤوره خاقانلیق ائده بیلیردیلر. گؤرونور بو دموکراسی تورکلر آراسیندا ان اسکی زامانلاردان حوکم سورورموش. تورکلر همیشه آغ ساققالا اؤنم بسله­میش و خاقانلارینی آغ ساققاللاردان سئچیرمیشلر.

   گوتتیلر آراسیندا قادینلارین احترامی بوتون خالقاتردان آرتیق ایدی. گیرشمن دئدیگی کیمی گوتتی­لر آراسیندا قوشون قادینلاردان دا واریمیش. توپلومدا اولان دوروملاری دا یوخاری ایمیش.

   گوتتی­لر سومرلر و اککدلره گؤره آشاغی بیر مدنیته مالک اولمالارینی چوخلو تاریخچی­لر اشاره ائتمیشلر. اونا گؤره ده گوتتی­لر اؤلکه­نین اداره­سینده سومرلردن و اککدلی­لردن یارالانیردیلار. بونا گؤره ده همانلار سونرا گوتتی­لری آرادان آپارماغا گوجلندیلر. تیریگان آدلی سونونجو گوتتی خاقانینی ۴۰ گوندن آرتیق حکومت ائتمه­دن ۲۱۰۹ ایل میلاددان اؤنجه بابیلده اعدام ائتدیلر و یئنه یومر – اککدلرین اوچونجو امپراتورلارینی قوردولار.

   بابیل کتیبه­لرینده اوروک شاهی اوتوخفال دیلیجه بابیللی­لرین گوتتیلردن قورخوسونو یازمیشدیر. گوتتی خاقانلاریندان چوخلو مجسمه­لر اله گلمیش، بونلاردان ایکیسی آذربایجاندان تاپیلمیشدیر؛ بیری همدان و ایکینجی سلمایدا تاپیلمیشدیر. بو مجسمه­لر ایندی آمریکانین  Bremmer Galery برئمئر قالئری موزه­سینده ساخلانیلیر. تاسوفله آذربایجاندا یئر قازینتیلارینا یئر وئریلمه­میش و هله ده چوخلو ایشلر گؤرولمه­لیدیر. فرانسه­لی عالم ا.ت.آمی هورری­لر و گوتتی­لردن اله گلن مجسمه­لری بوگونکو آذربایجانلیلارلا توتوشدوراراق بو تیپ­لری بیر – بیرینه چوخ یاخین بیلیب و آذربایجانلی­لاری هورری­لر و گوتتی­لردن تانیییر.

قایناقلار:                                                                 

علی‌یف، اقرار، پادشاهی ماد. ترجمه کامبیز میربهاء، تهران: ققنوس، ۱۳۸۸٫٫
کامرون، جرج، ایران در سپیده دم تاریخ. ترجمه حسن انوشه، تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۷۲

توین بی، آرنولد، تاریخ تمدن. ترجمه یعقوب آژند. تهران: مولی، ۱۳۶۶٫
بهزادی، رقیه، قوم‌های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران. تهران: طهوری، ۱۳۸۶٫
گیرشمن، رومن، ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۵٫

دیاکونوف، ایگور، تاریخ ماد. ترجمه کریم کشاورز. تهران: پیام،۱۳۵۷٫
مجیدزاده، یوسف، تاریخ و تمدن بین النهرین، جلد اول. مرکز نشر داتشگاهی، ۱۳۸۸٫
اسکندری، ایرج، در تاریکی هزاره‌ها. به کوشش علی دهباشی. تهران: قطره، ۱۳۷۷٫

ارسال دیدگاه