ترجمه­ های قرآن به زبان ترکی

   قورآن مسلمانلارین مقدس کتابی اولاراق بوتون دین آداملاری یانیندا حؤرمتله قارشیلانیر. قورآن ۱۴۰۰ اؤنجه خالق ایچینه گلدیکده بوتون ملتلردن اولان مسلمانلارین دیلینه چئوریلمیش و اونو دوشونمه گه چالیشمالار بوگونه دک داوام الئتمیشدیر.

   قورآن معنا باخیمیندان اوخومالی دئمک دیر. اسلام اقرا: اوخو! کلمه سیله باشلامیش و کتابی دا اوخومالی اولموشدور. پیغمبر اوچ اؤنملی نسنه نی وصیت کیمی توصیه ائتمیشدیر: قورآن، سنّت و عترت. بو آرادا قورآن بوتون مسلمانلار طرفیندن حؤمتله اله آلینمیش و اونون حاققیندا درین دوشونجه لر اورتایا گلمیشدیر. قورآن اؤزو اؤزونو یاخشی و اییجه تانیتدیریر. اوندا دؤرد اؤزللیک واردیر: بیری بودور کی هر نسنه نی بیان ائدیر : تِبیاباً لکل شئی

  • قورآن انسانا هدایت اوچوندور
  • رحمت اوچوندور
  • و نهاین بشارت وئرن دیر. اسلام اصولون بیرلیک دن باشلاییب معاد ایله سونا چاتیر.

   ان گؤزل نوکته بوراسی دیر کی تورکلر اسلامی کؤنوللو اولاراق قبول ائتمیشلر. تورکلر بیر ایگید، ساواشچی و رشید انسانلار اولاراق، اسلام اؤنجه سی گؤگ تانرییا تاپینیب و بیر تانرییا اینانیردیلار. اسلام گلدیکده، الله بونلارین تانریسیندان داها اییی بیر اؤزهللیکه مالیک اولاراق تورکلرین اوره یینی اؤزونه چکیر و کؤنوللو اولاراق اسلامی قبول ائدیرلر. آراشدیریجیلارین دئدیکلرینه گؤره بو آرادا معاد اینامی تورکلرین داها خوشونا گلمیش و اسلام اوغروندا جهاد ائتمه گه داها ماراق گؤسترمیشلر و ایگید بیر خالق اولدوقلاری اوچون بو یولدا باشاریلار گؤسته ریب، اسلامین بایراقچیسی اولموشلار. آز بیر زماندا چیندن توتوب، مصره قدَر اسلام امیرلری تورکلریدن سئچیلیر و امیر کیمی گؤنده ریلیر. تاریخ گؤسته ریر کی مصرده طولونی لر و اخشیدیلر تورک اولموشلار. بونلار اسلام بایراغینی مصره قدر قالدیرمیش و ویل دورانت – مدنیت تاریخینی یازان بیلگین بئله ادعا ائدیر کی مسلمانلارین چوخلوغو تورکلر واسیطه سیله اولموشدور. او دئییر بوگون ۱ میلیارد یاریم مسلمان وارسا، بیر میلیاردی تورکلرین منطق و قیلینجی ایله مسلمان اولموشلار.

   بیلدیگیمیز کیمی هارون الرشید و سامانی حکومتلری اسلام کتابلارینی باشقا دیللره چئویرمک اوچون ساریلاریندا بیلگین لری توپلاییب، باشقا دیللردن اساسلی کتابلاری عربجه یه چئویرمک اوچون چالیشمالاری باشلامیشلار. هابئله قورآنی باشقا دیللره چئویرمه یی ده همان زمانلار باشلامیشلار. بو آرادا قایناقلارین دئدیکلرینه گؤره، تورک عالیم لری نین ده حضورو اولموش و بیر سیرا کتابلار تورکجه دن عربجه یه چئوریلمیش و قورآن دا بو زماندان تورکجه یه چئویرمه یه باشلانمیشدیر.

بوندان سونرا تورک امپراتورلاری یارانیر. قاراخانلیلار سولاله سی سالتوق بوغرا خاقان ایله باشلار. او، ۳۳۰ هجری ایللری هنده ورینده اؤز حکومتینی قورور. او ایلک سلطان و خاقاندیر کی اؤز خالقینی اسلاما یاخینلاشدیریب و بیر پارچالیقلار مسلمان اولمالارینا سبب اولموشدور. سالتوق بوغراخان حاققیندا چوخلو حدیثلر و روایت لر یازیلمیشدیر. او جمله دن پیغمبردن بئله روایت اولونور کی پیغمبر معراجدان گلدیکده، خالق اونون پئشوازینا گئدیر و پیغمبر معراجدان دؤندوکده سالتوق بوغراخان آدلی تورک سولطانیندان دانیشیر و بشارت وئریر کی ۳۰۰ ایل بوندان سونرا تورکلری اسلاما چاغیریب و هامی تورکلری مسلمان اولدوقلارینا سبب اولاجاقدیر.

   تاریخه دؤندوکده، سالتوق بوغراخاقان قاراخانلیلار سولاله سینی قوراراق، قورآن ترجمه سینه دستور وئریر. بوگون قاراخانلیلاردان ۵ کتاب الده دیر:

قورآن ترجمه سی

قوتادغو بیلیک

دیوان لغات التور

عتبه الحقایق

دیوان حکمت

بو بئش کتاب تورک دونیاسی نین ایلکین کتابلاریندان ساییلیر و هر بئشی ده بوگون درین، زنگین و بؤیوک اثرلر کیمی الده دیر. بوگون قاراخانلیلار دیلینه سؤزلوک یازیلمیشدیر کی ۱۸۵۰۰ سؤزجویو احتوا ائدیر. یاخشی سی بوراسی دیر کی بوندان ۲۰۰ سؤزجوک تکجه قورآن ترجمه لرینده واردیر کی باشقا کتابلاردا یوخدور. بو، گؤسته ریر کی ترجمه ائدنلر قورآنا اؤزل بیر اؤنم بسله ییب و اونون ترجمه سینده دقت ائتمیشلر. یئری گلدیکده دئیه جه ییک کی بو هر بئش کتاب عینی حالدا قورآن ترجمه لری کیمی ده ساییلیرلار. آنجاق بو کتابلارین تاریخی ۴۶۱ قمری و ۴۶۴ قمری اولموشدور. همین زماندا تبریزده ده بیر ده یرلی امریه تورکجه یه چئوریلیر. بوگون اصفاهانین چهل ستون موزه سینده حضرت علی نین آذربایجان والی سینه دستورو آذربایجان تورکجه سینه چئوریلمه سی موجوددور. بو دستوریه ۴۶۵ قمریده تبریزده و تبریز دیلینده – تورکجه چئوریلمیشدیر. بو اثر گؤسته ریر کی:

  • تبریزده عموم خالق دیلی تورکجه اولموش
  • تبریزلیلر شیعه اولاراق حضرت علی نین دستورلارینا عمل ائتمه یه گووه نیرلر.

دونیادا قورآن ترجمه لری حاققیندا آمار ساییسی گؤسته ریر کی تورک دیلینه چئویرمه لر باشقا دیللردن چوخ اولموشدور. دوکتور حداد عادل ترجمان وحی درگی سینده ۴جو یوزایلدن بو گونه قدَر (۱۴۳۳جو ایل) فارسیجا قورآن ترجمه سی ۱۷۰ ساییسینی گؤسته ریر[۱]. چکیجی حال بودور کی همان قایناق تورکجه ترجمه لرین ساییسینی ۱۶۰۰ دن آرتیق دئمکده دیر.[۲] همان قایناق گؤسته ریر کی تورکلر قورآنا بسله دیگی حؤرمتی داها اوستون ساخلاییب و بو مقدس کتابی گؤزلریندن عزیز توتموشلار.

   تاریخ بیزه دئییر کی تورکلر اسلاملا توش گلدیکده ایلک باغلانتیلاریندا مسلمان اولموشلار و کؤنوللو اولاراق الله ی تانری یئرینه قبول ائتمیشلر. تورکلر هئچ بیر زمان بت تاپینمامیشلار و تورکلرین یوردلاریندا هئچ بیر معبد دئییلن بیر یئر ده تاپیلمامیشدیر. اونلارین ایناملاری اولان تانری گؤیلردن بوتون مخلوقاتی نظارت آلتیندا آلاراق، بوتون مخلوقاتین نه ائتدیکلرینی بیلیردی. آنجاق اسلاندا اولان الله داها بؤیوک و داها اولقون ساییلیر. بئله اولدوقدا تانرینی بوراخیب الله ا اوز گتیریرلر. اسلام اونلارین اورک لرینده درین کؤک سالیب و جهاد و معاد اونلاری اسلاما داها قیزدیریر و آز بیر زماندا سیف الاسلام لقبی نی آلیرلار و پیغمبر زمانیندا پیغمبرین اعتکاف ائتدیگی چادرا قبة الترکیّه دئییلیر.[۳]

   تورکلر پیغمبر زمانیندان حؤرمتله قارشیلانیرلار و اونلار دا بو حؤمت برابرینده بوتون کؤنول و اوره کله اسلاما بئل باغلیرلار. یئنه روایتلره گؤره تورکلرین بؤیوکلری پیغمبر یانینا مشرّف اولوب و اسلامی پیغمبردن قبول ائمیشلر. دده قورقود کتابیندا دده قورقودون و قازان خانین پیغمبرله گؤروشو حاققیندا سؤز گئدیر. اونلار پیغمبردن اذن آلاراق، اؤز یورلارینا دؤندوکده اسلام دینینی تورکلر آراسیندا یایماغا چالیشیرلار.[۴]اسلامی قایناقلاردا تورکلرین عربلرله تانیش اولدوقلاری حاقدا سؤز گئدیر. او جمله دن اسلامین بیرینجی یوزایلینده تورک شاعیرلری عربلر آراسیندا یاشاییب و مسلمانلارین ایلک صفینده دایانمیشلار، بوتون گوج و وارلیقلارینی اسلام و مسلمانلار یولوندا خرج ائتمیشلر.[۵] اسلامین بؤیوکلریندن – او جمله دن پیغمبرین عمیسی اولان ابوطالب دن، گؤگ تورکلرین اسلاما اولدوغو علاقه و عشقیندن نقل اولونور[۶]. بیلیریک گؤگ تورکلر ۵۴۲ میلادیدا اؤز حکومتلرین قوروب و ۸جی یوزایله قدر داوام ائدیبلر. هابئله اورخون و یئنی سئی آبیده لرینده – ۷جی یوزایلده یازیلاراق – تورکلرین عربلرله اوز – اوزه گلدیکلرینه اشاره اولموشدور.

   قورآن ترجمه­لری حاققیندا دانیشاندا هجرتین ایلک یوزایلینه مراجعت ائتمک لازیمدیر. آنجاق الیمیزده اولان ترجمه­لر دؤردونجو یوزایلدن ۷جی یوزایله عاید اولور. بوندان اؤنجه اولان تورکجه قورآنلار وارسا دا، هله دالده ائتمه میشیک. آنجاق بیر سیرا عالیملر بو اثرلری گؤرموشلر و یا تخمین ائتمیشلردیر کی اونلاردان دانیشماغی باجاریرلار.[۷] اونلار بئله اثرلرین اولدوغونو روس بیلیملر آکادئمیاسی نین شرق بؤلومونده، انگیلیسین منچستر جان ریلاندز کتابخاناسیندا، استانبولون حکیم اوغلو علی پاشا مسجیدینده سلیمانیه کتابخاناسیندا و بریتانیا موزه سینده اولدوقلاریندان دانیشیرلار. بو چئویرمه­لرده قورآن سطیرلری آرالی یازیلاراق، سطیر آرالاریندا تورکجه چئویرمه لری یازیلمیشدیر. بو چئویرمه لر هر عربجه سؤزجوک آلتیندا تورکجه معناسی وئریلمیش و گاهدان آیه­لر قیسا اولدوقلار، بوتون آیه نین معناسی گلمیشدیر. آنجاق قورآنین بوتون ترجمه سی تورکجه یه آلتینجی یوزایلده اولموشدور.

    تاریخده بئله گلیر کی سامانیلار زامانی، منصور ابن نوح امریله قرآن و طبری تاریخی­نین و طبری تفسیری­نین ترجمه­سی اوچون بیر گروپ توپلانیر کی اونلارین آراسیندا تورک دیللی عالیملر ده وار ایدی و قورآنین تورکی ترجمه­سی اوغروندا چالیشیردیلار.[۸]تورک عالیملری بوگون قورآنین تورکو ترجمه­لریندن ۴ و ۵جی عصرلرده اولدوغونو قاطعیتله یازیرلار. بو آرادا زکی ولیدی توغان، عبدالقادر اینان و محمد فؤاد کؤپرولو بو ترجمه­لر حاققیندا معلومات وئره­رک نمونه­لر ده گؤسته­ریرلر.

    بئشینجی یوز ایلده قورآندان تاثیرله نه رک یازیلان بیر نئچه کتابا اشاره ائتمک اولار. بونلارین باشیندا قوتادغو بیلیک دایانیر. بو بؤیوک و نهنگ اثری یوسف بالاساغونلو یا خاص حاجب لقبی ایله تانینان بؤیوک عالیم و شاعیر یازمیشدیر. اونون یازی تاریخی ۴۶۱ قمری (۴۴۸ گونش ایلی)دیر. بو کتاب بو یازارین الیله ایکی جیلدده فارسیجایا دا چئوریلیبدیر[۹]. شوبهه ائتمه­دن بو کتابی دونیا ادبی کتابلاری آراسیندا و شاه اثرلر سیراسیندا سایماق اولور. خاص حاجب شرق دونیاسی­نین گؤرکملی دوشونورلریندن­دیر کی یونان دان توتوب چینه قده­ر عالیملرین دوشونجه­لرینی اوخویوب، اثرینده قورآندان ایلهام آلاراق بیر اوتوپیا یا همان مدینه فاضله­نین طرحینی تؤکور. بو اسلامی توپلومدا دولتین نئجه قورولماسی، اؤلکه­نی نئجه اداره ائتمه­سی، هابئله هر قاتین و هر طبقه­نین وظیفه­سی­نین نه اولدوغو باره­ده یازیر. خاقاندان توتوب ساده اهالی اوچون تکلیف آییریر و قورآنا دایاناراق، اسلامی وظیفه­لرینی ساییر. بو کتاب مین ایل بوندان اؤنجه یازیلیبسا دا، بوگونون اوتوپیا یازانلاری طرفیندن ده قارشیلانیر و علمی باخیشلاری قبول اولونور. قوتادغو بیلیک اثرینی قورآن ترجمه­لری سیراسیندا گتیره­ن عالیملر ده واردیر. آنجاق بورادا بیر چوخلو حدیث­لر و آیه­لر واردیر. قوتادغو بیلیک درین ایناملی بیر مسلومان کیمی قورآنا توخونور و اسلام حکم­لرینی دوزگون ایشه آپارماغی، دولت و بوتون انسانلارین سعادتی اوغروندا ده­یرلندیریر. بو کتابدا بیر چوخلو نصیحتلر و اؤیودلر واردیسا، هامیسی قورآنی قایناق کیمی استفاده ائتمه­سینده­دیر.

   تورکلر ایلک اؤنجه شامانیزمه اویارلارسا دا، گؤگ تانری ایله الله یاخینلیغینی بیلدیکده، کؤنوللو الله­ی قبول ائدیب و شامان کیمی پله­لری بیر – بیر یوخاری قالخیب تانرییا چاتماغی اینانیرلار[۱۰]. اونلار بو یاخینلیغی گؤردوکده بوتون اورکله و تام ایناملا اسلاما اوز گتیریب و اسلامی قبول ائدیرلر. تورکلر بوگون ده الله ی تانری، پیغمبری یالاواج، دؤرد صحابه­نی دؤرد اش – تورکجه آدلاییرلار. بو بیر رومان کتابی دا دئسک یانیلمامیشیق. بورادا دؤرد قهرمان – اودقورموش، آی دولدو، اؤیدولموش و گون دوغرو بوتون صحنه­لرده بیر – بیرلریله بحث ائدیب و شاعیر بونلارین بحثلریندن سونوجلانیر. بو دؤرد قهرمانین دانیشیقلاریندا قورآن آیه لری و پیغمبر سؤزلری دولانیر. بونا گؤره بو کتابی آراشدیرانلار، قوتادغو بیلیگی تورکجه قورآن بیلیرلر.

   بورادا اسلام دونیاسی و تصوف دونیاسی دا آچیقلانیر. گون دوغرو خاقان اولاراق، آی دولدو اونون صدر اعظمی، اژیدولموش بیر مسلمان لیدئر و اودقورموش بیر صوفی روللارینی اویناییرلار. اؤیدولموش صوفی لرین طیاضتلرینه نئچه توخوندوغو، اسلام قانونلاری اساسیندا اولموشدور و احکام اسلام احکامی دیله گلیر. هابئله یوزلرجه اؤیودلر وئریلیر و یوزلرجه آتالار سؤزوندن یارارلانیر. افلاطون، سقراط، کنفوسیوس، و باشقا عالیملرین ده سؤزو بورادا گئدیر.

     آنجاق مدینه­ی فاضله­دن سؤز دوشندن، حضرت محمد(ص)ین یاپدیغی مدینه شهری نظرده توتولور. سونراکی عصرلرده نظامی کیمی بؤیوک حکیم شاعیریمیز آرمانشهرینی یاراتمادا بو کتابدان استفاده ائتدیگی نظرده توتولور، هابئله آشاغیدا آدلاری چکیلن عالیملرین ده فیکیرلری خاص حاجیبین فیکیری­نین آردیجا گله بیلر. باشقا بیر سؤزله بو دوشونجه یوزایللر بویو بیر چوخلو عالیملرین دوشونجه­سی­نین بینؤره­سی اولموشدور او جمله­دن: مارجوس تولیدیس(۱۰۶ – ۴۳ ق.م.)، سر توماس مور(۱۵۳۵ – ۱۴۷۸م)، فرانچو رابلاس(۱۵۵۳ – ۱۴۹۵)، جان والنتین(۱۶۵۴ – ۱۵۸۶)، توماسو جان پانلا(۱۶۳۷ – ۱۵۶۸)، سر فرانسیس باکونین(۱۶۲۶ – ۱۵۶۱)، جمز هارنیگتون(۱۶۷۷ – ۱۶۱۱)، گابریل دو فویگنی(۱۶۹۲ – ۱۶۳۰)، برناندو ماندویل(۱۷۳۳ – ۱۶۷۰)، دانیل دوفو(۱۷۳۱ – ۱۶۶۰)، جاناتان سویفت(۱۷۴۵ – ۱۶۶۷)، جان گوتفیلد شتابل(۱۷۵۲ – ۱۶۹۲)، لودویک هولبرگ(۱۷۵۴ – ۱۶۸۴)، برینگتون(م ۱۷۵۳)، ساموئل جانسون(۱۷۸۴ – ۱۷۰۹)، اوئیس سباستین مرسیر(۱۸۱۴ – ۱۷۴۰)، نیکلاس برتون(۱۸۰۶ – ۱۷۳۴)، جان یاکوب ویلهلم هینس(۱۷۴۶-۱۸۰۳ )، فردریش ایوپولد فون استرلبرگ(۱۸۱۹ – ۱۷۵۰)، ساموئی بوتلر(۱۹۰۲ – ۱۸۳۵)، ویلیام موریس(۱۸۹۶ – ۱۸۳۴)، هربرت جرج ویل(۱۹۴۶ – ۱۸۶۶)، تئودور هرتسل(۱۹۰۴ – ۱۸۶۰)، جرج برنارد شاو(۱۹۵۰ – ۱۸۵۶)، کارل چابک(۱۹۴۵ – ۱۸۸۷)، هرمان هسن(۱۹۶۲ – ۱۸۷۷)، فرنتس ورفل(۱۹۴۵ – ۱۸۹۰)، ارنست یونکر(۱۹۴۹ – ۱۸۹۵)و جورج اورل(۱۹۵۰ – ۱۹۰۳) اؤز اثرلرینده بو قونو اوستونده دایانمیشلار.

  باشقا قورآن ترجمه­سی آدلاندیرماق امکانی اولان کتاب دیوان لغات التورک کتابینی سایماق اولار. بو کتاب دا ۴۶۴ قمری ده یازیلیبسا، بیر چوخلو قورآن آیه­لرینی اؤرنک وئرمیش و پیغمبردن بیر چوخلو حدیثلر گتیرمیشدیر. بو کتابی اسلام دونیاسی­نین ایلک دایره المعارفی آدلاندیرماغا حق وئرمک اولور.[۱۱]

   عتبه الحقایق اثری ده آلتینجی عصرده یازیلاراق، ادیب احمد طرفیندن قورآن آیه­لری و اونلارین ترجمه و تفسیری ایله دولودور. بو اثر باشدان باشا قورآن آیه­لریله دولودور.[۱۲]

خواجه احمد یسوی تورکستان پیری لقبی ایله معروف اولاراق، اونون دیوان حکمت آدلی کتابی باشدان باشا قورآن ترجمه­سی و قونولاریلا دولودور. بو کتاب ۵۴۵ ده یازیلاراق بوتون عالیملر طرفیندن قورآنین تورکی ترجمه لری آراسیندا یئر آلمیشدیر.[۱۳]

      جارالله زمخشری قرآنین ان بؤیوک مفسرلریندن بیری اولاراق تاریه بویو بوتون مسلمانلار آراسیندا – ایستر شیعه اولسون، ایستر سنّی – بؤیوک بیر حؤرمتله قارشیلانیر و یازدیغی الکشاف کتابی ادبی – مذهبی شاه اثری تانینیر. زمخشری­نین باشقا شاه اثرلریندن مقدوه الادبی ده آد آپارماق گره­کیر. بو بیر بؤیوک و اوچ دیللی – عربجه، فارسجا و تورکجه سؤزلوک­دور.

   الواقاست زمخشری ۴۶۷قمری ایلینده خوارزم ایالتی­نین زمخشر قصبه­سینده دونیایا گؤز آچدی. ادبیاتی منصور ابن ابی مضر یانیندا اؤیرندی، ابونصر اصفهانی، ابنو منصور حارثی و علی بن مظفر نیشابوری یانیندا درس اوخودو. فقه­ده حنفی مذهبینه و اوصول و کلامدا معتزلی مذهبینه گیریشدی. آنجاق ایکی ایل تامام کعبه­ده قالدیغی اوچون جارالهه – تانری قونشوسو لقبی­نی آلدی. او دین، تفسیر، اشتقاق، نحو، ادب، حدیث و بیان دا نظر صاحیبی و گؤزل کتابلار یازاری­دیر. نهایت ۵۳۸ ایلینده دونیاسینی ده­ییشدی.

   کشاف تفسیرینی قرآن تفسیرلری آراسیندا ان گؤزل، دقتلی و بؤیوک تفسیرلردن بیلیرلر و اجتهادی بیر تفسیر کیمی حؤرمت قازانمیشدیر. بیلدیگیمیز کیمی، قرآنین اساس معجزه لریندن اونون بلاغت، گؤزللیگی و معناسی ساییلماقدادیر و ایللر بویو خالق و مدعی­لردن اونون آیه لرینه بنزر بیر سؤز گتیرمه یی قرآن معجزه سینه اعتراف ساییلمیشدیر. قرآنین ادبی گؤزللیک­لری تمام شاعیرلر و یازارلار طرفیندن قبول اولونموش و انسانلارین اونا تای بیر آیه گتیرمکده عاجز قالمالاری، قرآنین معجزه اولدوغونو ثبوتا چاتدیریر. زمخشری ده ادب، نحو و عرب دیلینه تانیش اولدوغو اوچون، قرآنین ادبی گؤزللیکلرینی عمده سایاراق الده ائتمیش و اونون معجزه اولدوغونو اثبات ائتمک اوچون چالیشیر.بونا گؤره ده کشاف اثری مسلمانلار آراسیندا بؤیوک بیر حؤرمته مالیک دیر. زمخشری بو مساله نی آچیقلاماغا چالیشاراق، تبوتی انکار ائدن­لرین آغزینی باغلاییر و دینی درنک لرده بؤیوک احتراملا قارشیلانیر. زمخشری­نین بو درین علمی و ادبی چالیشمالاری تاریخ بویو اکثر عالیم­لرین حیرت و حیران قالدیقلارینا سبب اولموش و بوتون مذهب صاحیبلری اونون قارشیندا باش اگمیشلر. آیت الله محمد هادی معرفت کشاف اثرینی بیر شاه اثر بیله­رک تفسیرلر آراسیندا کشاف اوستونه بارماق قویوب و بیر شاه اثر کیمی آدلاندیریر.[۱۴] او، آرتیریر کی کشاف تفسیرلر آراسیندا بوتون شرط­لره مالک بیر اثردیر و اسلام معارفی آراسیندا ائله بیر تفسیردیر کی همیشه­لیک ده­یرلی و استفاده ائتمه لی دیر. بو تفسیرین علمی یئری اول قدر اوجادیر کی دوست و دوشمن اونون علمی – ادبی شاه اثر اولدوغونا اینانیب، اعتراف ائدیر. ۱۳۸۹جو ایله مسعود انصاری کشاف تفسیرینی ۴ جیلدده فارسیجایا چئویریب یایدی. بو ترجمه­نی ایرانین بؤیوک قرآن آراشدیریجیلار: بهاءالدین خرمشاهی حجه­الاسلام محمدعلی ایازی، موسوی گرمارودی و کامران فانی و . . . کشاف کتابینی چئشیدلی یؤنلردن آراشدیراراق کلام علمیندن آلتون بیر اثر کیمی ده­یرلندیریرلر. آرتیرماق لازیمدیر کی کشاف اثری تکجه ایراندا یوخ، بلکه دونیادا چوخلو عالیملری نظرینی اؤزونه چکمیش و اونون ترجمه­سی یولوندا چالیشانلار اولموشدور، اوجمله­دن تورکی دیلینه چئوریلمه سی بیر چوخلو آراشدیریجیلاری اؤزونه مشغول ائتمیش و الیازمالاری آراشدیریراق عالیملرین چوخو کشافین ۵۳۰ ایلینده تورکجه یه چئویرمه الیازماسینی تائید ائتمیشلر. بو الیازما بوگون سن پترزبورک موزه­سی کتابخاناسیندا ۲۴۷۵ / ۳۳۲ شایی آلتیندا ساخلانیلیر. بو الیازما اوزه رینده چالیشیب و نسخه­نین اصالتی و ۵۳۰جو ایلده چئویرمه سینی قبول ائدن لردن: اِکمان، بارتولد، ساغول، سیمونف، توغان، اردوغان، ذوالفقار و محمداف آد آپارماق اولار.[۱۵]

   کشافدان باشقا تورک دیلینده آیری تفسیر کتابلاری دا اولموشدور. تورکیه­ده پروفسور عثمان . . . اؤز دکتورا اؤیرنجیلریله برابر ایراندان آپاردیقلار بیر تفسیر اوزه­رینده ایشله ییب و بو تفسیر کتابی­نین اوچونجو جلدی سایدیقلارینی ادعا ائدیردیلر. بو قرآن ترجمه­سی و تفسیری بوگون آستان قدس رضوی کتابخاناسیندا ۲۹۵ ساییسی آلتیندا ساخلانیلیر و ان گؤزل بیر خط ایله یازیلدیغی گؤرونور. بو الیازما ۷۱۵ ایلینده اوز وئرمیش و چوخ احتمال کی بیر و ایکینجی جلدلری ده ایران، بلکی ده آستان قدس رضوی­ده اولسون. آنجاق بو گؤزل قرآن ترجمه و تفسیری تورک دونیاسی­نین ده­یرلی، علمی – ادبی ده­یرلره مالک اولاق بؤیوک بیر خزینه­سی­دیر. اونون ترجمه دیلی خوراسان تورکجه­سی اولاراق، خوارزم تورکجه­سی ده دئییلیر.

   آستان قدس رضوی کتابخاناسیندا باشقا بیر تورکجه ترجمه تانینیر کی ۶۴۷ ایلینده توسط عبدالقادر بن طاهر بغدادی طرفیندن تورکجه یه چئوریلمیش و بوگون ازبکستان علوم آکادئمیاسیندا ساخلانیلیر[۱۶]. بو نسخه ترجمه­لر آراسیندا بؤیوک بیر دوروما مالیک­دیر و گؤزل بیر خط ایله ده استنساخ اولموشدور.

   تورک ادبیاتی تاریخینده قصص الانبیا کتابی بؤیوک بیر ده­یه­ره مالک­دیر.. بو کتابین یازاری قاضی برهان اوغلو نصرالدین رابغوزی ۷۱۰ ایلینده یازمیش و پیغمبرلر مدحینده یازیلان بو اثرین بیر چوخلو الیازمالاری موجوددور. بو کتابدا قرآن آیه­لری و سوره­لری­نین ترجمه­لری گلمیش و باشدان باشا بو کتاب قرآن ترجمه­لری آراسیندا یئر آلیر.

      ایران سلطانی اولان ایلخان سولاله­سیندن بهادرخان اولجایتو دستوری ایله ۷۳۴ ایلینده ترجمه اولان قرآن دا ان گؤزل و ده­یرلی تورک ترجمه­لری آراسیندا اؤزونو گؤسته­ریر. بو قرآن ترجمه­سی بوگون استانبولدا تورک و اسلام اثرلری موزه­سینده ساخلانیلیر.[۱۷]بو ده یرلی اثرین باشقا الیازما نسخه­لری ده دونیا کتابخانالاریندا واردیر؛ آنجاق بو نسخه­نین سون صفحه­سینده، اثرین استنساخ و چئویرمه تاریخی آشکار صورتده قید اولموشدور. بو اثر محمدالحاج دولتشاه شیرازی ۷۳۴ ایلینده یازیلمیشدیر.

    باشقا بیر قرآن ترجمه­سی­نین کامل صورتی الیازماسی ۷۶۴ ایلی تاریخی ایله سلیمانیه کتابخاناسیندا ۹۵۱ سایی آلتیندا ساخلانمادادیر.

   عثمانی خلیفه­لری زامانیندا تورک ترجمه­لری داها شدتله چوخالمادادیر و هر بیر سلطان بئله تورکجه­یه ترجمه­لری دستور وئرمیش و بیر چوخ ترجمه­لر یازیلمیشدیر. بونلاردان آد آپاریرساق، ۷۳۱ ایلینده ترجمه اولان قرآن سلیمان پاشانین آدی ایله یازیلمیشدیر. بو ترجمه ایندی استاننبول تورک دیلی ادبیاتی فاکولته­سی­نین کتابخاناسیندا ساخلانیلیر.[۱۸]

   یئنه باشقا بیر ترجمه ۸۲۶ ایلینده مصطفی بن محمد بن احمد القونوی طرفیندن هم ترجمه و هم تفسیر ساییلاراق یازیلمیشدیر و بو اثر ایندی الده­دیر. آنجاق بونو دئمک لازیمدیر کی ۹ و ۱۰جو یوزایللرده قرآن ترجمه لری او قدر آرتیق و چوخدور کی اونلاری بیر – بیر سایماق اوزون چکر و حوصله­دن اوزاقدیر.

   تورکو قرآن ترجمه­لری عثمانی خلیفه­لری زامانیندا داها چوخ اولموشدور. بوگون آراشدیریجیلار بو تورکی ترجمه لرین ساییسینی ۱۴۰۰ دن ده آرتیق بیلیرلر. آنجاق آذربایجاندا بو ترجمه لرین ساییسی بلکی ۱۵ – ۲۰ دن آرتیق اولاماز. تورک دیلینه ترجمه لر ۴جو عصردن باشلامیش بوگونه قدر بلکه ده ۱۶۰۰ دن آرتیق ترجمه لر ساییلماقدادیر. بونلارین مختلف تورک اؤلکه لرینده باش وئرمیشدیر، او جمله دن مصر اؤلکه­سینده بوگون ۹۰ دان آرتیق تورکجه قرآن ترجمه­لری باش وئرمیش و بیر داها بوندان آرتیق الیازما نسخه­لر ساخلانیلیر.[۱۹]

   آذربایجان تورکجه­سینه چئویرلن قرآنلارین ساییسی بلکه ده ۱۵ – ۲۰ دن آرتیق اولماسین؛ آنجاق بونلاری علمی – ادبی ده­یرلری داها آرتیقدیر. منجه بو ترجمه­لر تاریخی آختاریرساق بوندان داها آرتیق اولمالی­دیر، اما بونلار تانینمیش و معلوم حاللاری واردیر. مسلم بودور کی بیزیم بیر ملی کتابخانامیز اولورسا بو ترجمه­لر توپلاناراق، دوزگون ساییسی دا معلوم اولار. بونو آرتیرمالییام کی قرآن ترجمه­لری اوزه رینده ایشله­ین عالیملر و تورک دیللیرنه یاخیندان تانیش اولان آراشدیریجیلار، آذربایجان ترجمه­لرینی داها آرتیق ده یرلندیریرلر. او جمله دن باسکاکف، کنونوف و باشقالاری آذربایجان تورکجه­سی­نین ده­یرلرینه اشاره ائده­رک یازیرلار :آذربایجان تورکحه بوتون تورک دیللری آراسیندا ان دوشونمه­لی دیللردن ساییلیر و کاشغردن توتوب استانبولا قدر اوزانان اؤلکه­لرده آذری تورکجه­سی هامیسیندان دوشونمه­لی بیر دیل ساییلیر[۲۰]. بونونلا بئله دئمه­لی­ییک کی آذری تورکجه­سینده ایلک قرآن ترجمه لری ایندیه قدر تانینان الیازمالارا اساسلاناراق، ایلخان سلطانی اولان بهادر خان اولجایتو (۷۱۶ – ۷۳۶) دستوری ایله باش وئرمیشدیر. بو زماندان الیمیزه ایکی نسخه­دن آرتیق گلمه­ییبسه، شوبهه­سیز داها آرتیق ترجمه لرین اولدوغو احتمال وئریلیر.

   ۹ و ۱۰جو یوزایللرده امیر قره یوسف – قره قویونلولار سولاله­سی­نین باشچیسی دستورو ایله ده قرآن ترجمه سینه مشغول اولان عالیملر آز اولمامیشدیر. قره یوسف، جهانشاه قره قویونلونون آتاسی­دیر و جهانشاه، حقیقی تخلوصو ایله آذربایجانین ان بؤیوک شاعیرلریندن تانینیر و دیوانی دا چاپ اولموشدور[۲۱]. آنجاق آغ قویونلولار سولاله­سی­نین باشچیسی اولان اوزون حسن دستورو ایله قرآن ترجمه لری ده باش وئرمیش و بوگون بونلاردان بیر اؤرنک اولاراق الیازما نسخه سی آستان قدس رضوی کتابخاناسیندا ساخلانیلیر.[۲۲]

 بو الیازما یئددینجی یوزایله عایید اولاراق، آستان قدی رضوی کتابخاناسیندا ساخلانیلیر

دئدیگیمیز کیمی قره قویونلو و آغ قویونلولار ایش اوسته گلمکله قرآنین تورکی ترجمه­لری رسمیت تاپیر و بو ایکی سولاله­نین سلطانلاری قرآنا حؤرمت قایل اولاراق، اونون خالق دیلینه ترجمه­لرینی اساسلی دینی ایشلردن ساییب و اونا دستورلار وئریرمیشلر. بو زامانین ترجمه­لریندن نمونه­لر آستان قدس رضویدن علاوه تبریز ملی کتابخاناسیندا دا اولدوغو گزارش اولموشدور. بونو دا آرتیرماق لازیمدیر کی بو زاماندان قرآن یازما تکجه گؤزل خط ایله بیتمیردی، بلکه اونون تذهیب و بزه­مه­سی ده هنرلرین ان باشلیجاسی ساییلیردی و بو زاماندان قرآن یازما، عینی حالدا تذهیب ایله برابر گلیر. شوبهه یوخدور کی عثمانلی اؤلکه­سینده قرآن ترجمه­لری چوخلوغو ایله، ایراندا قورولان تورک سولاله­لرینی ده تحریک ائدیردی و بو زامان قرآن ترجمه­لری سلطانلارین ماراغیمی قازانیر. بو زاماندان کتابخانا بزه­یی کیمی ائولرین ده بزه­یی قرآنلار اولور.

   آنجاق اوروپا اؤلکه­لریندن ساخلانیلان قرآن ترجمه­لری هله بوگونه قدر دوزگون تانینمامیش و بیزیم ده دقیق خبریمیز یوخدور.

بو الیازما ۸جی یوزایله عایید اولاراق آستان قدس رضویه ده ساخلانیلیر.

  انقلابدان اؤنجه، پهلوی­لر دؤرونده تورک دیلی قدغن اولاراق قرآن ترجمه­لری ده مومکون اولمامیشدیر. آما انقلابدان سونرا بیر نئچه ترجمه­لر آرایا گلمیش و آذربایجان تورکجه­سینده آذربایجان جمهوروسوندا دا بیر نئچه ده­یرلی ترجمه­لر اورتایا گلمیشدیر. ایراندا حتا نظوم ترجمه­لر ده اوز وئریر. آنجاق ایران تورکی قرآن ترجمه­لرین باشیندا دکتور احمد کاویان پورون ترجمه­سی و سونرا رسول اسماعیل زاده­نین ترجمه­سینی سایماق اولور. بو ایکینجی ترجمه ۱۳۸۶جی ایلده ایران ایل کتابی ساییلاراق اؤدول ده قازانمیشدیر. آذربایجان جمهوروسوندا بنیاد زینال اف کیمی بؤیوک عالیم بو ایشه ال وورموشدور.

[۱]  دکتر حداد عادل، معرفی و بررسی ترجمه قرآن کریم، ترجمان وحی، شماره ۳۱، ۱۳۹۱، ص۸۵٫

[۲]  همان نشریه، ص ۴۲٫

[۳]  بحارالانوار، علامه محمدباقر مجلسی، موسسه الوفا، ج۱۷، ص۱۷۰؛ ج۲۰، ص۱۸۹، بیروت، ۱۹۸۳٫/ صحیح بخاری، أبی عبدالله محمد بن إسماعیل بن إبراهیم ابن المغیرة بن برزبة البخاری الجعفی، دار دالطباعة العامرة، ج ۲، ص۱۶۴، بی تا، استانبول، صحیح مسلم، أبی الحسین مسلم بن الحجاج ابن مسلم القشیری النیساری، ج ۱، دارالفکر، ص۸۲۵؛ محمع البیان فی تفسیر القرآن، أمین الاسلام أبی علی الفضل بن الحسن الطبرسی، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ج ۲، ص۲۶۹، بیروت، ۱۴۱۵ق / ۱۹۹۵م.

[۴]  دده قورقود نخستین کتاب ترکی نوشته شده در ایران است: دده قورقود کتابی، بکوشش محمدعلی فرزانه، انتشارات فرزانه، تهران، ۱۳۵۷، ص۷٫

[۵]  م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، ۶جلدی، جلد ۱، زنجان، ۱۳۸۴، ص ۱۹۵٫

[۶]  مجله ی ترجمان وحی، شماره ۱ و ۲، ۱۳۷۷٫

[۷] Manchester Hs. der Quran ubersetzung als Quelle ersten Ranges fur mitellturkische Studien, Wiener Zeitsrift  fur die Kunde des Mongenlandes, 62, 1969. Pp. 280 – ۲۸۳٫

  • Quran and the Turks Journal of the International Islamic Conference, London, 1969. Pp. 36 – ۳۹٫

[۸]  تفسیر طبری، به تصحیح و اهتمام حبیب یغمایی، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۳۹ الی ۱۳۴۴، ج ۱، ص ۵٫

[۹]  یوسف بالاساغونلو(خاص حاجب)، قوتادغو بیلیک، ترجمه: م. کریمی، تهران، ۱۳۹۰٫

[۱۰] ر.ک: م.کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، ج ۲، ص ۳۲۴٫

[۱۱]  دیوان لغات التورک محمود کاشغری،ترجمه: دکتر محمد دبیر سیاقی، تهران، ۱۳۷۶٫

  • دیوان لغات التورک، ترجمه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، ۱۳۸۰٫

[۱۲]  ادیب احمد یوکناکی، عتبة الحقایق، زنجان، ۱۳۷۸٫

[۱۳]  خواجه احمد یسوی، دیو.ان حکمت، اسماعیل زاده، تهران، ۱۳۷۸٫

[۱۴]  تفسیر و مفسران، ج۲ ص۳۰۸٫

[۱۵]  مجله ی ترجمان وحی، شماره ۳۱، ۱۳۹۱، ص۳۶٫

[۱۶]  اورتا آسیا قرآن ترجمه سی اوزه رینده ازبکستاندا یاپیلمیش بیر اینجه له مه، تاشکند، ۲۰۰۰، س۶۴٫

[۱۷] عبدالقادر اردوغان، قرآن ترجمه لری نین دیل باخیمیندان دَیرلری، ج ۱، آنکارا، ۱۹۳۸، ص۴۷ – ۴۸٫

[۱۸]  احمد آتش، بوردور – آنتالیا و حوالیسی کتابخانالاریندا بولونان تورکجه، عربجه و فارسجا بعضی مهم اثرلر، تورک دیلی و ادبیاتی درگیسی، نمره ۲، ۱۹۴۸، صص۹۱ – ۱۷۱٫

[۱۹]  مجله ی ترجمان وحی، شماره های مختلف.

[۲۰]  محمد فؤاد کؤپرولو، تورک ادبیاتی تاریخی، ۱۹۸۱، استانبول، ص ۱۴۵٫

[۲۱]  جهانشاه قره قویونلو، تورکی دیوان، تصحیح م. کریمی، بر اساس نسخه ی خطی کتابخانه ی دانشگاه تهران، زنجان، نیکان کتاب، ۱۳۹۳٫

[۲۲]  نگاهی به ترجمه های قرآن مجید، رسول اسماعیل زاده دوزال، ترجمان وحی، شماره های ۱ و ۲٫

  • دانشنامه ی قرآن و قرآن پژوهی، بهاءالدین خرمشاهی، تهران، ۱۳۷۷٫
  • ابولقاسم رادفر، مدخل ترجمه ی ترکی قرآن کریم، تهران، ۱۳۷۷، ص۵۳۷٫

نظرات

  • مهدی اللهیاری تبربزی

    جناب آقای کریمی ، استاد گرانقدر ؛ لطفا در منابع مقاله از نویسنده ی این سطور یاد بفرمایید . با احترام — مهدی اللهیاری تبربزی

ارسال دیدگاه