عباس میرزا و آذربایجان – ۳

 امینه پاکروان / چئویرن: گونتای گنچالپ

ساواشلارین داوامینا گیریش

۱۸۰۹- جو ایل مارت آیینین ۱۲- ده سیر(sir) هارفورد جونز و قاجارییه آراسیندا بیر آنلاشما ایمضالاندی. قاجارییه طرفیندن بو آنلاشمایا ایمضا آتان صدراعظم (باشوزیر) معتمد الدوله و امین الدوله آدیندا باشقا بیر وزیر ایدی. بو آنلاشمایا گؤره اینگیلتره روسیه قارشیسیندا قاجارییه یه ماددی یاردیم ائتمگی اوزرینه گؤتوروردو. بو ماددی یاردیم یالنیز اینگیلتره ایله روسیه نین قارشی دورمالارینین سوره جگی زامانا قدر داوام ائده جکدی. یعنی روسیه ایله اینگیلتره آراسیندا باریش آکتی ایمضالاندیغیندا بو آنلاشما اؤز-اؤزونه ایبطال ائدیله جکدی.

         اینگیلتره دؤولتینین نوماینده سی ایله جون مولکولم آراسیندا بؤیوک بیر آنلاشمازلیق و رقابت وار ایدی. لاکین بو ایکی اینگیلیس مامورو اؤلکه لرینین منافعسی اوچون بیر آرادا حرکت ائتمک زوروندایدیلار.

۱۸۱۲- جی ایلده اینگیلتره نین یئنی سفیری سیر قور اوزلی قاجارییه یه گلدی. مارت آیینین ۱۴-ده بیرینجی آنلاشمانین داوامی و تکمیللشدیریجیسی اولان ایکینجی موقاویله نی ده قاجار دؤولتی ایله باغلادیلار.

         قاجارییه و روسیه آراسیندا ساواش داوام ائدیردی. آنجاق ۱۸۰۹-۱۸۱۲ ایللر آراسیندا اؤنملی حربی دَییشیکلیک اولمامیشدی. آوروپا ساواشیندا مشغول اولان روسیه قافقازدا سادجه عباس میرزانین اوردوسونون ایره لیله مه سینی دوردوراجاق میقداردا گوج ساخلامیشدی.

۱۸۱۲- جی ایل یایینین اوولینده اینگیلتره و روسیه آراسیندا باریش آنتلاشماسی ایمضالاندی. بو زامان اینگیلتره نین تئهرانداکی سفیری قور اوزلی تبریزه گئتدی. بئله بیر سوال اورتایا چیخیر کی، ندن بئله کریتیک دؤنملرده سفیرلر موذاکیره لری تئهراندا یوروتمک یئرینه تبریزه گئدیردیلر. شاه بیر چوخ خاریجی سییاستین مسئولییتینی عباس میرزایا بوراخمیشدی. اؤزللیکه روسیه مسئله سی ایله ایلگیلی دانیشیقلارین چوخونو عباس میرزا یوروتمکده ایدی. بو سببدن ده تبریز تئهراندان داها چوخ خاریجی قوناقلاری قبول ائتمکده ایدی.

اون ایل سورن ساواشلار

(داوامی)

         آغیر خرج آپاران ساواشلاردان شاه بئزمیشدی. صبیرسیزلیکله باریش آنتلاشماسینین ایمضالانماسینی بکله ییریدی. آنجاق ساواش بؤلگه ده قاچینیلماز بیر دوروم حالینا گلمیشدی. هله ده روسلارین آدی گلنده یوخسول کندلیلر قورخولاریندان تندیرده، تؤوله ده و بو کیمی یئرلرده گیزله نیردیلر. آنجاق سیسیانوفون خوفو اورتادان قالدیریلدیقدان سونرا اینسانلاردا بیر آز آرخایینلیق یارانمیشدی. لاکین یئنه ده هر کس باریشدان یانا ایدی.

         عباس میرزا آنلامیشدی کی، باریش اولارسا، اونون چوخ سئودیگی تورپاقلار الدن گئده جکدیر. تئهران دا بو تورپاقلارین قارشیلیغی باریشلا پلانی ایله پسیکولوژیک اولاراق راضیلاشمیش کیمی گؤرونوردو. بو اوزدن ده عباس میرزا بو تورپاقلاری قوروماق اوچون یول آختاریردی. اونون اینتیظامسیز و ساواش تئکنولوژیسیندن محروم اولان اوردوسو روسیه یه قارشی بو تورپاقلاری قورویا بیله جک کاپاسیته ده دئییلدی. شاهزاده بونون فرقینده ایدی. بو اوزدن ده درین بیر کدر ایچینی سارمیشدی. ۱۸۰۹-۱۸۱۲-جی ایللر آراسیندا اؤنملی تاریخی ساواشلار اولمادی. آنجاق هر ایکی طرف  دایما ساواشا حاضیرلیقلی دورومدایدی.

         شاهزاده، اینگیلتره نین یاردیمینی اعتیماد  و گووَنله قبول ائتمه دی. چونکو اینگیلتره نین هیندیستانی نئجه ایشغال ائتمه سی حاقدا، خوصوصن فرانسا هئییتیندن بیلگی آلمیشدی. اؤنجه هیندیستانا یاردیم آماجی ایله گلمیش، سونرا تاجیرلرینی اورایا سؤوق ائتمیش، یاواش-یاواش اؤلکه نین بوتون حربی و ایقتیصادی مرکزلرینی اله کئچیردیکدن سونرا دا آچیق ایشغالا کئچمیشدیر. بوتون بونلارا باخمایاراق اونون خیدمتینده چالیشان اینگیلیس ضابیطلرله اعتیداللا داورانیر، اونلارا حؤرمت ائدیر، بیلگیلریندن اوردوسونون یارالانماسینی ساغلاییردی. لاکین ژامئس موریئرین (جئمز موریئر) ده ایفاده ائتدیگی کیمی، شاهزاده هر زامان فرانسیز ائییتمنلرین (مربیلرین) تعصوبونو ساخلاییرمیش.

         آذربایجانین باشکندی او زامان باشقا شهرلره و بؤلگه لره حاکیم اولان اومودسوزلوقدان و گرگینلیکدن بیخبر ایدی. تبریز موختلیف میللییتلرین و اینسانلارین تیجارت عمللرینه صحنه اولموشدو. چوخو پولونییالی (لحیستانلی)، روس اوردوسوندان قاچان و اسیر آلینانلار تبریزه گتیریلمیش و اونلاردان بیر آلای(لشکر) اولوشدورولموشدو. عباس میرزا اسیرلر واسیطه سی ایله ده روس اوردوسونداکی تئکنیگی اؤز اوردوسونا اینتیقال ائتدیرمکده ایدی.

         جون مولکولم ۱۸۰۸- جی ایلده قلمه آلدیغی بیر مکتوبدا آذربایجان اوردوسوندا دروویلل (Drouville) آدیندا بیرینین اولدوغونو دا ریشخندله یازماقدادیر.

         گئرچکدن اوزون زامان شاهزاده نین موشاویرلیگینی ائدَن بو قاسپار دروویل کیم ایدی؟ بو شخص فتحعلی شاهین بئله حؤرمتینی قازانمیش و سارایدا دا خیدمتلر ائتمیشدی.

 ۱۸۱۷- جی ایلده تبریزه سفر ائدن کئر پورتئر آدیندا بیر اینگیلیس دیپلومات بو شهرده قاسپار دروویلین خاطیره لرینی، نوت دفترینی تاپیر. بو دیپلومات دروویلین، شاهزاده نین اوردوسوندا سوواری آلایینین کوماندانی اولدوغونو ائشیتمیشدی. اونون ائشیتدیگینه گؤره بو شخص فرانسیز اولموش، آذربایجاندا دونیایا گلمیشدیر. لاکین داوام ائدیر کی، بو سؤیلنَن دوغرو اولمایا بیلر.[۱]

         دروویل ایللر سونرا اؤز خاطیره لرینی یازدیغی زامان چارین (تزارین) خیدمتینده ایدی. روس اوردوسوندا آلبای(سرهنگ) روتبه سینه صاحیب ایدی. دروویل یازدیغی خاطیره لرینده عباس میرزانین کاراکتئری، جسارتی و بصیرتی حاقدا گئنیش بیلگی وئرمکده دیر. شاهزاده نین اؤزل حیاتی هپ دومانلیق ایچینده اولموشدور. دروویل خاطیره لرینده یازیر کی، بیر چوخ قاجار شاهزاده لرینین، حتّی شاهین اؤزل یاشاملاری ایله باغلی بعضی حادیثه لره تانیق اولموشدور، لاکین عباس میرزانین اؤزل حیاتی حاقدا هئچ بیر شئی بیلمه دیگینی قئید ائدیر، چونکو هئچ بیر حادیثه یه شاهید اولمامیشدیر. بعضی سؤیلنتیلره گؤره عباس میرزانین دؤرد قادینی وارمیش کی، بونا دا شریعت ایذن وئرمکده دیر. لاکین دروویلین یازدیغینا گؤره عباس میرزانین سئوگیسینی قازانان سادجه بیر قادین اولموشدور. او دا تبریز جیواریندان اولان ساده بیر بازرگانین قیزی ایمیش. دروویلین بو یازدیقلاری اینانیلیر کیمی گؤرونمکده دیر. چونکو عباس میرزا کیمی بیر کاراکتئر سارای اینتریقاسیندان (دئدی- قودوسوندان) اوزاق اولان بیر قادینلا داها راحات اولا بیلرمیش. بو بیلگیلرین دیشیندا شاهزاده نین اؤزل حیاتینی یانسیتاجاق هئچ بیر شئی یوخدور. عؤمرونو یوردونون قورونماسی اوچون ساواشلارا حصر ائدن بیر ساواشچینین آنجاق بو قدر اؤزل حیاتی اولا بیلر. دروویل، عباس میرزانی بیر نئچه دفعه  تبریزین کوچه لرینده بیر چوجوقلا برابر آت چاپارکن گؤردویونو یازیر. دروویل شاهزاده یه “بو یاشدا چوجوغا بو حرکتلری اؤیرتمک تئز دئییلمی” ،- دئیه سورار و شاهزاده جاواب وئرر کی، بو چوجوغون بیر ساواشچی اولماسینی ایسته ییرم. بو اوزدن ده ساواش فننلرینی نه قدر تئز اؤیرنسه، بیر او قدر یاخشیدیر. دروویله گؤره بو چوجوق بؤیوک احتیماللا عباس میرزانین چوخ سئودیگی قادینی بازرگان قیزیندان اولموشدور. لاکین سونرالار عباس میرزانین گووَنینی قازانان، گله جگینه اومود باغلادیغی جاهانگیر میرزا اولموشدور. جاهانگیر میرزانین ایسه آنا طرفیندن سویو بللیدیر. جاهانگیر میرزا آنا طرفیندن بؤیوک خانلارین بیرینه باغلی ایدی. دروویل اونون اؤزل خوصوصییتلری حاقدا بونو دا یازماقدادیر کی، گولدوگو زامان چوخ ایچدن و قهقهه ایله گولوردو. شاهزاده، تبریزین اوتوز آغاجلیغیندا اولان اوجان* قصبه سینده اؤزونه بیر سارای تیکدیرمیشدی.            دایما حرکتده اولان عباس میرزا آرازین ایکی ساحیلینده ده عیمارتلر تیکدیرمیشدی. بو عیمارتلر اونون اوردوسونو یوخلادیغی زامان دینجلدیگی یئرلر ایدی. اونون حیاتینین بوتونونه چئوریلمیش آذربایجانین هر یئرینی ذؤوقله گزیب دولاشیردی. اؤزللیکله اورمونون برکتلی تورپاقلاریندا دولاشماقدان لذت آلیردی. اورمودا کوردلرین باسقیسیندان بئزن کندلیلر شاهزاده نی گؤردوکلرینده بؤیوک بیر گووَنله اونا یاخینلاشماق و اونا اولان سئوگیلرینی بیلدیرمک ایسته ییردیلر. عباس میرزا دا بو زحمتکئش اینسانلارین اونا یاخینلاشمالارینا ایذن وئریردی. هئچ بیر حادیثه  اونو آذربایجان اینسانلاری ایله بیر یئرده اولماق قدر سئویندیرمیردی. بو تورپاغا ائله باغلانمیشدی کی، تئهرانا گئتمگی هئچ عاغلینا گتیرمیر و تئهرانداکی شاه سارایینداکی اینتریقالاری وئجینه آلمیردی. او، آذربایجانا منسوب اولماقدان غورور دویوردو. لاکین عباس میرزانین ایچینی گیزلین بیر درد سؤکمکده ایدی. او، روس اوردوسونون داها گوجلو و سیلاح باخیمیندان داها اوستون اولدوغونو بیلیردی. بیر گون روحو و قلبی قدر سئودیگی بو تورپاغی، آرازین او تایینی روسلارین ایشغال ائده جگیندن اندیشله نیردی. بو درد اونو ایچین-ایچین ایچیندن یئییردی. بو اوزدن ده روسلارا قارشی قویماق اوچون آلتئرناتیو یوللار آراییردی.

***

۱۸۱۱- جی ایلین قیشیندا یئنی بیر اینگیلیس هئییتی تئهرانا گلدی. سیر قور اوزلی یئنی بیر آنلاشما پلانی گتیرمیشدی. بو پلان ۱۸۰۹- جی ایلده کی  عکسیک قالان اینگیلتره منافعینی تام تامین ائتمکده ایدی. اینگیلیس سفیری روسیه ایله قاجارییه نین ساواشی ترک ائتمه لری یؤنونده آنلاشمالارینی ایسته ییردی. شاه دا بو تکلیفه خوش نیتله باخماقدا ایدی. لاکین اؤنملی اولان عباس میرزانی یولا گتیرمک ایدی. بو آماجلا اینگیلیس سفیری تبریزه یولا دوشدو. سفیر شاهزاده حاققیندا اؤنجه دن بیلگی الده ائتمیش و اونون کاراکتئری (خاصیتی)، ذکاسی حاقدا غیابی اولاراق بیلگی صاحیبی اولموشدو. ایندی بو شخصله گؤروشه گئدیردی. سفیر، عباس میرزانی باریشا راضی ائتمک اوچون عاغلیندا بیر سورو دلیللر بیریکدیرمیشدی.

         سفیر تبریزه چاتدیغیندا روسیه نین گئنئل کورمای باشقانی (روس اوردوسونون باشچیسی) رئشیتووون اورادا اولدوغو خبرینی آلدی. روسیه ایله اینگیلتره اؤز آرالاریندا صولح حاققیندا دانیشیقلار آپاریردیلار و سونوجا وارمالارینا دا آز قالمیشدی. بو اوزدن ده روسلار، اینگیلتره نین عباس میرزانی باریش قونوسوندا ایکنا ائده جکلرینی دوشونوردولر. سیر قور اوزلی اؤز دؤولتی طرفیندن تام یئتکییه (صلاحیته) صاحیب ایدی. بو اوزدن بؤلگه ده کی  دورومو داها یاخشی اؤیرنمک آماجی ایله روبئرت قوردان آدیندا بیرینی گورجوستانا گؤندردی. دیگر طرفدن، عباس میرزانی راضی سالاجاق بوتون یوللاری دئنه مکده ایدی. سیر قور اوزلی بیر آی آذربایجاندا قالدی. بو مدت ایچینده گاه تبریزده، گاه دا عباس میرزا ایله برابر اوردو باریناقلارینا، قرارگاهلارینا گئدیردی. بو آرادا ژامئس موریئر اوچونجو شخص اولاراق و بیر آز دا ترجومه چی رولوندا اونلارین بوتون بیرلیکده لیکلرینه تانیق اولموشدور. بو تانیقلیغینی “ایکینجی سفر” آدلی کیتابیندا خاطیره لر شکلینده قلمه آلاجاقدی. ژامئس موریئر بو سیرادا شاهزاده نین قارداشی محمدعلی میرزانین تئهران موللالاری ایله یاناشی اونون رئفورملارینا قارشی اولدوغونو سفیره سؤیله ییر، تئهراندا اونا قارشی اولان فیتنه لردن اینگیلتره بؤیوک ائلچیسینی خبردار ائدیردی.[۲]  عباس میرزا بو باتیلی آداملارین داورانیشلارینا، اؤنگؤرولرینه، مئتودلارینا، سلیقه لرینه و بیلگیلرینه حئیران اولوردو. سفیر اؤز منطیقی ایله بو بیر آی ایچینده شاهزاده نی چوخ ائتکیله میشدی. بؤیوک ائلچی آذربایجاندا بؤیوک ایصلاحاتلار اوچون باریشین نه قدر اؤنملی اولدوغو حاقدا عباس میرزایا ائتکیله ییجی (تاثیر ائدیجی) سؤزلر سؤیله میش و شاهزاده بو رئفورم آرزوسونون گئرچکلشمه سی اوچون صولحون لازیم اولدوغونو آنلامیشدی. لاکین ۱۸۱۲- جی ایلده روسلار طرفیندن اؤنریلن صولحون متنی ایله تانیش اولدوغوندا چوخ قیزمیشدی. بو اؤنریده عباس میرزا آذربایجانین بیر چوخ بؤلگه لرینی روسلارا بوراخمالی ایدی.

***

         عباس میرزا فتحعلی شاهین آذربایجانا سفرینی دویدوغوندا آتاسینی اوجاندا قارشیلاماق اوچون گرَکَن حاضیرلیقلاری گؤردو. سفیری ده آتاسینی قارشیلاماق اوچون اوجانا چاغیردی. سفیر اوجانا چاتدیقدان بیر نئچه گون سونرا جارچیلار جار چکدیلر کی، شاه گلمکده دیر. عباس میرزا، ایچینده سفیرین ده اولدوغو بیر هئییتله شاهی قارشیلاماغا چیخدی. سفیر و یانینداکی هئییت عباس میرزانین بیر داورانیشینا حئیرت ائتمیشدیلر. عباس میرزا آتدان ائنَرَک شاهین ایستیقبالینا واریب دیز چؤکموش، آلنینی تورپاغا یاپیشدیرمیش و شاهین آتینین آیاغینین ایزینی اؤپموشدو. سفیر، شاهین ساراییندا شاهزاده نین بو داورانیشینی یانسیتان تابلولار گؤرموشدو، لاکین بو تابلولاری خیالین اورونو(نتیجه سی) اولان صنعت اثری کیمی آنلامیشدی. یابانجیلارا گؤره بو شکیلده شاهی سیتاییش ائتمه اینسانین شخصییتینی ازیر، اینسانی کیچیک دوشوروردو.

***

         عباس میرزا اوجاندا داها چوخ قالماغا واختی یوخ ایدی. اوجانین سککیز آغاجلیغیندا مرند-ناخجیوان یول قووشاغیندا یئرلشن اوردو قرارگاهینا باش چکمه یه گئتدی. بو قرارگاهدا ژامئس موریئر اونو زیارت اوچون زامان ایسته میشدی. سفیرین تیفلیسه گؤندردیگی ائلچیسی بیلگی بیریکدیریب و گئری دؤنموشدو. سفیر بو بیلگیلرین نتیجه سینی شاهزاده یه چاتدیرماق اوچون ژامئس موریئری گؤرَولندیرمیشدی. ژامئس خاطیره لرینده یازیر کی، سحر ائرکندن تبریزدن چیخمیش، گون باتان چاغی سوفییاندا ایستیراحت ائتمیش و گجه بیته نه یاخین قرارگاها وارمیشدیر. اطراف کندلیلر بیر آسلانین اونلارا ضرر وئردیگینی عباس میرزایا شیکایت ائتمیشدی. عباس میرزا بو آسلانی تاپیب اوولاماق اوچون اووا چیخمیشدی. اوودان دؤنَن شاهزاده همن ژامئس موریئری قبول ائتمیش. عباس میرزا چادیردا بیر کئچه اوستونده اوتورموشدو. ژامئس داخیل اولدو و الینده کی  دیپلومات چانتاسینی آچدی. بو چانتا ایچینده شاهزاده نین گؤزو عثمانلی-روسیه آنلاشماسی آدیندا بیر سندی موشاهیده ائتدی. عباس میرزا یاردیمچیسی حئیدرعلی یه دیشارییا چیخماسینی ایشاره ائتدی. بو سندلری دیققتله اوخوماق ایسته ییردی. ژامئس هم ده روبئرت قوردانین یازدیغی بیر مکتوبو دا شاهزاده یه وئردی. بو مکتوبدا قئید اولونوردو کی، او، قاراباغا، گنجه یه، شوشایا گئتمگی ده باشارمیش و روسلارین بو بؤلگه ده کی  دوروملاری حاقدا بیلگی الده ائده بیلمیشدیر. بو آرادا شاهزاده باغیرمیش کی، “روسلاری من تانیییرام، ائله داورانارلار کی، اولدوقلاریندان داها گوجلو گؤرونسونلر، اینسانلاری شاشیردیب اؤزلرینی گوجلو گؤسترسینلر”[۳]

***

         تئمموز(خرداد) آیینین سونلاریندا  شاهزاده بؤلگه نین دورومو ایله ایلگیلی دقیق بیلگی الده ائده بیلمیشدی. بو بیلگییه گؤره قاراباغین بعضی بؤلگه لرینی ایشغال ائدن ژنرال کوتلئرووسکی لنکرانی ایشغال ائتمک ایسته ییردی. بیر نئچه آی اؤنجه لنکران عباس میرزانین بیرلیکری طرفیندن روسلاردان گئری آلینمیشدی. بو اوزدن ده شاهزاده، اوردوسونو آرازین ساحیللرینه دوغرو سؤوق ائتمه یه باشلادی. آغتپه آدیندا بیر یئرده اوتوراق سالدی. اینگیلیس سفیری بیلیردی کی، عباس میرزانین کئچن باهارداکی  کیچیک ظفرلری اونو مغرور ائتمیش و یئنی ساواش اوچون جان آتماقدادیر. سفیر تئهرانا گئدیب بیر سوره قالدیقدان سونرا تکرار شاهزاده نی گؤرمک اوچون آغتپه یه گلدی. عباس میرزانین اوردوسونون ایچینده اینگیلیس ضابیطلرده گؤرَو آلماقدایدی. اینگیلیس سفیرلیگینه آیریلمیش چادیرلار اوردونون یئرلشدیگی یئردن ایکی آغاج اوزاقدا ایدی. سفیر آغتپه ده بولوندوغو مدت ایچینده شاهزاده نین دیققتینی اینضیباطی مسئله لره یؤنلتمه یه چالیشدی. اوردودا مودئرن هییئرارشینین اولماسینین واجیبلیگی اوزرینه دئییندی. عباس میرزا دیققتله قولاق آسیر و اعتیراضی اولدوغو یئرلرده ده سوساراق دینله مگی ترجیح ائدیردی. سیر قور اوزلی شاهزاده نی بیر روس ائلچیسینی آغتپه ده قبول ائتمه یه راضی ائتدی. بو ائلچی ژنرال وئردوف ایدی. او، صولح موذاکیره سینین آیرینتیلاری حاقدا شاهزاده ایله دانیشاجاقدی. عباس میرزا وئردوفون گلمه سینی قبول ائتسه ده، آنجاق ایچینده کی  مخفی اعتیراضلاری اوزوندن اوخونماقدا ایدی.  گؤروش باش توتدو. آنجاق بو گؤروشده وئردوف قاجارییه طرفیندن اویقولانان پروتوکولا تسلیم اولمایاجاغینی دویوردو. مثلا، عباس میرزا ایله گؤروشده چکمه لرینی چیخارمایاجاغینی بیلدیردی. بونا قارشیلیق اولاراق عباس میرزا دا اونو قارشیلاماق اوچون هئچ بیر شئی ائتمه دی. گرگین بیر اورتامدا تاثیرسیز سؤزلر دانیشیلیردی. وئردوف گئتدیکدن سونرا عباس میرزا چوخ قیزدی و پروتوکولو حاضیرلایان اؤز خیدمتچیسینی سوچلو بیلدی. اونا اللی ضربه شاللاق وورولماسینا امر ائتدی. عباس میرزانین یاخینلاری بو گونه قدر اونون بو شکیلده داورانماسینا شاهید اولمامیشدیلار. آنجاق روسلار طرفیندن حاضیرلانان باریش پلانی  اونو چوخ قیزدیرمیشدی. هم روسیه، هم اینگیلتره و هم تئهران شاهزاده نی بو باریش آنتلاشماسینی ایمضالاماغا زورلاییردی.

         ایلکین موذاکیره باشلادیغی اوچون اینگیلتره بونون داوام ائتمه سینی ایسته ییردی. لاکین نه عباس میرزا، نه ده روس ژنرالی آرازی کئچیب دیگرینین یانینا گئتمک ایستمیردیلر. بو اوزدن ده دانیشیقلاری هئییتلرین یوروتمه سی پلانلاندی. شاهزاده هئییتینی قایم مقام تمثیل ائدیردی. سیر قور اوزلینی ده ژامئس موریئر تمثیل ائتمکده ایدی. یاشلی وزیر خئیلی صوحبتدن سونرا گؤردو کی، آنلاشماق چوخ چتین مسئله دیر. چونکو روسلارین تورپاق طلبی ایستکلرینه عباس میرزا کسینلیکله ردد جاوابی وئرمکده ایدی. موریئر یازیر کی، دورومون بئله اولدوغونو گؤرَن وزیر قایم مقام تکلیف ائتدی کی، شیرین شربت یئرینه آجی قهوه وئرسینلر. عباس میرزانین هئییتی گئری دؤندوکدن سونرا هر کسی بیر نؤوع عصبیلیک سارمیشدی. او آندا اینگیلیس سفیری اؤلکه سینین روسیه ایله باغلادیغی صولح موقاویله سیندن خبر توتموشدو. بو دا اینگیلتره نین قاجار دؤولتینی روسیه قاشیسیندا ساوونمایاجاغی آنلامیندا ایدی. سفیر آچیق شکیلده عباس میرزایا دئدی کی، روسیه یه قارشی کئچیره جگینیز هر هانسی بیر حربی عملیاتدا اینگیلیس ضابیطلری ایشتیراک ائتمیه جک. ایکی اینگیلیس آلبایی (سرهنگی) (آلبای لیندسی و آلبای کریستی) عباس میرزانین یانیندا قالماق اوچون بؤیوک ائلچیدن ایستکده بولونموشلار. بعضیلری بو ایکی آلبایین بئله داورانمالارینی اونلارین گؤرَو سوره سی ایچینده آلدیقلاری یوکسک معاشا باغلاییرلار. آلبای کریستی آذربایجاندا گولش یاریشلارینا قاتیلیرکن گولشدیگی آدامین اؤلومونه سبب اولموشدو. لاکین اؤلن آدامین عایله سینه هر جور یاردیم ائتمیشدی کی، بلکه گوناهینی یویا بیلسین. بو ایکی آلبایین دیشیندا اینگیلیس هئییتی سفیرله برابر آغتپه نی ترک ائتدیلر. سفیر بو ایکی آلبایین قالماسینا ندن ایذن وئرمیش عجبا؟ بلکه روسیه- اینگیلتره آراسینداکی باریش آنلاشماسیندان تام امین اولمادیغینا گؤره ایمیش. بللی دئییل. لاکین بیلینَن اودور کی، سفیر روسیه نین خزرده کی  دونانمالارینین کوماندانی وئزلاقوف طرفیندن باریش آنلاشماسی حاقدا دقیق بیلگی الده ائتمیشدی.

***

         عباس میرزا چوخ گرگین روح حاللاری کئچیرمکده ایدی. سیر قور اوزلینین داورانیشی اونو چوخ اینجیتمیشدی. بو اوزدن مدنیتلرینه و تئکنولوژیلرینه حئیران قالدیغی باتیلیلارلا دوستلوق مومکون دئییلدیر دوشونجه سینه وارمیشدی. عباس میرزا بؤیوک ائلچینین سؤیله دیگی چاغداش هییئرارشی (سیلسیله مراتیب) و گیزلیلیک حاققینداکی سؤزلرینی خاطیرلاییردی. عباس میرزا اؤز قوصورونو اعتیراف ائدیردی. بوتون هوجوملاری حاققیندا ندن روسلار اؤنجه دن بیلگیلی اولدوقلاری حاققیندا اؤزونو سوچلاییردی. عباس میرزا چوخ اؤنملی کشفیات و حمله توپلانتیلارینا گرَکدیگیندن آرتیق آدام توپلاییردی. دیشارییا سیزان بیلگیلر روسلارا چاتیردی. حمله لر اولمادان اؤنجه روسلار بوتون آلایلارین کوموتانلاری حاققیندا بیلگی الده ائده بیلیردی. عباس میرزا بؤیوک بیر تعرض ائده جگینی گیزلتمیردی. چونکو بو بؤیوک هوجوم و ساواش دویغوسو اوردویا مورال وئرمکده ایدی.

         ژنرال کوتلئرووسکی جاسوسلاری واسیطه سی ایله عباس میرزانین اوردوسو حاقدا هر تور وئریلری ده یرلندیرمیش، اوکتیابرین ۳۱- ده چایدان کئچرک عباس میرزانین اوردوسونو باسمیش و چوخ قیسا سوره ایچینده ایکی طرفدن اوردونو موحاصیره یه آلمیشدی. کوتلئرووسکینین بو گؤزله نیلمز حمله سی حاقدا بیر بیری ایله اویغون گلمه یَن موختلیف روایتلر سؤیلنمکده دیر. قاجار واقیعه نئویسلری حمله نی غافیل بیر هوجوم اولاراق یازمیشلار. لاکین اینگیلیس وقایع نئویسلر باشقا جور بیلگی وئرمکده لر. شاهزاده نین اؤزل حکیمی اولان اینگیلیس  دوکتور کارمک اؤز گؤزلری ایله ماجرایا شاهید اولموشدور. کارمک، ژنرال کوتلئرووسکینین هوجومونو ایکی قیسمه آییریر: بیرینجی مرحله  ۳۱ اوکتیابر سحر ائرکندن باشلامیشدیر. بو مرحله ده ساواشین طالعیی بللی دئییلدی. ایکینجی مرحله  گئجه نین قارانلیغیندا باشلامیش و شاهزاده نین تام مغلوبییتینه سبب اولموشدور. درووویللئین (دروویل) یازدیغی اوچونجو روایت ایسه کارمکین سؤیله دیکلرینه بنزمکده دیر. مسئله نین آیدینلانماسی اوچون دروویلین بو اولایلا باغلی یازدیغینی اولدوغو کیمی گتیریریک:

          “نظره آلماق لازیمدیر کی، عباس میرزانین اینضیباطلی اوردوسو کیچیک بیر آلایدان اولوشماقدا ایدی. فراری روسلاردان، اسیرلردن عیبارت اولان بو اینضیباطلی اوردو بؤیوک بیر جسارتله روسلارلا ساواشدی. لاکین بو اینضیباطلی اوردو چوخ آز ایدی و دیسیپلینسیز اوردو قارشیسیندا یوخ کیمی گؤرونوردو. چوغونلوغو اولوشدوران اوردونون مودئرن ساواش سیستئمیندن بیخبر اولدوغو بللی ایدی. عباس میرزانین اوردوسو توپ آتشینه معروض قالدیغیندا بو اینضیباطسیزلیق داها دا چوخالدی. سوواریلرله پییاده لر بیر بیرینه گیردیلر. روس اوردوسونون توپلاری یاخین تپه لری اله کئچیریب، اورادا یئرلشیب و دقیق آتشه باشلادیقدان سونرا وضعیت داها دا پیسلشدی. شاهزاده آتی ایله اوردونون اورتاسیندا باغیریب اونلارا جسارت وئرمک ایسته ییردی. لاکین شاهزاده نین سسی توپ گولله لرینین گورولتوسو ایچینده ائشیدیلمیردی. عباس میرزا اؤزونو یاخینیندا اولان توپخاباسینا چاتدیریب، آتش امری وئردی. لاکین بو آتشلر آرتیق اثرسیز ایدی. بئله آنلاشیلیر کی، اوردونون غفلتن هوجوما معروض قالماسی اوزوندن هر کس اؤزونو ایتیرمیش و توپلاری دوغرو قوللانما ایمکانی دا الدن چیخمیشدیر. بیرینجی حمله ایکی ساعات سوردو. دوشمن توپلاری سوسدوقدان همن سونرا عباس میرزا کوموتانلاری و ایکی اینگیلیس آلبایی ایله تعجیلی بیر توپلانتی کئچیردی. اینگیلیس آلبایلار گئری چکیلمَگی تکلیف ائتدیلر. اونلارین پلانلاری ایله بو گئری چکیلمه باش توتسا ایدی ان آز ایتکی ایله دوشمنین نؤوبتی هوجوموندان قورتولا بیلردیلر. آنجاق عباس میرزا بو تکلیفی قبول ائتمه دی. گئجه بویونجا عباس میرزا کوموتانلارا اوردونو ساواشیر دوروما گتیرمه لرینی امر ائتدی. سحره یاخین تپه نین باشینا بیر توپ چیخارماغی باشاردیلار. آلبای (سرهنگ) کریستی اؤز آلایینا دوزَن وئرمگی باشارمیشدی. کریستی توپو ائله یئرلشدیردی کی، مرمیلری تاثیرلی اولسون و هدفه ایصابت ائتسین. گئجه نین قارانلیغی بیتمه دن تکرار ساواش باشلادی. شاهزاده نین آتی آلدیغی گولله یاراسیندان اؤلدو. شاهزاده نین یانیندا بولونان یاردیمچیلاریندان بیری آتینی شاهزاده یه وئردی. اطرافداکی بیر نئچه چادیر و ائو آتش ایچینده ایدی. آلبای لینسینین بو ساواشدا آکتیو اولمادیغی گؤرونور. آنجاق کریستی روسلارا قارشی توپ آتشی ایله قارشیلیق وئریردی. کریستی آرخاسیندان آغیر یارالاندی. عسگرلری اونو بیر آغاجا سؤیکه ییب یاراسینی باغلادیلار. قیسا سوره دن سونرا هر طرف روس اوردوسو طرفیندن موحاصیره ائدیلمیشدی. قازاقلار کریستینی اسیر آلدیلار. آنجاق گؤرَنده کی، او، آذربایجان اوردوسوندا ساواشان بیر اینگیلیسدیر گولله ایله دلیک- دئشیک ائتدیلر. روس اوردوسوندان فرار ائتمیش چوخو پولونییالی (لحیستانلی) و گورجو اولان آلای منتظم ساواشلارینا داوام ائتمکده ایدی. اونلارین چوخو اؤلدولر، آنجاق تسلیم اولمادیلار. سونرادان باریش ایمضالاندیغی زامان دیری قالانلاری یئنه ده عباس میرزانین خیدمتینده اولدولار. آرتیق عباس میرزانین اوردوسو بیر- بیری ایله ایرتیباطسیز داغینیق دسته لر حالینا گلمیشدی. آسلاندوزدا ۲۴ ساعات داوام ائدن بو ساواش مینلرجه اینسانین جانینی آلمیشدی. اؤز ایشلرینین نتیجه سیندن امین اولان روسلار آتشی دوردوردولار. عباس میرزا گئری چکیلمک مجبورییتینده قالمیشدی. “[۴]

***

        ساواش بیر ایل داها داوام ائده جکدی. لنکران قالاسینی یئرلی خانلیق عباس میرزانین بیریملرینین حیمایه سی ایله قوروماقدا ایدی. ۱۸۱۳- جو ایل یانوار آییندا کوتلئرووسکی لنکرانی ایشغال ائتدی. روسلارین بو قدر دایاتمالارینا (فشارلارینا) رغمن عباس میرزا هله ده صولحو قبول ائتمیردی. تبریزده بؤیوک بیر تلاشلا چالیشیر، سیلاح اورتیردیلر(ürətmək- تولید ائتمک). توپخانا عکسیکلیکلرینی اورتادان قالدیردیلار. یئنیدن بیر اوردو اولوشدورولموشدو. باهارین  باشلانغیجیندا هوجوما باشلایان شاهزاده آرازین ساحیللرینده روسلارا بؤیوک ضربه ائندیریب روس اوردوسونو بؤلگه دن اوزاقلاشدیرماغی باشاردی.

      یایین اوللرینده شاه آذربایجان اوردوسونا مورال وئرمک اوچون اوجانا گلدی. یئنی و گئنیش بیر هوجوم اوچون حاضیرلیق گئدیردی، آنجاق خوراساندان اولومسوز و پیس خبرلر گلیردی. تورکمن خانلاری مرکزه قارشی باش قالدیرمیشدیلار.فتحعلی شاه آذربایجانی ترک ائتدی و صولحون الده ائدیلمه سی اوچون بعضی تاپشیریقلار وئردی. بیر ایل اؤنجه اولدوغو کیمی اینگیلیس سفیری آرابولوجولوق رولونو اوستلندی. آنجاق عباس میرزا ایله اوولکی کیمی داورانمیردی. اونون نظرینده عباس میرزا آسلاندوز ساواشینین مغلوب کوماندانی کیمی گؤرونوردو. سفیرین بو جور داورانیشلاری عباس میرزایا پیس تاثیر ائدیردی. عجبا سفیر بو داورانیشی ایله آسلاندوزدا اؤلن آلبای کریستینین اینتیقامینی می آلیردی؟ سیر قور اوزلی، آلبای ارسینی آرازین او تایینا ماموریته گؤندردی. آلبای ارسین قافقازا گئدیب و اورانین حاکیمی ایله دانیشمالی ایدی. قاجارییه-روسیه آراسیندا باریش مسئله سی سؤز قونوسو ایدی. قافقازلارا عاید اولان هر نؤوع باریش پلانی عباس میرزانی راحاتسیز ائدیردی. ایلک کَز(دفعه) اولاراق بیر یابانجی ائلچی ایله یوکسک سسله، باغیراراق دانیشیردی. سفیره سوردو کی، بلکه اینگیلتر-روسیه باریش آنلاشماسیندا روسیه نین آذربایجانی ایشغال ائتمه سینه یاردیمچی اولمانیزی دا بوینونوزا گؤتورموشسونوز؟! اؤزونو کونترول ائده بیلمه یَن شاهزاده ائلچینین اوستونه باغیراراق دئدی: “آلبای ارسینی قافقاز حؤکمدارینا گؤندرمکده ایصرار ائتسنیز، گؤزتچیلره امر ائده جگم سینیردان کئچدیگینده اونا آتش آچسینلار”[۵]

         سفیر اونا آنلاتماغا چالیشدی کی، بو جور داورانیشی ایله اؤلکه سینه آلتیندان چیخماسی زور اولان خسارتلر یئتیره بیلر. بو او دئمک ایدی کی، بئله بیر حادیثه  باش وئررسه اینگیلتره نین هیندیستانداکی اوردوسو بصره کؤرفزیندن هوجوما باشلایا بیلر. سفیر چوخ دیپلوماتیک و اوستو قاپالی شکیلده شاهزاده نی تهدید ائدیردی. شاهزاده اؤلکه سینین گئری قالمیشلیغینین اوتانجینی یاشایارجاسینا تسلیم اولماق زوروندا قالمیشدی. سفیر سویوق داورانیشی ایله عباس میرزانی ترک ائتدی. اونون آرابولوجولوغو آرتیق تشریفاتدان اؤته یه کئچمیردی. باریش پلانی حاضیرلانمیش و شاه دا راضیلیغینی بیلدیرمیشدی. ۱۸۱۳- جو ایل اوکتیابرین ۲۱- ده، یعنی آسلاندوز حادیثه سینین اوستوندن بیر ایل کئچمه سینه اون گون قالاندا قاراباغین گولوستان کندینده باریش آکتی ایمضالاندی.  عباس میرزا بوتون غضبینه و ایراده سینه رغمن  ” گولوستان ”  موقاویله سینه قول چکمک زوروندا قالمیشدی. بو آنلاشمایا گؤره قاجار دؤولتی آرازین قوزئیینده کی  تورپاقلاردان واز کئچیر و باکی، گنجه، دربند، شیروان، قاراباغ روسلارا وئریلیردی. ائله جه ده قاجار دؤولتی گورجوستانین ایشلرینه قاریشماماغی اوزرینه گؤتوروردو.

رئفورمیست عباس میرزا ” یا

گیریش

۱۸۱۵- جی ایلدن اعتیبارن، یعنی ناپولئونون تاریخ صحنه سیندن دیشلانماسیندان سونرا، آرتیق اینگیلتره هیندیستان موستملکه سی حاقدا هئچ بیر اندیشه یه قاپیلماماقدا ایدی. بو اوزدن ده قاجارییه اینگیلتره اوچون اسکی اؤنمینی ایتیرمیشدی. ناپولئونون قاجارییه نی اوس کیمی قوللانیب و هیندیستانا حمله ائده جگی دایما اینگیلتره نی راحاتسیز ائتمکده ایدی. بو سببدن ده اینگیلتره قاجارییه ایله ایتتیفاقا اؤنم وئریر و اونو فرانسانین موتتفیقی  اولماقدان کنار توتماغا چالیشیردی.ناپولئونون فرانساداکی سیاسی حیاتینا سون وئریلمه سی آذربایجانین دا عاقیبتینی اولومسوز یؤنده ائتکیله مکده ایدی.

         هیندیستاندان آرخایین اولان اینگیلتره باشقا یئرلره گؤز تیکمه یه باشلامیشدی. اینگیلتره هیندیستان کیمی زنگین ائقونومیک قایناقلی اؤلکه نی قوروماق اوچون اونون اطرافینداکی اراضیلری ده ایشغال ائتمک ایسته ییردی. بو شکیلده گله جکده ده هیندیستانی هر هانسی بیر گوجون قارشیسیندا اونون سینیرلارینین چوخ اؤتسینده قوروموش اولوردو. بو اوزدن ده خوراسانین بؤیوک بیر بؤلومونو ایشغال ائتمگی پلانلاییردی.

         بو آرادا اینگیلتره نین قاجارییه یه قارشی لاقئیدلیگی روسیه نین ایشغالچیلیق مئیلینی داها دا آرتیرمیشدی. بو سببدن ده عباس میرزا ایستمه سه  بئله، اینگیلتره ایله اولان آنلاشمالارین آیاقدا دورماسیندان، کئچرلیلیگینی قوروماسیندان یانا ایدی. اؤزللیکله هیند اوردوسوندا گؤرَو یاپمیش اینگیلیس ضابیطلری اؤز یانیندا بولوندورماق ایسته ییریدی. آنجاق اینگیلتره عباس میرزانین بو ایستکلرینه سویوق یاناشیردی، چونکو آنلاشمادا اوزرینه گؤتوردویو مادده لری هئیاتا کئچیرمه مک ایستتیردی. اینگیلتره قاجارییه ایله باغلادیغی موقاویله دن بویون قاچیرماغا چالیشیردی.

         او سیرالاردا روسیه ایمپئراتور آلئکساندر قاجارییه ایله ساواش پلانلارینی تاسارلاماقدا ایدی (نطردن کئچیرمَکده ایدی). قافقازین حاکیمی ژنرال یَرمَلوف دا قاجارییه یه قارشی بعضی سینیر تخریباتی یاپماقدا ایدی. اؤزللیکله عباس میرزانین رئفورملاری یرمَلوفو چوخ قیزدیرماقدا ایدی. ساواش ۱۸۲۶-جی ایلدن اؤنجه باشلامایاجاقدی. بو ایللر عرضینده عباس میرزا بعضی رئفورملارینی حیاتا کئچیرمکله اوغراشدی. سادجه ۱۸۲۱-۱۸۲۳ ایللری آراسیندا عثمانلی ایله اولان بعضی آنلاشمازلیقلار اونون رئفورم حرکتینی انگلله میشدی.

[۱] Ker Porter “Travels in Georgia, Persia, etc”, ۲-ci cild, s. 587

*  ایندیکی بوستانآباد

[۲] James Morier “İkinci səfər”

[۳] عینی قایناق

[۴] Drouville (Druvil) Gaspard, Voyage en perse pendant les annees 1812 et 1813-02 vol. St. Petersburg, 1819.

[۵] James Morier “İkinci səfər”

ارسال دیدگاه