استاد جابر عناصری پدر تعزیه ایران

 

   دکتر جابر عناصری – “پدر تعزیه”، یکی از شخصیت­های بزرگ فرهنگ ایران و مردی فراموش ناشدنی در عرصه­ی ادب و هنر بشمار می­آید. هرچند که ایران قدرش را به قدر لازم ندانست و زود هم از دست داد؛ اما آثار جاودانه­اش همواره چون آفتابی درخشان فرا راه پژوهندگان فرهنگ مردم خواهد بود. وی متولد سال ۱۳۲۴ در اردبیل است. او عمری را در پژوهشهای مردم شناسی سر کرد؛ پدرش کربلایی علی عناصری از شبیه‌خوانان معروف اردبیل بود و جابر از کودکی با تعزیه آشنا گشت و در بزرگی، آنرا عرصه­ی تحقیقات خود قرار داد. وی دوران ابتدایی تحصیل را در اردبیل گذراند اما ادامه تحصیل را در دارالفنون تهران با کسب مقام اول در رشته ادبی در میان تمامی دانش آموزان ایران به انجام رساند و سپس وارد دانشگاه تهران شد و تا سطح دکتری فلسفه و علوم تربیتی ادامه داد. ولی باز هم روح تلاشگر و جستجوگرش او را قانع نکرد و به همین خاطر به انگلستان رفت و در رشته­ی مردم شناسی در دانشگاه لندن باز هم به درجه­ی دکتری  نائل گشت.

   استاد جابر عناصری عمری را در پژوهشهای مردم شناسی بویژه فرهنگ عامه­ی مردم ایران گذراند و بیش از چهل کتاب نگاشت. موضوع اصلی آثار او فرهنگ مردم ایران است که فرهنگ مردم سرزمین مادری او – آذربایجان درخشش خاصی در این میان دارد. او در تعزیه و شبیه خوانی­ تحقیقات ارزشمندی انجام داد و بسیاری از نسخ قدیمی ترکی را بازیابی نمود و به نشر آنها مبادرت کرد. یکی از افتخارات راقم، ارتباط تنگاتنگ با ایشان بود و چندین تعزیه از ایشان را در نشریه­ی امید زنجان چاپ کرد و چند مقاله­ی ایشان در زمینه­ی فرهنگ عامه را منتشر نمود.

   دکتر عناصری بیش از ۴۰سال در دانشگاههای ایران بویژه دانشگاه تهران به عنوان استاد ممتاز به تدریس و تحقیق اشتغال داشت و دانش مردم شناسی را به صدها دانشجوی فعال از سراسر ایران آموزش  داد و در نهایت از طرف مراکز فرهنگی بخاطر فعالیتهایش در عرصه هنر تعزیه و شبیه‌خوانی لوح ویژه «پدر تعزیه» دانشگاهی ایران را دریافت کرد.

   فولكلور يا ادبيات شفاهي مردم، اساس و پايه فرهنگهاي ملل مختلف را تشكيل مي­دهد. فولكلور سرچشمه­ي افكار، تجربه‌ها و اندوخته‌هاي توده­­ي مردمی است كه نسل به نسل انديشه‌هاي ارزشمند و گرانبهاي خود را برروي هم ريخته، عواطف و ذوق خود را بكار گرفته و گنجينه­ي زوال ناپذيري را بوجود آورده­اند. ادبيات شفاهي شامل ضرب­المثلها، قصه‌ها، افسانه‌ها، متلها، عقايد، آداب و رسوم ملت مي­باشد كه  هر يك از انواع آن در شرايط خاصي  بوجود آمده و روي هم  رفته  روحيات  يك ملت را نشان مي­دهد و در حقيقت آئينه­ي تمام نماي تاريخ، اراده و روحيات آن ملت است.

   فولكلور گونه‌هاي متنوع و گسترده­اي دارد كه شامل ترانه‌هاي عاميانه، داستانها، افسانه‌ها، قصه‌ها، ضرب­المثلها، متلها، بازيهاي كودكان، آيينها و مراسم ديني ـ اجتماعي، اعتقادات و باورها، و… مي­باشد كه شناخت، گردآوري و بررسي هر يك از اين گونه‌ها ضرورتي انكار ناپذير است و از فوريت خاصي نيز برخوردار است. دکتر عناصری با درک این مطلب بود که عزم خود را برای گردآوری بخشی ار این فرهنگ جزم کرد و بخشی از فرهنگ غنی آذربایجان را از فراموشی نجات داد و تکلیف بررسی آن را بر گردن آیندگان نهاد.

   او عاشق مردم بود و می دانست که فرهنگ عامه بسیار دلچسب و زیباست. دلچسبي و شيوايي فرهنگ عاميانه در اينست كه ساخته­ي خود مردم است كه عرض سالها و قرنها زبان به زبان گشته و احساسات مردم زجر كشيده و ستمديده با تمام حسرتها و اميال سركوفتشان در آن مؤثر بوده و هر كسي بنا به مقتضاي حال خود، زينت و آرايش داده و آراسته­اند و بعيد نيست كه اينگونه آثار براي عامه، بر آثار اديبان رجحان داشته باشد، چون با احساسات و عواطف هزاران انسان ساخته شده است. کسی که همچون عناصری عاشق مردم باشد عاشق فرهنگ او نیز خواهد بود. به همین خاطر، آذربایجان بر وجود او فخر می­کرد.

   فرهنگ مردم، پايه و اساس بزرگترين شاهكارهاي هنري و ادبي جهان است. متفكران بزرگ دنيا از اوايل قرن نوزده به ارزش اين ادبيات پي برده و در نوشته‌هاشان مطالبي را در اين مورد بيان كرده­اند، فولكلور برجسته­ترين و كاملترين هنر مردم و شاهكار فرهنگ ملتهاست. در این میان در ایران نیز بزرگانی برخاسته و فرهنگ مردم را به طریق علمی پژوهیده و بررسی کرده­اند. در این میان دکتر عناصری از موقعیت برجسته­ای برخوردار است. ایشان با توجه به غنای فرهنگ مذهبی مردم ترک زبان ایران، نیمی از تلاشها و تحقیقات خویش را به عرصه­ی فرهنگ تعزیه در آذربایجان گذرانده و آثار ارزشمندی ارائه داده است و بحق عنوان “پدر تعزیه” گرفته است.

   متاسفانه استاد بزرگوار دکتر عناصری، واپسین سالهای زندگی را با دل‌شکستگی و گوشه نشینی گذراند و  در فروردین ۱۳۹۵ در سن ۷۱ سالگی جان به جان آفرین سپرد. آیین دفن این مرد بزرگ تاریخ فرهنگ ایران زمین، طبق وصیت آن بزرگوار به سادگی برگزار شده و مراسم ختمی نیز برایش گرفته نشد و هزینه‌های مربوطه به مرکز خیریه اهداء شد.  اما آیا زحمت و هنر بزرگان را چنین باید پاس داشت؟ چرا به خود نمی­آییم؟ آیا کافیست که بگوییم یادش گرامی و راهش پر رهرو باد!؟

م. کریمی

نظرات

  • نامور

    تشکرلر ائتمک ایستردیم یوردوموزون گیزلی قالمیش عالیم لرینی تانیتدیرماغینیز اوچون. دوغروسونا من بوگونه قدر بیلمیردیم اوستاد جابر عناصری بئله بؤیوک بیر انساندیر و آذربایجانلی دیر. سیزی ساغ اولون کی عالیم لر حقینده یازیرسیز.

ارسال دیدگاه